Hakkı Baha Pars’ın “Felsefe-i Tarih-i Osmanî (Medhal)” Adlı Eseri Üzerine Bir İnceleme

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 2, 49 - 66, 31.12.2025

Muhammet Kemaloğlu

Öz

Bu çalışma, Hakkı Baha Pars’ın Füyûzat Dergisi'nde kaleme aldığı “Felsefe-i Tarih-i Osmanî (Medhal)” adlı eserini incelemektedir. Pars, eserinde Osmanlı tarihini sadece kronolojik bir anlatı olarak ele almayıp, tarihsel olayların toplumsal, psikolojik ve felsefi dinamikler üzerinden nasıl şekillendiğini analiz eder. Çalışmada, Moğol İstilası ve göçlerin Anadolu'daki siyasi parçalanmaya ve beyliklerin kuruluşuna zemin hazırlayan etkileri tartışılmaktadır. Aynı zamanda aile, vatan ve devlet gibi temel kavramların toplumsal evrimdeki rolü ele alınır ve medeniyetin gelişiminin temel ihtiyaçların ötesine geçen "ekstra" ihtiyaçlarla başladığı savunulur. Yazar, istibdadın (despotizm) düşünme yeteneğini nasıl yok ettiğini ve ilmin bu despotizm karşısındaki aydınlatıcı rolünü vurgulamaktadır. Kayı boyunun Anadolu'ya göçü ve Osmanlı Devleti'nin kuruluşunda manevi gücün ve liderlik vasıflarının kritik önemi üzerinde durulmaktadır. Makalede, medeniyetlerin yükseliş ve çöküş döngülerinin, servet birikimi, refah ve ahlaki çöküntü süreçleriyle ilişkisi, Abbasi Devleti örneği üzerinden derinlemesine incelenmektedir.

Anahtar Kelimeler

Tarih Felsefesi , Osmanlı Tarihi , Hakkı Baha Pars , İstibdad , Medeniyet

An Analysis of Hakkı Baha Pars’s Work Titled “Philosophy of Ottoman History (Introduction)”

Öz

This study analyzes Hakki Baha Pars's work "Felsefe-i Tarih-i Osmanî (Medhal)," published in the Füyûzat Journal. Pars does not treat Ottoman history as a mere chronological narrative but analyzes how historical events are shaped by social, psychological and philosophical dynamics. The study discusses the social impacts of the Mongol Invasion and the migrations it caused, which paved the way for political fragmentation and the establishment of beyliks in Anatolia. It also examines the role of fundamental concepts like family, homeland, and state in social evolution, arguing that the development of civilization begins with "extra" needs that go beyond basic necessities. The author emphasizes how despotism (istibdad) destroys the ability to think and highlights the enlightening role of knowledge against this despotism. The critical importance of morale and leadership qualities in the migration of the Kayı tribe to Anatolia and the foundation of the Ottoman State is also a key focus. The article deeply explores the cycles of the rise and fall of civilizations, linking them to processes of wealth accumulation, prosperity, and moral decay, using the example of the Abbasid State.

Anahtar Kelimeler

History Philosophy , Ottoman History , Hakkı Baha Pars , Despotism , Civilization

Kaynakça

• Ağca, H. (2007). Pars, Hakkı Baha. In O. C. Süyinşiayev (Ed.), Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi (C.7, s. 218). Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
• Adıvar, A. (2012). Tarih Boyunca İlim ve Din. Remzi Kitabevi.
• Aksu, E. (2018). Selanik’te Türk Edebî Kültürü (1860-1912) (Yayımlanmamış doktora tezi). Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çanakkale.
• Albayrak, Y. (2018). Tasavvuf Kültüründe Hz. Peygamber Tasavvuru (Yayımlanmamış doktora tezi). Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa.
• Aydın, İ. (2019). Kültür ve Medeniyet Tartışmasında Türk Kimliğine Yer Açmak: Ziya Gökalp. AJindex, 55.
• Bayraktar, S. (2022). Eski Türklerde Aile ve Evlilik Anlayışı. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, (15), 25.
• Bayraktar, S. (2023). I. Alâeddin Keykubad'ın Ölümü. Türkiye Selçukluları Tarihi Ansiklopedisi, 12.
• Gökalp, Z. (2008). Türk Medeniyeti Tarihi. Akçağ Yayınları.
• İnalcık, H. (2005). Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600). Yapı Kredi Yayınları.
• Kemaloğlu, M. (2022). Hakkı Baha Pars: Hayatı ve Eserleri (1879-1942) (Yayımlanmamış doktora tezi). Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Ankara.
• Koçer, A. (2017). İstibdat ve Özgürlük: Modernleşme Sürecinde Osmanlı Aydınlarının Despotizm Anlayışı. Libra Kitap.
• Korkmaz, İ. Ç. (2022). Artuklu Beyliği. OGÜN Haber, 25.
• Köprülü, M. F. (2005). Osmanlı Devleti'nin Kuruluşu. Akçağ Yayınları.
• Pars, Hakkı Baha, (1908a). Felsefe-i Tarih-i Osmanî (Medhal). Füyuzat, 1(1), 19–24.
• Pars, Hakkı Baha, (1908b). Felsefe-i Tarih-i Osmanî. Füyuzat, 1(2), 25–30.
• Pars, Hakkı Baha, (1909). Osmanlı Tarihi Felsefesi, İkinci Bab. Füyuzat, 1(3), 9–13.
• Pars, Hakkı Baha, (1917). Felsefe-i Tarih-i Osmanî. Bursa Mecmuası, 1(12), 181–183.
• Pars, Hakkı Baha, (1918a). Felsefe-i Tarih-i Osmanî. Bursa Mecmuası, 1(8), 120–122.
• Pars, Hakkı Baha, (1918b). Felsefe-i Tarih-i Osmanî. Bursa Mecmuası, 1(9), 138–139.
• Pars, Hakkı Baha, (1918c). Felsefe-i Tarih-i Osmanî. Bursa Mecmuası, 1(10), 148–152.
• Pars, Hakkı Baha, (1918d). Felsefe-i Tarih-i Osmanî. Bursa Mecmuası, 1(11), 163–165.
• Pars, Hakkı Baha, (1918e). Felsefe-i Tarih-i Osmanî. Bursa Mecmuası, 1(18), 282–286.
• Somel, G. (2015). Moğol Devleti ve Osmanlı Devleti'nin Kuruluşlarında Liderliğin Rolü. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.