Tanzimat, Islahat, and the Ottoman Parliament through the Eyes of a Bosnian Scholar: On Bosnevî Hilmi’s Risāla fī al-Siyāsa

Öz

Risāla fi's-Siyāsa is a text containing the testimony and critiques of a Bosnian scholar who received his initial education in Islamic sciences in Istanbul, then went to Medina to study tafsir and hadith, and upon returning to Istanbul in his thirties as a teacher, organized various lectures and discussion circles. The author, Bosnevî Hilmi Baba Taşlıcevî, wrote the Risāla in the context of the debate in the Meclis-i Meb’ûsân (Ottoman Parliament) on whether to admit non-Muslims. In this context, he argued that non-Muslims should not be allowed in any position related to administration and judiciary, and he attempted to substantiate this judgment by referring to Islamic legal evidence. Bosnevî did not limit his criticism to the aforementioned incident, but extended it to the entirety of Ottoman modernization; in this context, he directed harsh criticism at the Tanzimat, the Islahat, which he referred to as “Müsavat” (Equality), and the Constitutional Monarchy policies. Bosnevî Hilmi Baba, who appears to have been a Sufi scholar, completed his Risāla shortly before the proclamation of the Constitution, on 3 Sha'ban 1293/August 24, 1876. This article presents Bosnevî Hilmi's biography and analyzes his Risāla.

Anahtar Kelimeler

• Tanzimat
• Islahat
• Musavat
• Bosnia
• Ottoman Parliament (Meclis-i Mebusan)
• Kanun-i Esasi (The Ottoman Constitution of 1876)
• Bosnevi Hilmi Baba

Bosnalı Bir Âlimin Gözünden Tanzimat, Islahat ve Meclis-i Meb‘ûsan: Bosnevî Hilmi ve Risâle fi’s-siyâse’si Üzerine

Öz

Risâle fi’s-siyâse İslâmî ilimlere dair ilk eğitimini İstanbul’da almış, ardından Medine’ye giderek tefsir ve hadis ilimlerini tahsil etmiş, otuzlu yaşlarında bir hoca olarak döndüğü İstanbul’da muhtelif ders ve sohbet halkaları tertip etmiş Bosnalı bir âlimin, sözü edilen döneme yönelik şahitliğini ve tenkitlerini içeren bir metindir. Müellif Bosnevî Hilmi Baba Taşlıcavî Risâle’yi Meclis-i Meb’ûsân’a gayrimüslimlerin alınıp alınmaması tartışması bağlamında kaleme almış; bu bağlamda gayrimüslimlerin yönetim ve yargıya taalluk eden hiçbir yerde bulundurulmamaları gerektiğini savunmuş, bu yargısını şer‘î delillere başvurarak temellendirmeye çalışmıştır. Bosnevî tenkitlerini mezkûr hadise ile sınırlı tutmayarak Osmanlı modernleşmesinin bütününe teşmil etmiş; bu kapsamda Tanzimat, “Müsavat” diye andığı Islahat ve Meşrutiyet politikalarına sert eleştiriler yöneltmiştir. Sûfî-meşreb bir âlim olduğu anlaşılan Bosnevî Hilmi Baba Risâle’yi, Kanûn-i Esâsî’nin ilanından kısa süre evvel, 3 Şaban 1293/24 Ağustos 1876’da tamamlamıştır. Bu makalede, Bosnevî Hilmi’nin biyografisi sunulmakta ve Risâle fi’s-siyâse adlı eseri tahlil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tanzimat
• Islahat
• Müsavat
• Bosna
• Meclis-i Meb‘ûsân
• Kanûn-i Esâsî
• Bosnevî Hilmi Baba

Kaynakça

1. Ahmed Cevdet Paşa. Tezâkir. yay. haz. Prof. Cavid Baysun, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1953.
2. Ak, Emine. “Tanzimat’ın Bosna Hersek’te Uygulanması ve Neticeleri (1839-1875)” Doktora tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2010.
3. Akyıldız, Ali. “Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliyye,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 28, s. 250-251. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
4. Aydın, Mehmet Âkif. “Batılılaşma (Hukuk),” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 5, s. 162-167. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
5. Baktıaya, Adil. “19. Yüzyıl Suriyesinde Hristiyan-Müslüman İlişkilerinde Değişim 1860 Şam Olayları,” İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 2008, c. 53, sy. 2, s. 23-44.
6. Bosnevî, Hilmi Baba b. Hüseyin Taşlıcevî. Mecâlisü’l-Bosnevî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, İbrahim Efendi, 00517.
7. Bosnevî, Hilmi Baba b. Hüseyin Taşlıcevî. Risâle fi’l-hicre ve’l-muhâcirîn. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, İbrahim Efendi, 00421.
8. Bosnevî, Hilmi Baba b. Hüseyin Taşlıcevî. Tefsîru Sûreti’d-Duhâ. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, İbrahim Efendi, 00137.

9. Dinç, Emine Nurefşan. “Hilmi b. Hüseyin Bosnevî’nin Tanzimât’a ve Meclis-i Meb’ûsân’da Gayr-i Müslim Temsiline Dair Risalesi,” Balkanlar ve İslâm -Balkanlı Âlimler, Mütefekkirler ve Eserleri- III. Editörler: Abdullah Taha İmamoğlu vd. 1. Baskı. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2020.
10. Erünsal, İsmail E. “24 Nisan 1326 (7 Mayıs 1910) Tarihli Rapora Göre XX. Asrın Başlarında Medine Kütüphaneleri,” Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, 2021, c. 24, sy. 47, s. 175-195.
11. Geçer, Genç Osman. “Azapzâde (Azabagic) Mehmet Tevfik’in ‘Hicret Hakkında Risale’ Adlı Türkçe Eseri Üzerine Bir Değerlendirme,” Türkbilig: Türkoloji Araştırmaları, 2010, sy. 20, s. 216-225.
12. Gölen, Zafer. Tanzimat Dönemi Bosna İsyanları (1839-1878), 1. baskı. Ankara: Alter Yayıncılık, 2009.
13. Gölen, Zafer. Tanzîmât Döneminde Bosna Hersek. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2010.
14. Gülşen, Ekrem. “Hilmi Baba b. Hüseyin Bosnevî’nin Hicret Risâlesi Üzerine Bir Değerlendirme,” PESA International Journal of Studies (PESA Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi), 2018, c. IV, sy. 1, s. 30-45.
15. Hanioğlu, M. Şükrü. “Meşrutiyet,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 29, s. 388-393. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
16. Kara, İsmail. İslâmcıların Siyasî Görüşleri-2 Hürriyet Müsavat Uhuvvet, 1. baskı. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2019.
17. Karpat, Kemal H. İslâm’ın Siyasallaşması: Osmanlı Devleti’nin Son Döneminde Kimlik, Devlet, İnanç ve Cemaatin Yeniden Yapılandırılması, çev. Şiar Yalçın, 4. baskı. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2005.
18. Kenanoğlu, M. Macit. “Nizâmiye Mahkemeleri,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 33, s. 185-188. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
19. Kiel, Machiel. “Taşlıca,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. EK-2, s. 580-582. Ankara: TDV Yayınları, 2019.
20. Laviç, Osman. “Mehmed Tevfik Azapagiç,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 28, s. 536. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
21. Oktay, Cemil. “Hum” Zamirinin Serencamı, 1. baskı. İstanbul: Bağlam Yayınları, 1991.
22. Özcan, Tahsin. “Seyfeddin İsmâil Efendi,” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 37, s. 32-33. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
23. Seyitdanlıoğlu, Mehmet. “Divan-ı Hümayun’dan Meclis-i Meb’usan’a Osmanlı İmparatorluğu’nda Yasama,” Tanzimat - Değişim Sürecinde Osmanlı İmparatorluğu, 5. baskı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015.
24. Süreyya, Mehmed. Sicill-i Osmânî, ed. Nuri Akbayar. Ankara: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996.
25. Yılmaz, Okan Kadir (ed.). İSAM Tahkikli Neşir Kılavuzu, 4. baskı. İstanbul: İSAM Yayınları, 2023.