A Reform Treatise and an Example of “Translation-Commentary” in Ottoman Political Thought: Hasan Kāfī Akhisārī’s Usūlu’l-ḥikam

Öz

Translation activities played a foundational role in the formation of Ottoman political thought, both by transmitting the political literature produced in various cultural spheres into the Ottoman intellectual world and by rendering the Arabic and Persian works authored by Ottoman scholars accessible to Turkish-speaking audiences. This study examines the Turkish translation of the treatise Usūlü’l-ḥikam fī niẓāmi’l-‘ālem by the Bosnian-origin Ottoman scholar, judge, and professor Ḥasan Kāfī Akhisārī (d. 1025/1616), a translation carried out by the author himself. As one of the significant links in the chain of translations that shaped Ottoman political thought, this work also stands among the noteworthy examples of the ıslahat discourse and the writing tradition that became pronounced in the late sixteenth century. The treatise, originally composed in Arabic with the aim of offering solutions to perceived deficiencies in the order of the state and society, was translated into Turkish in an annotated form at the request of scholars and statesmen. In this respect, the work transcends the boundaries of a mere translation and acquires the character of a “translation-commentary” (tarcama-sharh). This study discusses Akhisārī’s biography; the reasons for the composition and translation of the work; the authority to whom it was dedicated; its historical and intellectual context; the translation method adopted by the translator; and the interventions he introduced during the translation process. It then provides a detailed presentation of the treatise’s content -shaped around the concept of niẓām-ı ‘ālem- based on its internal divisions. Within this framework, key issues such as the preservation of the four fundamental social classes, the establishment of justice and merit in governance, adherence to consultation in state affairs, adaptation to the use of firearms and military technology (particularly in light of the period’s circumstances), as well as the causes of victory and defeat and the significance of peace, are examined through the lens of the translated text.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Political Thought
• Hasan Kāfī Akhisārī
• Tercüme-i Usūlü’l-ḥikam
• Nizām al-‘ālam
• Kānūn al-qadīm
• Reform

Osmanlı Siyaset Düşüncesinde Bir Islahat Metni ve “Tercüme-Şerh” Örneği: Hasan Kâfî Akhisârî’nin Usûlü’l-hikem’i

Öz

Osmanlı siyaset düşüncesinin teşekkülünde tercüme faaliyetleri, hem farklı ilim ve kültür havzalarında üretilmiş siyaset metinlerinin Osmanlı entelektüel dünyasına taşınmasında hem de Osmanlı âlimlerinin Arapça ve Farsça teliflerinin Türkçeye kazandırılmasında kurucu bir role sahiptir. Bu çalışma, Bosna asıllı bir Osmanlı âlimi, kadısı ve müderrisi olan Hasan Kâfî Akhisârî’nin (ö. 1025/1616) Usûlü’lhikem fî nizâmi’l-‘âlem adlı risâlesinin bizzat müellifi tarafından gerçekleştirilen Türkçe tercümesini incelemektedir. Osmanlı siyaset düşüncesi tercüme zincirinin önemli halkalarından biri olan bu eser, X/XVI. yüzyıl sonlarında belirginleşen ıslahat arayışları ve bu doğrultuda oluşan yazım geleneğinin de dikkate değer örnekleri arasında yer almaktadır. Devlet ve toplum düzeninde ortaya çıktığı varsayılan aksaklıklara çözüm önerileri sunmak amacıyla önce Arapça olarak kaleme alınan risâle, ilim ve devlet adamlarının talebi üzerine açıklamalı biçimde Türkçeye çevrilmiş ve bu yönüyle eser salt bir çeviri olmanın ötesine geçerek “tercüme-şerh” niteliği kazanmıştır. Çalışmada Akhisârî’nin biyografisi, eserin telif ve tercüme sebepleri, ithaf edildiği mercii, tarihsel-düşünsel bağlamı, mütercimin benimsediği tercüme usulü ile tercüme sürecinde gerçekleştirdiği tasarruflar hakkında bilgi verilmesinin akabinde “nizâm-ı âlem” düşüncesi ekseninde şekillenen eserin muhtevası, risâlenin bölümlemesi esas alınarak etraflıca tanıtılmaktadır. Bu çerçevede toplum düzeninin temeli olan dört sınıfın korunması, yönetimde adalet ve liyakatin tesisi, devlet işlerinde istişareye riayet edilmesi, bilhassa dönemin şartları gereği ateşli silahların kullanımına ve askerî teknolojiye uyum sağlanması, son olarak da zafer ve hezimetin sebepleri ile barışın önemi gibi temel meseleler tercüme metni üzerinden incelenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Siyaset Düşüncesi
• Hasan Kâfî Akhisârî
• Tercüme-i Usûlü’l-hikem
• Nizâm-ı âlem
• Kânun-ı kadîm
• Islahat.

Kaynakça

1. Akhisârî, Hasan Kâfî. Nizâmü’l-ulemâ ilâ hâtemi’l-enbiyâ. Çorum Hasan Paşa İlk Halk Kütüphanesi, 1248/1.
2. Akhisârî, Hasan Kâfî. Tercüme-i Usûlü’l-hikem fî nizâmi’l-âlem. Süleymaniye Kütüphanesi, Atıf Efendi, 1726.
3. Akün, Ömer Faruk. “Çaylak Tevfik”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 09 Ekim 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/caylak-tevfik
4. Alper, Ömer Mahir. “Giriş”. Nizâm-ı Âlemi Sağlayan Sebeplerin Temelleri: Usûlü’l-hikem fî nizâmi’l-âlem. 7-48. İstanbul: Klasik Yayınları, 2020.
5. Aruçi, Muhammed. “Hasan Kâfî Akhisârî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 27 Ocak 2022. https://islamansiklopedisi.org.tr/hasan-kafi-akhisari
6. Ençakar, Orhan. “Nizâmü’l-ʿUlemâʾ ilâ Hâtemi’l-Enbiyâʾ İsimli Otobiyografik Eseri Ekseninde Bosna-Akhisar Kadısı Hasan Kâfî Akhisârî’nin Ben-Anlatısı”. İslam Tetkikleri Dergisi, 2025, c. 15, sy. 1, s. 69-98.
7. Hanciç, Mehmet. el-Cevherü’l-esnâ fî terâcimi ʿulemâʾi ve şuʿarâʾi Bosna. thk. Abdulfettâh Muhammed el-Hulv. Kâhire: Dâru hacer, 1413/1992.
8. İpşirli, Mehmet. “Hasan Kâfî Akhisârî ve Devlet Düzenine Ait Eseri: Usûlü’l-Hikem fî Nizâmi’l-Âlem”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi, 1979-80, sy. 10-11, s. 239-278.

9. İpşirli, Mehmet. “Islahat”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 27 Ocak 2022. https://islamansiklopedisi.org.tr/islahat
10. Kavak, Özgür. “‘Nazlı Budin’in’ Düşüşünün Düşündürdükleri yahut Kimliği Meçhul Bir Müellifin ‘Nizâm-ı Devlet’ Risâlesi”. Nizâm-ı Devlet: Risâle fî nizâmi’d-devle - Risâle-i Nizâm-ı Devlet. 13-53. İstanbul: Klasik Yayınları, 2021.
11. Kavak, Özgür. “Nizâm-ı Cedîdin Dinî Meşruiyetini Sağlamak”. Nizâm-ı Cedîd Risâlesi: el-Kavlü’s-sedîd fî usûli’n-nizâmi’l-cedîd. 7-40. İstanbul: Klasik Yayınları, 2022.
12. Kavak, Özgür. “Rûmîyâne Libâs-ile Pîrâste ve Türkî Etvâr-ile Ârâste: Siyaset Düşüncesi Eserlerinin Osmanlı Türkçesine Tercüme Sebepleri Üzerine Bazı Tespitler”. İslâm Tetkikleri Dergisi, 2023, c. 13, sy. 1, s. 423-463.
13. Kavak, Özgür. Siyaseti Türkçe Düşünmek: Siyaset Düşüncesi Eserlerinin Osmanlı Türkçesine Tercümeleri (1362-1807). İstanbul: Klasik Yayınları, 2025.
14. Köksal, A. Cüneyd. Âlemin Nizamı İçin Hikmetli Yöntemler. İstanbul: İlke Yayıncılık, 2018.
15. Köksal, A. Cüneyd. “Giriş”. Âlemin Nizamı İçin Hikmetli Yöntemler: Usûlü’l-hikem fî nizâmi’l-âlem. 7-34. İstanbul: İlke Yayıncılık, 2018.
16. Mustafa b. Mustafa. Tercüme-i Usûlü’l-hikem fî nizâmi’l-âlem. Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, 2112.
17. Öz, Mehmet. Kanun-ı Kadimin Peşinde: Osmanlı’da Çözülme ve Gelenekçi Yorumcuları. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2015.
18. Sarıbıyık, Mustafa. "Hasan Kâfi Akhisâri’nin Usûlü’l-hikem fî nizâmi’l-‘âlem Adlı Eseri Üzerinde Bir Tetkik" Yüksek Lisans Tezi, Konya Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1989.
19. Taş, Kenan Ziya. Dünyanın Düzeni İçin Hikmetli Yollar: Yönetim Sanatı. İstanbul: Doğu Kitapevi, 2011.