Sultan Süleyman Tahrirlerinde Osmanlı Şehirleri: “Nefs” Tanımı, Nüfus Yapısı ve Mekânsal Dağılım

Öz

Bu makale, Kanunî Sultan Süleyman döneminin başlarında (1520-1540, özellikle 1530 tarihli Muhasebe-i Vilayet defterleri) hazırlanan icmal tahrir kayıtlarına dayanarak Osmanlı şehirlerinin demografik portresini bütüncül biçimde ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışma, Osmanlı şehir tarihçiliğinde yerleşimleri kaza, nahiye veya sancak gibi idari-hukuki birimlerle özdeşleştiren geleneksel yaklaşımdan ayrılmakta ve kaynaklarda şehir hüviyetini işaretlemek üzere sistematik biçimde kullanıldığı düşünülen “nefs” terimini merkeze alarak idari statüden bağımsız 678 (verisi mevcut 620) yerleşimi analiz kapsamına dahil etmektedir. İmparatorluğun genelini kapsayan arşiv kayıtlarından derlenen yaklaşık 1000 satır ve 25 binden fazla veri noktasından oluşan veri tabanı aracılığıyla hane, mücerred, muaf, askerî ve bîve nüfus kategorileri ile müslüman, zimmî, Ermeni ve yahudi toplulukların coğrafi dağılımı incelenmektedir. ArcGIS tabanlı özgün tematik haritalarla desteklenen bu analiz, vilâyet, livâ ve nefs ölçeklerinde karşılaştırmalı olarak yürütülmektedir. Elde edilen bulgular; “nefs” terimiyle nitelenen şehir karakterindeki yerleşimlerin en az 5-6 kademeden oluşan, üst kademedeki büyük merkezlerin etrafında orta ve küçük ölçekli şehirlerin kümelendiği hiyerarşik bir “yıldız kümesi” örüntüsü sergilediğini ortaya koymaktadır. Ayrıca gayri müslim nüfusun hane, mücerred ve mahalle düzeyinde belirgin bir mekânsal kümelenme eğilimi gösterdiği ve nüfus tahminlerinde kullanılan standart katsayıların şehir kademelenmesine göre yeniden değerlendirilmesi gerektiği tespit edilmiştir. Bu bağlamda çalışma, Osmanlı şehirlerini idari-hukuki ve dar coğrafi sınırların ötesine taşıyarak “niteliksel komşuluk” ilişkileri üzerinden yeniden tanımlayan bütünleşik bir çerçeve sunmakta, Osmanlı demografi ve şehir tarihi yazımına özgün bir katkı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı şehir tarihi
• tarihî demografi
• tahrir defterleri
• nefs
• XVI. yüzyıl
• CBS

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

TÜBİTAK 1001-217K081

Teşekkür

Proje ekibinde yer alan Zahit Atçıl, Nurdan Gür, Emine Öztaner, Yasemin Ayhan, Fatma Aladağ’a ve yayın sürecindeki önerileri dolayısıyla hakemlere ve dergi kurullarına katkılarından dolayı teşekkür ederim.

Ottoman Cities in the Sultan Süleyman Surveys: Defining “Nefs”, Demographic Structure, and Spatial Distribution

Öz

This article aims to present a holistic demographic profile of Ottoman cities based on summary (icmal) tahrir registers prepared at the beginning of the reign of Suleiman the Magnificent (1520–1540, specifically the Muhasebe-i Vilâyet registers dated 1530). Departing from the traditional approach that equates settlements with administrative-legal units such as kaza, nahiye, or sancak, this study centers on the term nefs, used systematically in the sources to indicate urban identity, and incorporates 678 settlements (620 with data) regardless of administrative status. Using a database of some 1,000 rows and over 25,000 data points compiled from archival records covering the entire empire, the distribution of household (hane), bachelor (mücerred), tax-exempt (muaf), military (askerî), and widow (bîve) demographic categories, alongside Muslim, non-Muslim (zimmî), Armenian, and Jewish communities, is examined. Supported by original ArcGIS-based thematic maps, this analysis is conducted comparatively at the scales of province (vilâyet), district (livâ), and urban center (nefs). The findings reveal that settlements possessing urban character designated by the term nefs exhibit a hierarchical "star cluster" pattern comprising at least 5 to 6 tiers, where medium and small-scale cities cluster around major centers in the upper tiers. The non-Muslim population also shows pronounced spatial clustering at the household, bachelor, and neighborhood levels, and that standard multipliers used in population estimations should be re-evaluated according to urban hierarchy. In this context, the study offers an integrated framework that redefines Ottoman cities beyond administrative-legal and narrow geographical boundaries through "qualitative neighborhood" relations, aiming to make an original contribution to Ottoman demographic and urban history writing.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman urban history
• historical demography
• cadastral surveys (tahrir)
• nefs
• sixteenth century

Destekleyen Kurum

TUBITAK

Proje Numarası

TÜBİTAK 1001-217K081

Teşekkür

I would like to thank Zahit Atçıl, Nurdan Gür, Emine Öztaner, Yasemin Ayhan and Fatma Aladağ, who are members of the project team, as well as the anonymous reviewers and the editorial board for their contributions and recommendations during the publication process.

Kaynakça

1. Arşiv ve Arşiv Yayınları
2. BOA, TD 75, 91, 94, 101, 114, 164, 166, 167, 173, 181, 205, 208, 367, 370, 387, 390, 397, 401, 438, 506, 540, 998, 1028, 1078.
3. 166 numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Anadolu Defteri (937/1530) Hüdâvendigâr, Biga, Karesi, Saruhân, Aydın, Menteşe, Teke, Alâiye livâları: Dizin ve Tıpkı- basım. Ankara, 1995.
4. 438 numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Anadolu Defteri (937/1530) I.: Kütahya, Karahisâr-i Sâhip, Sultanönü, Hamîd ve Ankara Livâları: Dizin ve Tıpkıbasım. Ankara, 1993.
5. 438 numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Anadolu Defteri (937/1530) II, Bolu, Kastamonu, Kengırı ve Koca-ili livâları: Dizin ve tıpkıbasım. Ankara, 1994.
6. 167 Numaralı Muhasebe-i Vilayet -i Rum-ili Defteri (937 / 1530), I, Paşa Livası Solkol Kazaları (Gümülcine, Yenice-i Karasu, Drama, Zihne, Nevrekop, Timurhisarı, Siroz, Selanik, Sidrekapsi, Avrathisarı, Yenice-i Vardar, Karaverye, Serfiçe, İştin, Kestorya, Bihlişte, Görice, Florina) ve Köstendil Livası, dizin ve tıpkıbasım. Ankara, 2003.
7. 167 numaralı muhâsebe-i vilâyet-i rûm-ili defteri (937 / 1530), II, Vılçıtrın, Prizrin, Alaca-hisâr ve Hersek livâları, dizin ve tıpkıbasım, Ankara, 2004. 367 Numaralı Muhasebe-i Vilayet -i Rum-ili Defteri ile 114, 390 ve 101 Numaralı İcmal Defterleri (920-937 / 1514-1530), I, Karlıili, Agrıboz, Mora, Rodos ve Tırhala Livaları, dizin. Ankara, 2007.
8. 367 Numaralı Muhasebe-i Vilayet -i Rum-ili Defteri ile 114, 390 ve 101 Numaralı İcmal Defterleri (920-937 / 1514-1530), II, Karlıili, Agrıboz, Mora, Rodos ve Tırhala Livaları, tıpkıbasım. Ankara, 2007.

9. 367 Numaralı Muhasebe-i Vilayet -i Rum-ili Defteri ile 94 ve 1078 Numaralı Avlonya Livası Tahrir Defterleri (926-1520 / 937-1530), III, Yanya, İskenderiye, Ohri, İlbasan ve Avlonya Livaları ile Dukakin Vilayeti, dizin. Ankara, 2008.
10. 367 Numaralı Muhasebe-i Vilayet -i Rum-ili Defteri ile 94 ve 1078 Numaralı Avlonya Livası Tahrir Defterleri (926-1520 / 937-1530), IV, Yanya, İskenderiye, Ohri, İlbasan ve Avlonya Livaları ile Dukakin Vilayeti, tıpkıbasım. Ankara, 2008.
11. 370 numaralı Muhâsebe-i vilâyet-i rûm-ili defteri (937 / 1530) I, Paşa (sofya) ve vize livâları ile sağkol kazâları (edirne, dimetoka, ferecik, keşan, kızıl-ağaç, zağra-i eski-hisâr, ipsala, filibe, tatar-bâzârı, samakov, üsküb, kalkan-delen, kırçova, manastır, pirlepe ve köprülü. Ankara, 2001.
12. 370 numaralı muhâsebe-i vilâyet-i rûm-ili defteri (937 / 1530) II, çirmen, müsellemân-ı çingâne, müsellemân-ı kızılca, silistre, kefe, niğbolu ve vidin livâları, çirmen ve vize müsellemleri, yörük ve tatar cemâatleri ile voynugân-ı ıstabl-ı âmire ve kıbtiyân-ı vilâyet-i rûm-ili, dizin ve tıpkıbasım. Ankara, 2002.
13. 387 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Karaman ve Rûm Defteri (937/1530) I: Konya, Bey-şehri, Ak-şehir, Larende, Ak-saray, Niğde, Kayseriyye ve İç-il livâları: Dizin ve Tıpkıbasım. Ankara, 1996.
14. 387 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Karaman ve Rûm Defteri (937/1530) II: Amasya, Çorumlu, Sivas-Tokat, Sonisa-Niksar, Karahisar-ı Şarkî, Canik, Trabzon, Kemah, Bayburd, Malatya, Gerger-Kahta ve Divriği-Darende livâları: Dizin ve Tıpkıbasım. Ankara, 1997.
15. 998 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Diyar-i Bekr ve Arab ve Zü’l-kadriyye Defteri (937/1530) I: Âmid, Mardin, Sincar, Musul, Arapkir, Ergani, Çirmük, Siverek, Kiğı, Çemişkezek, Harput, Ruha, Ana-Hit ve Deyr-Rahbe Livâları ile Hısn-ı Keyf ve Siird Kazaları: Dizin ve Tıpkıbasım. Ankara, 1998.
16. 998 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Diyar-i Bekr ve Arab ve Zü’l-kadriyye Defteri (937/1530) II: Âmid, Mardin, Sincar, Musul, Arapkir, Ergani, Çirmük, Siverek, Kiğı, Çemişkezek, Harput, Ruha, Ana-Hit ve Deyr-Rahbe Livâları ile Hısn-ı Keyf ve Siird Kazaları: Dizin ve Tıpkıbasım. Ankara, 1999.
17. Genel Kaynakça Açık, Turan, “Şehirköy: Osmanlı İmparatorluğu’nda Şehir Hükmünde Köyler”, History Studies, 2021, c. XIII, sy. 1, s. 51-68.
18. Açık, Turan, “Osmanlı Şehri Neresi?: Fıkhın Şehri Tanımlamada ve Finâ’nın Şehrin Sınırlarını Belirlemedeki Yeri”, Kadim, 2023, sy. 6, s. 77-106.
19. Aladağ, Fatma, “Cities and Administrative Divisions of the Ottoman Empire in the Early 16th Century: A Case Study for the Application of Digital History to Ottoman Studies”, Yüksek lisans tezi, İstanbul Şehir Üniversitesi, 2020.
20. Alan, Ercan, “Kadıasker Ruznamçe Defterlerine Göre XVII. Yüzyılda Rumeli’de Kaza Teşkilatı ve Kadılar”, Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, 2013, sy. 23, s. 53-97.
21. Barkan, Ömer Lütfi, “Tarihî Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi”, Türkiyat Mecmuası, 1953, c. 10, s. 1-26.
22. Cansever, Turgut, Osmanlı Şehri, İstanbul: Timaş Yayınları, 2013.
23. Christaller, Walter, Central Places in Southern Germany, çev. C. W. Baskin, Englewood Cliffs: Prentice-Hall, 1966 (Almanca orijinali 1933).
24. Erder, Leila ve Suraiya Faroqhi, “The Development of the Anatolian Urban Network during the Sixteenth Century”, Journal of the Economic and Social History of the Orient, 1980, c. 23, sy. 3, s. 265-303.
25. Genç, Mehmet, “19. Yüzyılda Osmanlı İktisadî Dünya Görüşünün Klasik Prensiplerindeki Değişmeler”, Dîvân: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 1999, sy. 6, s. 1-8.
26. Genç, Mehmet, Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2000.
27. Göyünç, Nejat, XVI. Yüzyılda Mardin Sancağı, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1969.
28. İnalcık, Halil, “Osmanlılarda Raiyyet Rüsûmu”, Belleten, 1959, c. 23, sy. 92, s. 575-610.
29. Kılıç, Orhan, Osmanlı Taşrasının İdari Taksimatı ve Yöneticileri - Kuruluştan 19. Yüzyıla, c. 1, İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2021.
30. Koç, Yunus, “Ömer Lütfi Barkan’ın Tarihsel Demografi Çalışmalarına Katkısı ve Klasik Dönem Osmanlı Nüfus Tarihinin Sorunları”, Bilig, 2013, sy. 65, s. 177-202.
31. Lefebvre, Henri, The Production of Space, çev. D. Nicholson-Smith, Oxford: Blackwell, 1991.
32. Muallim Naci, Lugat-ı Naci, c. 1, İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1901.
33. Şahin, İlhan, “Nahiye”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2006, https://islamansiklopedisi. org.tr/nahiye.
34. Uğur, Yunus, “The Historical Interaction of the City with its Mahalles: Ottoman Edirne in the Late Seventeenth and the Early Eighteenth Centuries”, Doktora tezi, Boğaziçi Üniversitesi, 2014.
35. Uğur, Yunus, Osmanlı Şehirleri Tipolojileri ve Atlası (1450-1700), TÜBİTAK Proje Raporu, 2016, https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/615657.
36. Uğur, Yunus, “Mapping Ottoman Cities: Socio-spatial Definitions and Groupings (1450-1700)”, Journal for Early Modern Cultural Studies, 2018, c. 18, s. 16-65.
37. Uğur, Yunus, “Osmanlı Şehirleri Atlasına Doğru, 1450-1700”, Osmanlı’da Şehir, Vakıf ve Sosyal Hayat, K. İlker Bulur, Fatih Bozkurt ve M. Cihat İzgi (haz.), İstanbul: Mahya Yayınları, 2018, s. 15-35.
38. Uğur, Yunus, “Tarihsel Kaynaklar, Temsil ve Osmanlı Şehirleri: 937/1530 Tarihli Muhasebe-i Vilayet Defterleri’ni Dönemin Benzeri Kaynakları Arasında Konumlandırmak”, Dîvân: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 2020, c. 25, sy. 48, s. 37-69.