Don Ihde’nin Postfenomenolojik Teknoloji Yaklaşımında Ontolojik, Etik ve Sosyopolitik Sınırların Yeniden Değerlendirilmesi

Öz

Bu çalışma, teknolojiyi insan deneyiminin ayrılmaz bir dolayımı olarak konumlandıran postfenomenolojik yaklaşımın kavramsal sınırlarını, yaklaşıma yöneltilen eleştiriler ışığında sorunsallaştırmayı amaçlamaktadır. Don Ihde’nin temellerini attığı düşünsel çerçevenin özgün bir yeniden değerlendirmesini sunan çalışmada, argüman analizi ve diyalektik sentez yöntemi kullanılmıştır. Bu doğrultuda, Ihde’nin postfenomenolojiye dair temel kavramları ve insan-dünya etkileşimindeki ilişki tipolojileri; Donna Haraway’in ontolojik, Peter-Paul Verbeek’in etik ve Andrew Feenberg’in sosyopolitik itirazlarıyla diyalektik bir etkileşime sokulmuştur. Analizler sonucunda Ihde'nin insanın konumunu teknolojik nesneler karşısında eşit tutmadığı, bu asimetrik tutumun da onun aşmaya çalıştığı özne-nesne ikiliğini örtük biçimde yeniden ürettiği görülmüştür. Etik düzlemde ise Verbeek’in müdahalesiyle teknolojilerin ahlaki dolayımlayıcılar olarak konumlandırıldığı ve postfenomenoloji yaklaşımının, etik failliği salt insan bilinciyle sınırlandırmayan normatif bir genişlemeye ulaştığı tespit edilmiştir. Sosyopolitik bağlamda ise Feenberg'in edilgen beden eleştirisi üzerinden, yaklaşımın makro düzeydeki kurumsal çözümlemelerde yapısal olarak yetersiz kaldığı saptanmıştır. Sonuç itibarıyla postfenomenolojinin güçlü bir analitik dil sunmakla birlikte; insan ve makine arasındaki hiyerarşiyi koruma çabasında felsefi bir açmaz, etik düzlemde ahlaki faillik sınırlarında bir genişleme ve sosyopolitik çözümlemelerde makro düzeyde yetersizlikler barındırdığı değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Postfenomenoloji
• Don Ihde
• Teknolojik Dolayım
• İnsan–Teknoloji İlişkileri
• Teknoloji Felsefesi

Reassessing the Ontological, Ethical, and Sociopolitical Boundaries in Don Ihde’s Postphenomenological Approach to Technology

Öz

This study problematizes the conceptual boundaries of the postphenomenological approach, which positions technology as an integral mediation of human experience. Employing philosophical argument analysis and dialectical synthesis, the study presents an original re-evaluation of Don Ihde’s intellectual framework. Accordingly, Ihde's foundational concepts are brought into a dialectical engagement with the ontological objections of Donna Haraway, the ethical critiques of Peter-Paul Verbeek, and the sociopolitical interventions of Andrew Feenberg. The analyses reveal that Ihde’s asymmetrical stance—denying equal standing to humans and technological objects—implicitly reproduces the subject-object dichotomy he sought to overcome. On the ethical plane, however, Verbeek's intervention positions technologies as moral mediators, leading to a normative expansion that extends ethical agency beyond human consciousness. In the sociopolitical context, drawing on Feenberg's critique of the passive body, the approach is structurally inadequate for macro-level institutional analyses. Ultimately, despite offering a robust analytical language, postphenomenology harbors a philosophical impasse in its effort to preserve the human-machine hierarchy, an expansion in the boundaries of moral agency on the ethical plane, and macro-level inadequacies in sociopolitical analyses.

Anahtar Kelimeler

• Postphenomenology
• Don Ihde
• Technological Mediation
• Human–Technology Relations
• Philosophy of Technology

Kaynakça

1. Baggini, J., & Fosl, P. S. (2010). The philosopher's toolkit. Wiley-Blackwell.
2. Feenberg, A. (2001). Questioning technology. Routledge.
3. Feenberg, A. (2006). Active and passive bodies: Don Ihde's phenomenology of the body. E. Selinger (Dü.) içinde, Postphenomenology: A critical companion to Ihde (s. 189-197). State University of New York Press.
4. Flores, F. (2014). Postphenomenology vs postpositivism: Don Ihde vs Bruno Latour. Broken technologies, a postphenomenological approach to anthropology and social sciences (s. 1-16). Madrid.
5. Haraway, D. J. (2006). Crittercam: Compounding eyes in NatureCultures. E. Selinger (Dü.) içinde, Postphenomenology: A critical companion to Ihde (s. 175-189). State University of New York Press.
6. Hayles, N. K. (1999). How we became posthuman: Virtual bodies in cybernetics, literature, and informatics. The University of Chicago Press.
7. Ihde, D. (1990). Technology and the lifeworld: From garden to earth. Indiana University Press.
8. Ihde, D. (1991). Instrumental realism. Indiana University Press.

9. Ihde, D. (2002). Bodies in technology. University of Minnesota Press.
10. Ihde, D. (2006). Forty years in the wilderness. E. Selinger (Dü.) içinde, Postphenomenology: A critical companion to Ihde (s. 267-291). State University of New York Press.
11. Ihde, D. (2018). Foreword. J. Aagard & J. K. Friis (Dü.) içinde, Postphenomenological methodologies (s. vii-xi). Lexington Books.
12. Ihde, D. (2020). Tekniklerin Fenomenolojisi (U. Öngören, çev.). ViraVerita E-Dergi, 12, 26-68. https://izlik.org/JA97EJ45HT
13. Latour, B. (2005). Reassembling the social: An introduction to actor-network-theory. Oxford University Press.
14. McLuhan, M. (1964). The medium is the message. Understanding media: The extensions of man içinde. McGraw-Hill.
15. Rosenberger, R., & Verbeek, P.-P. (Dü.). (2015). Postphenomenological investigations: Essays on human–technology relations. Lexington Books.
16. Umut, T. N. (2020). STS alanına metodoloji sunan felsefi bir yaklaşım: Postfenomenoloji. A. Turanlı, A. U. Aydınoğlu, & M. Şahinol (Dü.) içinde, Türkiye'de STS: Bilim ve teknoloji çalışmalarına giriş (s. 189-203). İstanbul Teknik Üniversitesi.
17. Verbeek, P. P. (2005). What things to do. The Pennsylvania State University Press.
18. Verbeek, P. P. (2006). The morality of things: A postphenomenological inquiry. E. Selinger (Dü.) içinde, Postphenomenology: A critical companion to Ihde (s. 117-131). State University of New York Press.
19. Verbeek, P. P. (2011). Moralizing technology: Understanding and designing the morality of things. The University of Chicago Press.
20. Virilio, P. (1994). The vision machine. British Film Institute.
21. Yazıcı Yakın, A. (2020). Editörden: "Sweet dreams are made of this". ViraVerita E-Dergi: Disiplinlerarası Karşılaşmalar( 12), 1-25.
22. Zwier, J., Blok, V., & Lemmens, P. (2016). Phenomenology and the empirical turn: A phenomenological analysis of postphenomenology. Philosophy & Technology, 29, 313-333. https://doi.org/10.1007/s13347-016-0221-7