Kur’an-ı Kerim’in Empati Yönlendirmesi (Nisâ Sûresi 9. Âyet Bağlamında)

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 4, 1069 - 1083, 30.12.2025

Servet Demirbaş

Öz

Allah Teâlâ, Kur’an-ı Kerim’de vahyine muhatap kıldığı insanı merkezî konuma alıp maddî ve manevî olarak eğitmiştir. Birçok âyette mümin ve kâfir ayrımı yapmadan “Ey insanlar” diye hitap ederek insanı gündelik yaşamdan düşüncelerine kadar her yönüyle kuşatacak şekilde etkilemiştir. Bu etki ile insanda ilim, marifet ve yüksek bilinç oluşturarak bunu her yönüyle hem kendi hayatına hem de toplumun düzen ve ahengine yansıtmasını istemiştir. İnmeye başladığı andan itibaren insan gücü nispetinde açıklanmaya çalışılan Kur’an-ı Kerim’in tefsiri farklı yöntem ve yaklaşımlarla sürdürülmektedir. Çağdaş dönemde sosyal ve fen bilimlerinin gelişmesine ve modern hayatın getirdiği ihtiyaçlara bağlı olarak farklı tefsir ekolleri geliştirilmiştir. Bu dönemde Kur’an araştırmacılarının yöneldiği konulardan biri de disiplinler arası ilişki bağlamında Kur’an-ı Kerim’i insan psikolojisi açısından incelemek ve yorumlamak olmuştur. Gerek ülkemizde gerekse diğer coğrafyalarda psikoloji ilminden istifade edilerek “et-Tefsîrü’n-nefsî” psikolojik tefsir isimlendirmesiyle bir tefsir ekolü oluşturulmaya çalışılmaktadır. Modern hayatın dayatmaları karşısında bunalan ve çok kere kendini kaybederek sosyal ve psikolojik buhranlar içinde çalkalanan insanı içine düştüğü çıkmazdan kurtarmak ve ona Kur’an-ı Kerim’in hidayetini ve gösterdiği hakikat yolunu ulaştırmak için onun ruhuna dokunacak psikolojik yaklaşımlara ihtiyaç vardır. Henüz gelişme aşamasında olan bu yöntem bir kısım âyetleri psikolojinin kavramlarıyla yorumlamaya çalışmaktadır. Bu kavramlardan biri de empatidir. Nitel araştırmayla yöntemi ve metin analizine dayalı bu çalışmada Nisa Sûresi 4/9. âyet, hem bireysel hem de toplumsal düzeyde başkalarının durumunu anlayarak buna göre davranış geliştirme anlamında kullanılan empati psikolojisi açısından incelenerek Kur’an-ı Kerim'im bu konudaki yönlendirmesine dikkat çekilmiştir. Bu bağlamda klasik ve çağdaş dönem tefsirleriyle birlikte konuyla ilgili çeşitli makaleler incelenmiştir. Müfessirlerin ilk dönemden itibaren bu âyetle ilgili yorumlarında empati duygusuna işaret ettikleri görülmüştür. Bu ayet üzerinden hem duygusal hem de davranışsal empatiyi kazanarak işlevsel kılmamızın gerekliliğini vurgulamışlardır. Bu âyeti, empati psikolojisi ekseninde bireyin başkalarının duygularını, durumlarını ve ihtiyaçlarını kendi durumunu hissettiği gibi hissetmesi anlamında yorumlamak mümkündür.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Psikolojik Tefsir , Empati , Nisâ Sûresi 4/9. Âyet , Yorum.

The Qur’anic Orientation Toward Empathy: An Analysis in the Context of Sūrat al-Nisāʾ, Verse 9

Öz

Almighty God, in the Qur’an, places the human being—the direct addressee of revelation—at the center of divine discourse, educating humanity both materially and spiritually. By addressing all people with the phrase “O humankind,” regardless of faith, the Qur’an exerts a holistic influence encompassing every dimension of human existence, from daily practice to inner reflection. This divine influence aims to nurture knowledge, awareness, and elevated consciousness, encouraging individuals to reflect these qualities in their personal and social lives. Since its revelation, the Qur’an has been interpreted within the limits of human understanding, with exegetes employing diverse methods and interpretive approaches. In the modern era, developments in social and natural sciences, together with the needs of contemporary life, have inspired new schools of Qur’anic interpretation. Among these, the interdisciplinary study of the Qur’an from the perspective of human psychology has become particularly significant. Both in Islamic and broader academic contexts, scholars have sought to establish a psychological approach to exegesis—al-tafsīr al-nafsī—by integrating psychological concepts into Qur’anic interpretation. In the face of modern life’s psychological and social crises, there is a growing need for approaches that engage the human spirit and reveal the Qur’an’s path of guidance and truth. Although still in its formative stage, this method seeks to interpret selected verses through psychological constructs, one of which is empathy. This study, employing textual analysis, examines Qur’an 4:9 (Sūrat al-Nisāʾ) from the standpoint of empathy psychology at both the individual and societal levels. The verse may be understood as promoting the ability to perceive and respond to others’ emotions, conditions, and needs as one’s own—an essential aspect of empathy. Since the early periods of Qur’anic exegesis, commentators have highlighted this empathetic dimension in their interpretations. Consequently, this study emphasizes the necessity of activating both emotional and behavioral empathy within human relations, as implicitly encouraged by the Qur’anic message.

Anahtar Kelimeler

Qur’an , empathy , Sūrat al-Nisāʾ , psychological exegesis (al-tafsīr al-nafsī) , human psychology

Kaynakça

• Arkonaç, O. (1999). Psikiyatr Sözlüğü. İstanbul: Nobel Tıp Kitapevleri.
• Aydın, A R. (2004) Din ve psikoloji ilişkisi üzerine. Din Bilimleri Araştırma Dergisi, IV (1). 15-29.
• Beyzâvî, A. Ö. Envâru’t-tenzîl. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî.
• Demirbaş, S. (2022). Berâat-i istihlâl ve Hüsn-i İbtidâ Açısından Sûre Girişleri -Nisâ Sûresi Örneği-. Kilitbahir, 21. 182-208.
• Dökmen, Ü. (2012). Sanatta ve Günlük Yaşamda İletişim Çatışmaları ve Empati. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Draz, A. (2012). Kur'an'a Giriş. Çev. Salih Akdemir. Ankara: Otto Yayınları.
• Ebüssuûd, M. İrşâdü’l-akli’s-selîm ilâ mezâya’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Dârü’l-Mushaf.
• Emsal, M. (2021). Kur’an ve Sünnette Empatik Yaklaşımın Yeri. Uşak: Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Yüksek Lisans Tezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi.
• Gökçe, E-Köşger F. (2016). Empati: Tanımı ve Önemi. Osmangazi Tıp Dergisi, 38 (2). 9-17.
• Hamûde, A. (1962). el-Kur’an ve İlmü’n-Nefs. Kâhire: el-Mektebetü’s-Sekâfiyye.
• Hançerlioğlu, O. (1993). Ruhbilim Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Hökelekli, H. (2006). İslam Geleneğinde Psikoloji Kültürü. İslâmî Araştırmalar, 19 (3). 409-421.
• İbn Âşûr, M. T. (1984). et-Tahrîr ve’t-tenvîr. Tunus: ed-Dâru’t-Tûnisiyye.
• İbn Manzûr, C. (1984). Lisânü’l- ‘Arab. Beyrut: Dâru Sâdır.
• Karaman, H. Çagırıcı, M. Dönmedz, İ. Gümüş, S. (2007). Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsiri. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Kasapoğlu, A. (2006). Empati ve Sempati Olgusuna Vurgu Yapan Bazı Âyetler. Bilimname, X (1). 33-61.
• Kasapoğlu, A. (2011). Kur’an’ın Psikolojik Tefsiri. İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2 (1). 1-47.
• Kasapoğlu, A. (2024). Psikolojik Tefsir Kuram ve Uygulama l. Ankara: Gece Kitaplığı Yayınları.
• Kırca, C. (1982). Kur’an-ı Kerîm ve Modern İlimler. İstanbul: Marifet Yayınları.
• Kutub S. (1972). fî Zilâli’l-Kur’ân. Beyrut: Dâruş-Şurûk.
• Mukâtil b. S. (2003). Tefsîrü’l-Kur’ani’l-Kerîm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• Nevzat T. (2019). Toplum Psikolojisi ve Empati. İstanbul: Timaş Yayınları.
• Özoğlu S. Ç. (1982). Eğitimde Rehberlik ve Psikolojik Danışma. İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Fakültesi Yayınları.
• Peker, H. (2003). Din Psikolojisi. İstanbul: Çamlıca Yayınları.
• Râzî, F. (1997). Mefâtîhu’l-gayb. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî.
• Saçlı, M. (2020). Süleyman Ateş’in Yüce Kur’an’ın Çağdaş Tefsiri’nde Bakara Sûresi Bağlamında Psikolojik Yorumlar. UMDE Dini Tetkikler Dergisi-UMDE Journal of Religious Inquires 3/2. 247-266.
• Sülün, M.( 2017). 41 Temsil İle Kur’an Gerçeği: Kur’an-ı Kerim’e Giriş. İstanbul: Çamlıca Yayınları.
• Şentürk H. (2013). İslami Hayatın Psikolojik Temelleri. İstanbul: İz Yayıncılık. Taberî, Ebû Ca‘fer M. Câmi‘u’l-beyân. thk. Abdülmuhsin et-Türkî Kahire: Dâdu Hicr.
• Yazır, M. H. (1979). Hak Dini Kur’an Dili. İstanbul: Eser Neşriyat ve Dağıtım.
• Yurduseven R. (2018). Hz. Peygamber’in Hadislerinde Empati. Çorum: Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Yüksek Lisans Tezi.
• Zemahşerî, M.Ö. (1998). el-Keşşâf ‘an gavâmizı’t-tenzîl. thk. ‘Adil Ahmed el-Mevcûd Ali. Riyad: Mektebetü’l-‘Abîkân.
• Zürkânî, A. (2013). Menâhilü’l-‘irfân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.