Sahîhayn Otoritesinin Sahih Hadis Meselesine Etkisi

Öz

Hadis ilminde Sahîh-i Buhârî ve Sahîh-i Müslim, temel ve öncelikli bilgi kaynakları olarak kabul edilmektedir. Bu iki eserde yer alan rivayetler üzerine yapılan çalışmalar, Sahîhayn’ın yalnızca hadislerin sıhhatinin tespitinde değil aynı zamanda hadis usûlü meselelerinde bilgi üretimini yönlendiren epistemik bir otorite oluşturduğunu göstermektedir. Makalenin amacı hadisin sıhhatiyle ilgili isnadın ittisali, râvi sayısı ve sahih hadislerin niceliği gibi temel tartışmaların odağında bulunan Sahîhayn’ın uygulamalarının etkisini göstermektir. Çalışmada Sahîhayn’ın otoritesinin hadislerin sıhhat şartlarının belirlenmesine etkisi özellikle iki konu özelinde ele alınmıştır: Bunlardan ilki muanʿan rivayetlerde râviler arasında likâ şartının aranması; ikincisi ise bir hadisin sahih kabul edilebilmesi için gerekli olan asgari râvi sayısının tespitidir. Bu iki husus, sonraki dönem hadis usûlü literatüründe sıhhat şartlarının inşa edilmesinde Sahîhayn’ın belirleyici etkisini ortaya koymaktadır. Hadislerin delil değeri hakkındaki tartışmalar (özellikle Mu‘tezile’nin haber-i vâhid eleştirileri), hicrî dördüncü asırda hadisçileri güvenilir hadislerin sayısını belirlemeye yöneltmiştir. Sahîhayn öncesi dönemde sahih hadislerin sayısına ilişkin farklı rakamlar zikredilmiş olsa da Buhârî ve Müslim’in Sahîhlerinin en yüksek sıhhat derecesine sahip kaynaklar olarak kabul edilmesi sahih hadis miktarını belirlemeye yönelik çabaların öncelikle bu iki eserin muhtevasını tespit etmeye yönelmesine neden olmuştur. Dördüncü asırdan itibaren belirginlik kazanan Sahîhayn’ı ölçüt kabul etme yaklaşımı zamanla sıhhat şartlarının ve meselelerinin bu iki eser etrafında şekillenmesine imkân tanıyan bir otoriteye dönüşmüştür. Sahîhayn sonrası dönemlerde ise bu otorite, “Alâ şartı’l-Buhârî”, “Alâ şartı Müslim”, “İttefeka’ş-Şeyhân”, “Ahracehu’ş-Şeyhân”, “Ahracehu Buhârî ve Müslim” ve “Ahracâhu” gibi kavramlar aracılığıyla daha da pekişmiş ve böylece sahihlik algısının sürekliliği sağlanmıştır. Hadis usûlünde ortaya çıkan söz konusu yaklaşımlar ise Sahîhayn’a dayalı sıhhat anlayışının güçlenmesi ile birlikte hadis ilmi içerisinde kalıcı ve bir yapı halinde devam etmesini mümkün kılmıştır. Dolayısıyla bu araştırmada doküman analizi yöntemiyle Hâkim en-Neysâbûrî’den Süyûtî’ye uzanan eserler üzerinden Sahîhayn’a atfedilen otoritenin hadis usûlü sistematiğine yansımaları incelenmiştir. Çalışmanın sonucuna göre, fitne olayından sonra râvi araştırmalarının isnad sistemine dönüşmesiyle şekillenen râvi tetkiklerine dayalı sıhhat tespiti süreci, Sahîhayn’ın otorite kazanmasıyla birlikte metodolojik ve epistemik açıdan yeni bir aşamaya ulaşmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Sahîhayn otoritesi
• Sıhhat
• Sahih Hadis
• Sahîh-i Buhârî
• Sahîh-i Müslim.

The Impact of the Authority of the Sahihayn on the Issue of Authentic Hadith

Öz

In the science of hadith, Sahîh al-Bukhari and Sahîh Muslim are recognized as the primary and most authoritative sources of knowledge. Scholarly studies conducted on the narrations contained in these two works demonstrate that the Sahîhayn not only played a decisive role in determining the authenticity of hadiths but also established a form of epistemic authority that guided the production of knowledge in matters of hadith methodology. The aim of this article is to examine the influence of the Sahîhayn’s methodological practices on the core debates concerning hadith authenticity -particularly those related to the continuity of isnad, the number of transmitters, and the quantitative scope of authentic hadiths. According to the findings, the effort to determine the authenticity of hadiths, which began with the transformation of transmitter research into the isnad system following the fitna period, reached a new methodological and epistemic stage with the compilation of the Sahîhayn. The authority of the Sahîhayn was particularly decisive in shaping the conditions for hadith authenticity in two main respects: first, the requirement of liqāʾ (direct meeting) between narrators in muʿanʿan transmissions; and second, the determination of the minimum number of transmitters required for a hadith to be deemed authentic. These two aspects reveal the formative influence of the Sahîhayn on the construction of authenticity criteria in later hadith methodological literature. For instance, although some scholars required at least two transmitters (rāwīs) at each level of transmission, the inclusion in the Sahîhayn of single-transmitter (fard) reports such as “Actions are judged by intentions” became a significant point of reference for rejecting this condition. Debates regarding the probative value of hadiths -particularly the Muʿtazilite critique of khabar al-wâḥid- also led hadith scholars in the fourth century after hijra to focus on determining the number of reliable hadiths. Although different estimates were proposed regarding the number of authentic hadiths before the Sahîhayn, scholarly efforts to determine their quantity increasingly centered on the contents of these two collections, which were regarded as possessing the highest degree of authenticity. From the fourth century after hijra onward, the growing tendency to treat the Sahîhayn as the standard of authenticity gradually developed into an institutionalized authority that shaped both the criteria and the discourse of hadith authenticity around them. In the periods following the Sahîhayn, this authority became further consolidated through expressions such as “ʿalā sharṭ al-Bukhārī”, “ʿalā sharṭ Muslim”, “ittafaqa al-Shaykhān”, “akhrajahu al-Shaykhān”, “akhrajahu al-Bukhārī wa Muslim”, and “akhrajāhu”, thereby ensuring the continuity of the concept of authenticity. The methodological approaches that emerged within the discipline of hadith thus enabled the notion of authenticity grounded in the Sahîhayn to persist as a stable and institutionalized framework within hadith scholarship.

Anahtar Kelimeler

• Authority of the Sahîhayn
• Authenticity
• Authentic Hadith
• Sahîh al-Bukhari
• Sahîh Muslim.

Kaynakça

1. Naim, A. (1982). Sahih-i Buhârî muhtasarı ve Tecrid-i Sarih tercemesi ve şerhi (Mukaddime). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
2. Alhıla, N. (2021). Hadis lafızlarının tespiti: Sahîhu’l-Buhâri örneği [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
3. Aşık, N. (1981). Sahâbe ve Hadîs Rivâyeti. Akyol Neşriyat ve Matbaacılık.
4. Aydınlı, A. (2015). Hadis ıstılahları. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
5. Bal, H. (2014). Siyaset teorisinde “otorite” kavramı. Turkish Studies – International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 9(2), 247–255.
6. el-Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed. (2011). es-Sünenü’l-kübrâ, (thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî; Cilt 1–2). Kahire: Merkezü’d-Dirâsâtü’l-arabiyye ve’l-İslâmiyye.
7. el-Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. (1422). el-Câmiʿu’s-Sahîh (thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır). Beyrut: Dâru Tavkı’n-Necât.
8. el-Bulkînî, Ebû Hafs Sirâcüddîn Ömer b. Reslân. (t.y.). Mehâsinü’l-ıstılâh fî tazmîni Kitâbi İbni’s-Salâh (thk. Âişe. Abdurrahman). Kahire: Dâru’l-Meârif.

9. ed-Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer. (1405/1985) el-İlzâmât ve’t-Tetebbu‘. (thk. Ebû Abdurrahman Mukbil b. Hâdî el-Vâdiî). Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye.
10. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as. (1394/1405). Risâletü Ebî Dâvûd ilâ ehli Mekke fî vasfi Sünenihî (thk. Muhammed Lütfî es-Sabbâğ). Beyrut: Dâru’l-ʿArabiyye.
11. ed-Dureys, Halid Mansur Abdullah. (1994). Mevkifu’l-İmameyn el-Buhârî ve Müslim min iştirât’il-lukya ve’l-semâ’ fi’s-sened’il-muʿanʿan beyne’l-müteʿâsırayn. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd.
12. Efendioğlu, M. (2014) Sahabeye Yöneltilen Tenkitler. İfav Yayınları.
13. Ertürk, M. (1996). Haber-i vâhid. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 14, s. 349–352). Ankara: TDV Yayınları.
14. Erul, B. (2016). “Hz. Peygamber ve Sahâbe Döneminde Hadis”, Hadis El Kitabı, ed. Zişan Türcan. Grafiker Yayınları.
15. el-Hâkim, Ebû Abdillâh b. Abdillâh en-Neysâbûrî. (1356/1937). Maʿrifetu ʿulûmi’l-hadîs (thk. es-Seyyid Mu‘zam Huseyn). Haydarâbâd: Dâiratü’l-Meʿârif el-Osmaniyye.
16. el-Hâkim, Ebû Abdillâh en-Neysâbûrî. (1411/1990). el-Müstedrek ʿale’s-Sahîhayn (thk. Mustafa Abdülkâdir Atâ; Cilt 1–4). Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye.
17. el-Hâkim, Ebû Abdillâh en-Neysâbûrî. (1431). el-Medhal ilâ kitâbi’l-iklîl (thk. Fuad Abdulmün‘im Ahmed). İskenderiye: Dâru’d-Da‘ve.
18. el-Harîrî, A. (2013). Eserü’s-Sahîhayn fî tak‘îdi ʿulûmi’l-hadîs. Mecelle Câmiʿati Dımaşk li’l-ʿUlûmi’l-İktisâdiyye ve’l-Kânûniyye, 29(1), 359–381.
19. el-Harîrî, A. (2015). Ulumu’l-Hadis kaidelerinin oluşumunda Sahihayn’ın tesiri (A. Arslan, Çev.). Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 38, 233–264.
20. el-Hatîb, Ebû Bekr Ahmed b. Ali el-Bağdâdî. (1357). el-Kifâye fî ʿilmi’r-rivâye (Ebû Abdillah es-Sevrakî&İbrahim Hamdî e-Medenî). Medine: el-Mektebetu’l-İlmiyye.
21. el-Hatîb, Ebû Bekr Ahmed b. Ali el-Bağdâdî. (1422/2002). Târîhu Bağdâd (thk. Beşşâr Avvâd Maruf; Cilt 1–24). Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslamî.
22. el-Hatîb, Ebû Bekr Ahmed b. Ali el-Bağdâdî. (1997/1418). el-Fasl li’l-vasl el-müdrec fi’n-nakl (thk. Muhammed b. Matar ez-Zehrânî). Medine: Dâru’l-hicre.
23. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali. (1390). Fethu’l-Bârî bi şerhi Sahîhi’l-Buhârî (thk. Muhammed Fuad Abdülbaki&Muhibbuddin el-Hatîb Bağdâdî; Cilt 1–13). Mısır: Mektebetü’s-Selefiyye.
24. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali. (1404/1984). en-Nüket ʿalâ Kitâbi’bni’s-Salâh. (thk. Rabî‘ b. Hâdî Amîr el-Madhalî). Medine: İmâdeti’l-bahsi’l-ilmî.
25. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali. (1421/2000). Nüzhetü’n-nazar fî tavdîhi nuhbeti’l-fiker fî mustalahi ehli’l-eser. (thk. Nûreddîn ‘Itr). Dımaşk: Matbaatü’s-sabâh.
26. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn. (1387). el-Bâʿisü’l-hasîs şerhu ihtisâri ʿulûmi’l-hadîs (thk. Ahmed Muhammed Şâkir,). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye.
27. İbn Receb, Zeynüddîn Abdurrahmân b. Ahmed. el-Hanbelî. (1407/1987). Şerhu ʿileli’t-Tirmizî (thk. Hemmâm Abdurrahîm Sa‘îd; Cilt 1–2). Ürdün: Mektebetü’l-Menâr.
28. İbnu’s-Salâh, Ebû Amr Osmân b. Abdirrahmân. (1406/1986). ʿUlûmü’l-hadîs (thk. Nureddin ‘Itr). Dımaşk: Dâru’l-Fikr.
29. İbnü’l-Mülakkîn, Ebû Hafs Sirâcüddîn Ömer. (1413). el-Mukniʿ fî ʿulûmi’l-hadîs (thk. Abdullah Yûsuf el-Cedî). Suudiyye: Dâru’l-fevvâz.
30. İstemi, F. (2017). Hadislerin bağlamının tespitinde ihtisar ve takti’ uygulamasının neden olduğu sorunlar. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16(31), 315–326.
31. Karataş, M. (2017). Rivayet tekniği açısından hadislerin sayısı. Ensar Neşriyat.
32. Korkmazgöz, R. (2018). Kelâm İlminde Haber-i Vâhidin Bilgi Ve Delil Değeri. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 18(1), 225–258.
33. Müslim, Ebu’l-Huseyn b. Haccâc, (1374/1955). Sahîh-u Müslim (thk. Muhammed Fuad Abdulbâkî). Beyrut: Dâru’l-İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî.
34. en-Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref. (1405/1985). et-Takrîb ve’t-Teysîr (thk. Muhammed Osman el-Huşt). Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî.
35. er-Râmehürmüzî, Ebû Muhammed el-Hasen. (1404). el-Muhaddisu’l-fâsıl beyne’r-râvi ve’l-vâʿî (thk. Muhammed Accâc el-Hatîb). Beyrut: Dâru’l-Fikr.
36. Salih b. el-Emîn Muhammed. (2021). Mustalahu “Sahîhun ʿalâ şartı’ş-Şeyhayn”. Libya: Külliyyetu’d-Dirâsâti’l-İslamiyye.
37. es-Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân. (t.y.). Tedrîbü’r-râvî fî şerhi takrîbi’n-Nevâvî (thk. Ebû Kuteybe Muhammed el-Fâryâbî; Cilt 1–2). Riyad: Dâru Taybe.
38. Tuğlu, N. (2012). Hadis ilminde kitap esaslı sıhhat tespiti üzerine bazı mülahazalar (Hâkim en-Neysâbûrî ve İbnu’s-Salâh özelinde). Dinî Araştırmalar, 15(41), 136–155.
39. Türcan, Z. (2012). “Tarihte Buhârî Algılamaları”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 21(11), 73-97.
40. Türcan, Z. (2019). Hadis İlminin Oluşumunda Kelamî Düşüncenin Etkisi. Grafiker Yayınları.
41. Akay, N. (2012). Hz. Osman Dönemi Fitne Olayları Ve Temel Sebepleri. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Maramara Üniversitesi.
42. ez-Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn. (1405/1985). Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ (thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf; Cilt 1–23). Beyrut: Müessesetü’r-Risâle.
43. ez-Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn. (1998) en-Nüket ‘alâ Mukaddimeti İbni’s-Salâh. (thk. Zeyne’l-Abidîn Ferye; Cilt 1–3 ). Riyad: Edvâu’s-selef
44. ez-Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn. (1390/1970). el-İcâbe li- Îrâdi Me’stedrekethu Âişe ale’s-Sahâbe, (thk. Saîd el-Afgânî). Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî.