An Analysis of the Appointment Decree (Tevcîhnâme) of Sheikh Haji Hafız Husnî Numanagić Efendi as Imam and Khatib of the Fojnica Bazaar Mosque

Öz

Situated within the discipline of Ottoman Diplomatics, this study examines an appointment decree (tevcihnâme) dated 27 April 1889 that was issued for the appointment of Hacı Hafız Husnî Numanagić as imam-hatip of the Bazaar (Çarşı) Mosque in the town of Fojnica, Bosnia and Herzegovina. The research analyzes the document’s paleographic characteristics, linguistic and stylistic structure, diplomatic composition, and appendix (zeyl) section through a qualitative research approach and the method of document analysis. The document in question was written in a rikʿa bozması script. From a linguistic perspective, the main text maintains a classical official style grounded in Arabic and Persian constructions; by contrast, the zeyl section displays a shorter, more technical structure dominated by administrative and financial terminology. From a diplomatic standpoint, the document conforms to the classical tevcihnâme format, consisting of sections of justification, legal basis, ruling, and closure. These sections demonstrate that Ottoman traditions in the appointment of religious officials continued to be observed in Bosnia even in the late nineteenth century. One of the most striking features of the document is the fact that both the Ottoman Sultan and the Austro-Hungarian Emperor are mentioned within the same sentence. This circumstance constitutes a distinctive reflection, in administrative language, of the dual-authority political structure that emerged in Bosnia during this period. Furthermore, the seal found in the zeyl section – bearing inscriptions in both Ottoman Turkish and Latin-script Bosnian – stands as tangible evidence of the region’s multilingual bureaucratic culture. The analysis also establishes, on the basis of this document, that following his education in Istanbul, Egypt, and Arabia, Hacı Hafız Husnî Numanagić returned to Bosnia in 1889, thereby clarifying a date in his biography that had not previously been determined with certainty. This finding contributes to a reassessment of the early phase of Numanagić’s scholarly and Sufi activities. Overall, the study provides significant data both on late-period examples of Ottoman diplomatic tradition in the Balkans and on the historical analysis of administrative and cultural continuity in Bosnia and Herzegovina. The historical context of the document allows for a broader understanding of the political and cultural relations in the region.

Anahtar Kelimeler

• Sheikh Haji Hafiz Husnî Numanagić Efendi
• Ottoman Turkish Language
• Tevcîhnâme
• Ottoman Diplomatics
• Paleography

Fojnica Çarşı Camii’ne İmam-Hatip Olarak Atanmasına Dair Şeyh Hacı Hafız Husnî Numanagić Efendi’in Tevcîhnâmesinin İncelenmesi

Öz

Bu çalışma, Osmanlı diplomatiği bilimi çerçevesinde, 27 Nisan 1889 tarihli ve Bosna Hersek’in Fojnica kasabasındaki Çarşı Camii’e Hacı Hafız Husnî Numanagić’in imam-hatip olarak atanmasına dair düzenlenen tevcîhnâmeyi incelemektedir. Araştırma, belgenin paleografik özelliklerini, dil ve üslup düzenini, diplomatik yapısını ve zeyl bölümünü nitel araştırma yaklaşımıyla ve doküman incelemesi yöntemiyle analiz etmektedir. Söz konusu olan belge, rik’a bozması tarzında kaleme alınmıştır. Dilsel açıdan metin, Arapça ve Farsça terkiplere dayanan klasik resmî üslubu sürdürmekte; buna karşılık zeyl kısmı daha kısa, teknik ve malî terminoloji ağırlıklı bir yapı sergilemektedir. Diplomatik açıdan, belge klasik tevcîhnâme düzenine uygun olarak gerekçe, hukukî dayanak, hüküm ve kapanış bölümlerinden oluşmaktadır. Bu bölümler, dinî görevlerin tayin süreçlerinde Osmanlı geleneğinin Bosna’da 19. yüzyılın sonlarında dahi korunduğunu göstermektedir. Belgenin en dikkat çekici yönlerinden biri, hem Osmanlı Padişahı hem de Avusturya-Macaristan İmparatoru’nun aynı cümlede zikredilmiş olmasıdır. Böyle bir durum, dönemin Bosna’sında ortaya çıkan çift otoriteli siyasi yapının idarî dile yansımış özgün bir göstergesidir. Ayrıca zeyl bölümünde yer alan hem Osmanlı Türkçesi hem Latin harfli Boşnakça ile yazılmış olan mühür, bölgedeki çok dilli bürokratik kültürün somut bir kanıtı olarak ortaya çıkmaktadır. İnceleme, Hacı Hafız Husnî Numanagić’in İstanbul, Mısır ve Arabistan’da gördüğü tahsil sürecinden sonra, biyografisinde şimdiye kadar tam olarak belirlenmeyen Bosna’ya dönüş tarihinin bu belge sayesinde 1889 yılı olarak kesinleştiği ortaya koymaktadır. Bu sonuç, Numanagić’in ilmî ve tasavvufî faaliyetlerinin başlangıç döneminin yeniden değerlendirilmesine katkı sunmaktadır. Araştırma genel olarak, hem Osmanlı diplomatik geleneğinin Balkanlar’daki geç dönem örneklerine hem de Bosna Hersek’teki idarî ve kültürel sürekliliğin tarihsel analizine dair önemli veriler sağlamaktadır. Belgenin tarihî bağlamı, bölgedeki siyasi ve kültürel ilişkilerin daha geniş perspektifte anlaşılmasına imkân tanımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Şeyh Hacı Hafız Husnî Numanagić Efendi
• Osmanlı Türkçesi
• Tevcîhnâme
• Osmanlı Diplomatiği
• Paleografya

Kaynakça

1. Almaany Dictionary. (t.y.). English–Arabic dictionary. https://www.almaany.com/en/dict/ar-en/
2. Arif Billah Muršid Kamil Šejh Hadži Hafiz Husni efendija Numanagić kuddise sirruhu. (2014, Mayıs). Dersovi – Održani u Travniku 1923. godine kako ih je zapisao Hamid Hadžiselimović (Mukaddime: Hazim Numanagić). Sarajevo.
3. Aždajić, D. (2018). The shaping Shaikh: An ethnographic inquiry into the role of the Shaikh in the adaptation of Naqshbandi Sufism in Sarajevo, Bosnia and Herzegovina (Doktora tezi, Oxford Centre for Mission Studies). https://repository.mdx.ac.uk/download/2fdeae5e47fbb2e6f4fff8985ae78c8f8d0fe7fbfa500fbfb96257ce56f187db/5493600/DAzdajic%20thesis.pdf
4. Ayverdi, İlhan. Misalli Büyük Türkçe Sözlük – Kubbealtı Lugatı. 2010.
5. Hacı Hafız Husnî Numanagić Efendi. (1889, 27 Nisan / 27 Şa’bân 1306). Tevcîhname-i Hacı Hafız Husnî Numanagić Efendi ve zeyli. Hazim Numanagić özel koleksiyonu, Saraybosna.
6. Hayyim, S. (t.y.). New Persian–English dictionary. https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/hayyim/
7. Ibn Sina Enstitüsü. (2025, Ocak). Održana je 19. tribina “Ibn Sina”: Šerijat i tarikat u životu i djelu hadži hafiza Husni efendije Numanagića. https://www.ibn-sina.net/odrana-je-19-tribina-ibn-sina-erijat-i-ivotu-i-djelu-hadi-hafiza-husni-efendije-numanagia-70146227-2/
8. Kubbealtı Lugatı. (t.y.). http://lugatim.com

9. Kütükoğlu, M. S. (1994). Osmanlı belgelerinin dili (Diplomatik). Kubbealtı Neşriyatı.
10. Numanagić, A. (2013). Hadži Hafiz Husni Efendija Numanagić – Šejh i muftija na razmeđu vremena. Dobra Knjiga.
11. Osmanlıca Sözlükler. (t.y.). Osmanlicasozlukler.com. https://www.osmanlicasozlukler.com/
12. Steingass, F. J. (t.y.). A comprehensive Persian–English dictionary. https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/steingass/
13. Sufi Sejjid Salih Faruki. (2015). Govor Sufije. Sufijski Centar.
14. Sufi Sejjid Salih Faruki. (2016). Komentar šejh Sirri-babine ilahije “Ako hoćeš derviš bit.” Dobra Knjiga & “Ibn Arebi” Derneği.
15. Šejh Hadži Hafiz Husni efendija Numanagić. (2018). Kazivanja dervišima (Haz. Hazim Numanagić). Dobra Knjiga.
16. YouTube. (2025, Ocak). 19. tribina: Šerijat i tarikat u životu i djelu hadži hafiza Husni efendije Numanagića [Video]. https://www.youtube.com/watch?v=rO172xeH4Ko