Bir Devlet Adamı Olarak Nizâmülmülk'ün Klasik Türk Şiirine Yansımaları

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 4, 975 - 1001, 30.12.2025

Murat Vanlı

Öz

Asıl adı Hasen bin Alî bin İshâk et-Tûsî olan Nizâmülmülk, 21 Zilkade 408’de (10 Nisan 1018) Horasan’ın Tûs şehrine bağlı Râdkân köyünde dünyaya gelmiş; erken yaşlarda Kur’ân-ı Kerîm’i ezberledikten sonra Halep, İsfahan, Nîşâbur, Bağdat'ta çeşitli âlim ve muhaddislerden hadis dersleri almıştır. Döneminin meşhur âlim ve şairlerinin sohbet meclislerine katılmış, bu meclislerde hitabet ve inşâ sanatında merhaleler kat ederek ileri bir seviyeye ulaşmıştır. Önceleri Gaznelilerin hüküm sürdüğü şehirlerde hizmet eden Hasen bin Ali, Horasan'ın Selçukluların eline geçmesiyle Selçuklular himayesinde devlet hizmetine devam etmiştir. Çağrı Bey’in 1059'da vefatının ardından Horasan’ı idare etmiş; 1040 ila 1063 seneleri arasında Selçuklu hükümdârı olan Tuğrul Bey'in ölümü üzerine melik Alparslan’ın, kardeşi melik Süleyman ile giriştiği taht mücadelesinde Alparslan’ın yanında yer alarak güvenini kazanmıştır. İdarî ve siyasî yetenekleriyle onun dikkatini çeken Hasen bin Ali, Alparslan tahta geçtikten sonra 1063'te vezir tayin edilmiştir. 1092'de Bâtınîler adı verilen bir zümre tarafından düzenlenen bir suikast sonucu öldürülene kadar bu vazifesini sürdürerek rakipleri tarafından "devlet içinde devlet olma" ile itham edilecek kadar devlet yönetiminde aktif rol almıştır. Onun ölümünden kısa bir süre sonra Sultân Melikşâh'ın da vefatıyla birlikte Türk töresince hânedânın ortak malı kabul edilen devlette taht mücadeleleri başlamıştır. Orta Çağ İslâm dünyasının en başarılı devlet adamlarından biri olarak kabul edilen Hasen bin Alî bin İshâk et-Tûsî, Sultân Alparslan ve Sultân Melikşâh dönemlerindeki vezirliği sırasında devlet yönetimine tam anlamıyla hâkim olmuş; Büyük Selçuklu Devleti'nin sağlam bir zemin üzerinde kurulmasını sağlamış ve yapmış olduğu icraatlarla hem döneminde hem de kendisinden sonra adından sıkça söz ettirmiştir. Devlet yönetimi, adâlet, eğitim ve bürokrasi konularındaki üstün yetenekleri sayesinde Hasen bin Ali'ye "mülkün nizâmı, devletin düzeni" anlamında "Nizâmü'l-mülk" ünvanı verilmiştir. Nizâmülmülk, yalnızca Selçuklu devlet teşkilatının kurucu şahsiyetlerinden biri olarak değil, aynı zamanda Klasik Türk edebiyatının devlet yöneticileri hakkında yazılmış manzumelerinde şairlerin zihniyet dünyasını etkileyen köklü bir otorite olarak da kabul edilmiştir. Bu cümleden olarak Klasik Türk şiirinin hususen kaside ve kıta nazım şekilleriyle yazılmış devlet adamı methiyelerinde tebcil yahut tenkit unsuru olarak manzumelerde sıkça işlenmiş, memdûh tavsifinde kaside sunulan kişiyi yüceltme adına kıyas malzemesi olarak zikredilmiştir. Bu makale, 14. yüzyıl ile 20. yüzyıl arasında şiir terennüm etmiş yaklaşık 100 şairin dîvânının tetkikinden hareketle Nizâmülmülk'ün Klasik Türk şiiri kulvarındaki yerini belirlemeye çalışmakta; onun şiirde nasıl ele alındığını tespit etmek suretiyle Nizâmülmülk şahsında Klasik şiirin padişah, sadrazam, vezir ya da herhangi bir devlet adamının adâleti sağlama, devletin nizâmını tesis etme, milletin refah ve selameti için gayret etme hususunda icraatlarını ortaya koyma adına Klasik Türk şiiri hakkında yapılmış mukayeseli çalışmalara katkılar sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Türk İslam Edebiyatı , Klasik Türk Şiiri , Nizâmülmülk , Dîvân , Memdûh.

Reflections of Nizam al-Mulk as a Statesman in Classical Turkish Poetry

Öz

Nizam al-Mulk, whose real name was Hasen bin Ali bin Ishak al-Tusi, was born on 21 Dhu al-Qi'dah 408 (April 10, 1018) in the village of Radkan, in the Tus city of Khorasan. After learning to memorize the Quran at an early age, he took hadith lessons from various scholars and hadith scholars in Aleppo, Isfahan, Nishapur, and Baghdad. He participated in the conversation circles of the famous scholars and poets of his time, and in these circles he advanced in the art of oratory and construction, reaching an advanced level. Hasen bin Ali, who had previously served in the cities ruled by the Ghaznavids, continued his state service under the protection of the Seljuks after Khorasan fell into Seljuk hands. He governed Khorasan after the death of Cagrı Bey in 1059; after the death of Tuğrul Bey, the Seljuk ruler between 1040 and 1063, he sided with Alp Arslan in the struggle for the throne between him and his brother, Suleiman, and gained his trust. Hasen bin Ali, who attracted his attention with his administrative and political skills, was appointed vizier in 1063 after Alp Arslan ascended to the throne. He continued in this position until he was assassinated by a group called the Batinis in 1092, and he took an active role in the state administration, to the point of being accused by his rivals of being a "state within the state." Shortly after his death, with the death of Sultan Melikshah, struggles for the throne began in the state, which was considered the common property of the dynasty according to Turkish custom. Considered one of the most successful statesmen of the medieval Islamic world, Hasen bin Ali bin Ishak al-Tusi completely dominated the state administration during his viziership during the reigns of Sultan Alp Arslan and Sultan Malik Shah; he ensured the establishment of the Great Seljuk State on a solid foundation and made a name for himself both during his time and after his death with his accomplishments. Thanks to his superior abilities in state administration, justice, education and bureaucracy, Hasen bin Ali was given the title of "Nizam al-Mulk", meaning "the order of the property, the order of the state." Nizam al-Mulk was accepted not only as one of the founding figures of the Seljuk state organization, but also as a deep-rooted authority who influenced the mentality of the poets in the poems written about the state administrators of Classical Turkish literature. For this reason, it was frequently used as an element of praise or criticism in the poems of the statesmen written in the forms of qasida and stanza verse in Classical Turkish poetry, and was mentioned as a comparative material in order to exalt the person presented in the qasida in the description of praise. This article attempts to determine Nizam al-Mulk's place in the field of Classical Turkish poetry by examining the divans of approximately 100 poets who composed poetry between the 14th and 20th centuries; and by determining how he is treated in poetry, it aims to contribute to comparative studies on Classical Turkish poetry by revealing the actions of the sultan, grand vizier, vizier or any other statesman in the person of Nizam al-Mulk in ensuring justice, establishing state order and striving for the welfare and well-being of the nation.

Anahtar Kelimeler

Turkish Islamic Literature , Classical Turkish Poetry , Nizam al-Mulk , Dîwân , Praised

Kaynakça

• Akkuş, M. (1993). Nef‘î divanı. Akçağ Yayınları.
• Albayrak, N. (1993). Cem. TDV İslam Ansiklopedisi (7, 279–280). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Ali Emîrî Efendi. (2014). Ali Emîrî Dîvânı (S. Yazar & M. U. Arslan, Haz.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Alpaslan, A. (1977). Kadı Burhaneddin divanından seçmeler. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Arslan, M. (2002). Şeref Hanım divanı. Kitabevi Yayınları.
• Arslan, M. (2003). Leylâ Hanım divanı. Kitabevi Yayınları.
• Arslan, M. (2004). Antepli Aynî divanı. Kitabevi Yayınları.
• Arslan, M. (2005). Bursalı İffet divanı. Kitabevi Yayınları.
• Arslan, M., & Aksoyak, İ. H. (1994). Haşmet külliyâtı. Dilek Matbaacılık.
• Ayan, H. (2002). Nesîmî: Hayatı, edebî kişiliği, eserleri ve Türkçe divanının tenkitli metni (2 Cilt). TDK Yayınları.
• Ayverdi, İ. (2005). Misalli büyük Türkçe sözlük (3 Cilt). Kubbealtı Neşriyatı.
• Azmizâde Hâletî. (2017). Azmizâde Hâletî Dîvânı (B. A. Kaya, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Besnili, M. N. D. (2017). Nehcî Dîvânı (Ü. Aslan, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Bilkan, A. F. (1997). Nâbî dîvânı (2 Cilt). Millî Eğitim Basımevi.
• Bosnalı Âsım. (2018). Bosnalı Âsım dîvânı (O. Kurtoğlu, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Bursalı Rahmî. (2017). Bursalı Rahmî dîvânı (M. Erdoğan, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Celilî. (2018). Celilî dîvânı (Ş. K. Nas, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Cenâbî Ahmed Paşa. (2018). Cenâbî dîvânı (B. Kesik, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Cengiz, H. E., & Eren, G. H. (1996). Rahmî-i Harputî divanı. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Çağbayır, Y. (2007). Ötüken Türkçe sözlük (5 Cilt). Ötüken Neşriyat.
• Çavuşoğlu, M. (1983). Yahyâ Bey ve dîvânından örnekler. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Diyarbakırlı Hâmî Ahmed. (2017). Diyarbakırlı Hâmî Ahmed Divanı (K. H. Yılmaz, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Diyarbakırlı Lebîb. (2017). Lebîb dîvânı (O. Kurtoğlu, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Dürrî Ahmed Efendi. (2020). Dürrî Ahmed Efendi Dîvânı (R. Vural, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Edincikli Ravzî. (2017). Ravzî dîvânı (Y. Aydemir, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Edirneli Şevkî. (2018). Şevkî dîvânı (T. I. Durmuş & R. Canım, Eds.): Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Eğribozlu Numân Mâhir. (2017). Numân Mâhir Dîvânı (Ö. Batğı, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Enderunlu Hasan Yâver. (2017). Yâver dîvânı (K. Üstüner, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Erdem, M. D. (Ed.). (2007). Nâʾil Abbas Hilmi Paşa dîvânı: İnceleme, metin. Destan Yayınları.
• Erdem, S. (2001). Subhî-zâde Azîz ve dîvânı: İnceleme, metin, sözlük. Fakülte Kitabevi.
• Erdem, S. (2005). Neylî ve dîvânı. AKM Yayınları.
• Erdoğan, M. (2007). Fatîn dîvânı. Kitabevi Yayınları.
• Erdoğan, M. (2011). Sıdkî Paşa dîvânı ve Berf ü Bahâr. Kitabevi Yayınları.
• Erol, E. (1994). Sükkerî: Hayatı, edebî kişiliği ve divanı. TDK Yayınları.
• Ersoylu, İ. H. (1989). Cem Sultan’ın Türkçe divanı. TDK Yayınları.
• Ertem, R. (1995). Şeyhülislâm Yahyâ divanı. Akçağ Yayınları.
• Esad-zâde Mehmet Safvetî Efendi. (2018). Safvetî Mehmet Çelebi Dîvânçesi (B. Güzel, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Esrâr Dede. (2019). Esrâr Dede dîvânı (O. Horata, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Es-seyyid Mehmed Emin Sabrî Efendi. (2022). Sabrî (Seyyid Mehmet Emin) dîvânı (H. Belli, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Es-seyyid Pir Mehmed bin Çelebi. (2017). Âşık Çelebi Dîvânı (F. Kılıç, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Fâtih Sultan Mehmed (Avnî). (2023). Fâtih dîvânı ve şerhi (M. N. Doğan, Haz.; 3. basım). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Fevzî. (2019). Fevzî Dîvânı (Y. Kaplan, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Filibeli Vecdî. (2017). Filibeli Vecdî Dîvânı (H. Kavruk & B. Selçuk, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Fuzûlî. (2021). Fuzûlî dîvânı (A. Kılınç, Haz.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Gelibolulu Mustafa Âlî. (2018). Gelibolulu Mustafa Âlî Dîvânı (İ. Hakkı Aksoyak, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Gökçe, E. (2015). Mislî divanı. Akçağ Yayınları.
• Gürel, R. (t.y.). Enderunlu Vâsıf divanı. Kitabevi Yayınları.
• Gürgendereli, M. (2002). Hasan Ziyâ’î: Hayatı, eserleri, sanatı ve divanı (inceleme, metin). Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Hayretî, M. Ş. (2023). Dîvân (M. Çavuşoğlu & M. A. Tanyeri, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Hecrî, Kara Çelebî Muhyi’d-dîn Mehmed. (2016). Dîvân: İnceleme, metin, çeviri, dizin (Ö. Zülfe, Haz.). TDK Yayınları.
• Horata, O. (1987). Nedîm-i Kadîm divançesi. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Hüdâyî, Salâ Muslısı. (2016). Dîvân (M. S. Kaçalin, Haz.). TDK Yayınları.
• İbrahim Tırsî. (2017). İbrahim Tırsî ve dîvânı (K. Yılmaz, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• İpekten, H. (1990). Nâilî divânı. Akçağ Yayınları.
• İpşirli, M. (1991). Âsaf. TDV İslam Ansiklopedisi (3, 455). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• İsen, M. (1990). Usûlî divanı. Akçağ Yayınları.
• İsen, M., & Kurnaz, C. (1990). Şeyhî divanı. Akçağ Yayınları.
• İsfendiyaroğlu, Rüstem Bey. (2020). Dîvân: Dîvân-ı Kâsımî (D. Özyürek, Haz.) Türk Dil Kurumu Yayınları.
• İspirli, S. A. (2016). Karslı Hacı Mehmed Rıfat divanı: İnceleme, metin. Zafer Yayınları.
• İzzet Ali Paşa. (2019). Dîvân-ı İzzet ve Nigâr-Nâme (Tezkire-i Nigâriyye) (F. S. Kutlar Oğuz, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Kalkandelenli Mu’îdî. (2018). Kalkandelenli Mu’îdî dîvânı (G. Tanrıbuyurdu, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Kalkışım, M. (1994). Şeyh Gâlîb dîvânı. Akçağ Yayınları.
• Kânûnî Sultan Süleyman. (2016). Muhibbî dîvânı: Bütün şiirleri (K. Yavuz & O. Yavuz, Haz.; 2 Cilt). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Karakoyunlu Cihanşah. (2017). Karakoyunlu Cihanşah’ın Türkçe şiirleri (M. Macit, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Karamanlı Aynî. (2020). Karamanlı Aynî dîvânı (A. Mermer, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Karamanlı Nizâmî. (2020). Karamanlı Nizâmî dîvânı (H. İpekten, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Kaya, M. (1991). Aristo. TDV İslam Ansiklopedisi (3, 375–378). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Kayaalp, İ. (1999). Sultan Ahmed divanı’nın tahlili. Ketebe Yayınları.
• Kemâl Paşazâde. (2021). Dîvân ve diğer şiirler (M. A. Y. Saraç, Haz.). TDK Yayınları.
• Kiraz, S. (2022). Dîvân-ı Lutfî: İnceleme, metin ve dizin. NEÜ Yayınları.
• Köymen, M. A. (2016). Nizâmü’l-Mülk (M. A. Köymen, Haz.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Kut, G. (1989). Ali Şîr Nevâî. TDV İslam Ansiklopedisi (2, 449–453). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Küçük, S. (2015). Bâkî dîvânı: Tenkitli basım. TDK Yayınları.
• Macit, M. (1997). Nedîm divanı. Akçağ Yayınları.
• Macit, M. (2001). Erzurumlu Zihnî divanı. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Malatyalı Şehrî. (2017). Şehrî dîvânı (Ş. Demirel, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Mengi, M. (2014). Mesîhî dîvânı (2. basım). AKM Yayınları.
• Mermer, A. (1991). Mezâkî: Hayatı, edebî kişiliği ve divanının tenkidli metni. AKM Yayınları.
• Muhyî, Fenarîzade Muhyiddin Çelebi. (2020). Muhyî dîvânı (M. Arslan, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Muvakkit-zâde Muhammed Pertev. (2017). Muvakkit-zâde Muhammed Pertev dîvânı (E. Bektaş, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Münirî. (2017). Münirî dîvânı (E. Ersoy, Ed.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Nâmî, (E)mîrek-zâde Mehmed. (2020). Dîvân (A. Yenikale, Haz.). TDK Yayınları.
• Nebîl Bey. (2024). Dîvânçe-yi Nebîl (F. S. K. Oğuz & T. I. Durmuş, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Neşâtî Ahmet Dede. (2019). Neşâtî dîvânı (M. Kaplan, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Nev’î-zâde, A. (2017). Nev’î-zâde Atâyî Dîvânı (S. Karaköse, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Neyyir, Abdü'l-Halim Dede. (2018). Dîvân: İnceleme, tenkitli metin, bugünkü Türkçesi, sözlük (S. Erdem, Haz.). TDK Yayınları.
• Nigârî. (2017). Nigârî dîvânı (A. Bilgin, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Okuyucu, C. (1994). Cinânî: Hayatı, eserleri, dîvânının tenkidli metni. TDK Yayınları.
• Olguner, F. (1994). Eflâtun. TDV İslam Ansiklopedisi (10, 469–476). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Osman bin Sâlih. (2019). Hanîf dîvânı (C. Aksu, Haz.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Özaydın, A. (2004). Melikşah. TDV İslam Ansiklopedisi (29, 54–57). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Özaydın, A. (2007). Nizâmülmülk. TDV İslam Ansiklopedisi (33, 194–196). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Özaydın, A. (2009). Sencer. TDV İslam Ansiklopedisi (36, 507–511). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Özdemir, M. (1999). İbn Abbâd, Ebü’l-Kâsım. TDV İslam Ansiklopedisi (19, 265–266). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Özgüdenli, O. G. (2012). Vassâf. TDV İslam Ansiklopedisi (42, 558–559). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Özgül, M. K. (2016). Osman Nevres Efendi: Şiirin hazanında gazel dökenler – IV. Kitabevi Yayınları.
• Özmen, M. (2001). Ahmed-i Dâ’î divanı (2 Cilt). TDK Yayınları.
• Prizrenli Şem‘î. (2014). Şem‘î dîvânı (M. A. Karavelioğlu, Haz.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Revânî. (2017). Revânî dîvânı (Z. Avşar, Haz..). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Sa’id Giray. (2017). Sa’id Giray dîvânı (S. Karaköse, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Sâkıb Dede. (2018). Sâkıb Dede dîvânı (A. Arı, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Sâmî, Arpaemîni-zâde Mustafa. (2004). Dîvân (F. S. Kutlar, Haz.). Sehâbî, H. B. H. (2017). Sehâbî dîvânı (C. Bayak, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Selanikli Meşhurî Ahmed Efendi. (2017). Meşhurî dîvânı (Y. Aydemir & H. Çeltik, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Semerkandî-i Âmidî Hacı Hâfız. (2018). Âgâh dîvânı (Ş. Akpınar, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Serâyî. (2019). Divan: Notlandırılmış metin ve inceleme (İ. Kolunsağ, Haz.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Sultân Bâyezîd-i Sânî. (2018). Adlî dîvânı (Dîvân-ı Sultân Bâyezîd-i Sânî) (Y. Bayram, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Sultan Üçüncü Murad. (2015). Murâdî dîvânı (H. A. Kırkkılıç, Haz.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Süheylî, A. b. H. Kethudâ. (2007). Dîvân (E. Harmancı, Haz.). Akçağ Yayınları.
• Sünbülzâde Vehbî. (2017). Sünbülzâde Vehbî Dîvânı (A. Yenikale, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Şâdî, Karslı Süleyman. (1993). Dîvân (A. Abdulkadiroğlu & Ö. Demirbağ, Haz.).
• Şah İsmail. (2017). Hatâyî dîvânı (M. Macit, Haz.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Şehzâde Bâyezîd. (2018). Şâhî dîvânı (F. Kılıç, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi. (2018). Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi dîvânı (İ. E. Erünsal, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Tâib Mehmet Çelebi. (2019). Dîvân (G. Doğan Averbek, Haz.). TDK Yayınları.
• Tarlan, A. N. (1992). Ahmet Paşa divanı. Akçağ Yayınları.
• Tarlan, A. N. (1992). Hayâlî divanı. Akçağ Yayınları.
• Tarlan, A. N. (1992). Necatî Beg divanı. Akçağ Yayınları.
• Tatcı, M. (2008). Yûnus Emre külliyâtı (6 cilt). H Yayınları.
• Tolasa, H. (1979). Şeyhülislâm Bahâyî Efendi dîvânından seçmeler. Tercüman 1001 Temel Eser Yayınları.
• Tülücü, S. (1997). Hâtim et-Tâî. TDV İslam Ansiklopedisi (16, 472–473). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Ünver, İ. (1986). Neşatî. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Ünver, İ. (2000). İskender. TDV İslam Ansiklopedisi (22, 557–559). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Üsküdarlı Aşkî. (2025). Aşkî dîvânı (İ. Pala & B. Güzel, Haz.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Üzgör, T. (1991). Fehîm-i Kadîm: Hayatı, sanatı, dîvân’ı ve bugünkü Türkçesi. AKM Yayınları.
• Vahyî. (2017). Vahyî dîvânı (H. Taş, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Vizeli Ramazan Behiştî. (2018). Ramazan Behiştî Dîvânı (Y. Aydemir, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Vusûlî. (2010). Dîvân: İnceleme, metin, çeviri, açıklamalar, dizin (H. Taş, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Yârî, A. (2013). Yârî dîvânı (N. Karayazı, Haz.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Yatman, M. (1989). Osman-zâde Tâib divânından seçmeler. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Yekbaş, H. (2010). Sehî Bey dîvânı. Kitabevi Yayınları.
• Yıldırım, N. (2008). Rüstem-i Zâl. TDV İslam Ansiklopedisi (35, 294–295). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Zâtî. (2017). Zâtî dîvânı (Gazeller dışındaki şiirler) (O. Kurtoğlu, Haz.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.