Erken Cumhuriyet Dönemi Türkiye’sinin Müzikal Manzarasındaki Cemal Reşit Rey’in Özgün Yörüngesi

Öz

Yirminci yüzyıl, ulus-devletlerin yükselişi, ulusal kültürlerin bilinçli olarak inşası ve kültürel ayrımların belirginleşmesiyle tanımlanan dönüştürücü bir çağ olmuştur. Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuyla birlikte müzik, ulusal kimliğin temel bir direği olarak yeniden kavramsallaştırılmış ve “muasır medeniyet” paradigmalarıyla uyumlu hâle getirilmek üzere yeniden yapılandırılmıştır. “Türk Beşleri”nin seçkin bir üyesi ve bu dönüşümün başlıca mimarlarından biri olan Cemal Reşit Rey, İstanbul’da ikamet etme kararıyla Ankara merkezli müzik politikalarına karşı çevresel bir konum benimseyerek kendini bu grubun diğer üyelerinden ayırmıştır. Bu çalışma, Cemal Reşit Rey’in Orkestra dergisinde yayımlanan ve daha sonra Cemal Reşit Rey – Orkestra Yazıları (1960’lar–1980’ler) adlı kitapta derlenen makalelerinin söylem analizi aracılığıyla, bestecinin Cumhuriyet dönemi kültür politikaları ve toplumsal modernleşme süreçlerine ilişkin görüşlerini aydınlatmayı amaçlamaktadır. Belge analizi ve söylem analizine dayanan nitel bir araştırma paradigmasını benimseyen bu çalışma, Rey’in yazdıklarını tematik ve retorik bir incelemeye tabi tutmaktadır. Bulguların güvenilirliğini artırmak için, çağdaş kaynakları ve mesleki çevresinden sözlü tarihleri içeren bir veri üçgenleme stratejisi uygulamaktadır. Bulgular, Rey’in kariyer yörüngesinin üç belirleyici etken tarafından şekillendirildiğini ortaya koymaktadır: devlet destekli yurt dışı eğitiminden yoksun olması, diğer Türk Beşleri üyelerinin mentorluğunu üstlenmesi ve başkentten coğrafî uzaklığı. Bu uzaklık, Devlet Sanatçısı ünvanını genç çağdaşlarına kıyasla daha geç almasına neden olmuş olsa da, onu İstanbul’un senfonik müzik yaşamının kurumsallaşmasında öncü figür konumuna taşımıştır. Sonuç olarak bu araştırma, Cumhuriyet dönemi kültür politikalarının tek tip bir sanatçı tipolojisi üretmediğini göstermekte ve Türk Beşleri’ni birleşik bir hareket olmaktan ziyade heterojen bir topluluk olarak ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Müzikoloji
• Cemal Reşit Rey
• Orkestra Dergisi
• Cumhuriyet Dönemi Müzik Politikaları
• Türk Beşlisi
• Türk Müziği Tarihi.

The Unique Trajectory of Cemal Reşit Rey within Musical Landscape of Early Republican Türkiye

Öz

The twentieth century marked a transformative era defined by the rise of nation-states, the deliberate construction of national cultures, and the crystallization of cultural distinctions. Upon the establishment of the Republic of Türkiye, music was reconceptualized as a foundational pillar of national identity and restructured to align with the prevailing paradigms of “contemporary civilization.” Cemal Reşit Rey, a distinguished member of the “Turkish Five” and one of the main architects of this transformation, distinguished himself from the other members of the group by deciding to reside in Istanbul, thereby adopting a peripheral position in relation to Ankara-centered music policies. Through a discourse analysis of Cemal Reşit Rey’s articles originally published in the journal Orkestra and subsequently compiled in the volume Cemal Reşit Rey – Orkestra Yazıları (1960s–1980s), this study aims to illuminate the composer’s perspectives on Republican cultural policies and processes of social modernization. Adopting a qualitative research paradigm grounded in document analysis and discourse analysis, this study subjects Rey’s writings to thematic and rhetorical examination, while implementing a data triangulation strategy that incorporates contemporaneous sources and oral histories from his professional milieu to enhance the credibility of the findings. Findings suggest that Rey’s career trajectory was determined by three pivotal factors: his lack of state-sponsored overseas education, his mentorship of other Turkish Five members, and his geographical detachment from the capital. While this detachment delayed his receipt of the State Artist title compared to his younger contemporaries, it uniquely positioned him as the preeminent figure in institutionalizing Istanbul’s symphonic landscape. Ultimately, this research demonstrates that Republican cultural policies did not produce a monolithic artist typology, revealing the Turkish Five as a heterogeneous collective rather than a unified movement.

Anahtar Kelimeler

• Musicology
• Cemal Reşit Rey
• Orkestra Magazine
• Republican Era Music Policies
• Turkish Five
• Turkish Music History.

Kaynakça

1. Aktüze, İ. (2007). Müziǧi okumak. (Vol. 4). Pan Yayıncılık.
2. Ali, F. (1996). Cemal Reşit Rey: Unutulmaz marşın büyük bestecisi. Sevda Cenap And Vakfı.
3. Aytüre, G. G. (2017). Cumhuriyet dönemi müzik modernleşmesinin Türk Beşleri’nin keman konçertolarına yansımaları. [Unpublished master’s thesis]. Başkent University.
4. Babacan, C. (2023). Cemal Reşit Rey’in bestecilik üslubunun incelenmesi. Idil, 12(110), 1724–1731. doi: 10.7816/idil-12-110-09
5. Bourdieu, P. (2023). Kültür üretimi: Sembolik ürünler/sembolik sermaye. İletişim Yayınevi.
6. Duygulu, M. (2024). Cumhuriyet ve müzik. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
7. Erol, A. (2012). Music, power and symbolic violence: The Turkish state’s music policies during the early republican period. European Journal of Cultural Studies, 15(1), 35-52. https://doi.org/10.1177/1367549411424947
8. Ersel, H., Koloğlu, D., & Pınar, A. (2014). 100. doğum yılında Cemal Reşit Rey. Pan Yayıncılık.

9. Güleç, E. S., & Güleç, İ. Ş. (2020). Ekrem Reşit Rey ve Cemal Reşit Rey Operaları. Bilig, 93(93), 53–84. https://doi.org/10.12995/bilig.9303
10. Güner, E. (2000). Cemal Reşit Rey’in yaşamı ve piyano yapıtlarına derin yaklaşımlar [Unpublished master’s thesis]. Hacettepe University.
11. Helvacı, A. (2012). Contemporary Turkish composers - Turkish five. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 46, 2630–2634. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2012.05.537
12. İlyasoğlu, E. (2005). Cemal Reşit Rey: Müzikten ibaret bir dünyada gezintiler. Dünya Kitapları.
13. İlyasoğlu, E. (2020). Bir popüler kültür kahramanı: Cemal Reşit Rey. Z Dergisi.
14. Kolçak, O. (2006). Cemal Reşit Rey. Kastaş Yayınevi.
15. Mimaroğlu, İ. (2006). Müzik tarihi. Varlık Yayınları.
16. Rey, C. R. (2007). Orkestra Yazıları. Pencere Yayınları.
17. Say, A. (2005). Müzik ansiklopedisi. Müzik Ansiklopedisi Yayınları.
18. Taşdelen, D., Doğrusöz, N., & Ergur, A. (2021). Çalkantılı bir dönemin kültür sahnesi olarak dârülelhan: geleneğin yeniden tanımlanması. Türkiyat Mecmuası, 31(2), 819–849. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.898297
19. Tuncay, M. (2010). Cemal Reşit Rey ile yayınlanması 37 yıl geciken görüşme notları. Yedi, (3), 43-48.
20. Uyar, T. (2016). Cemal Reşit Rey’in müzikal tarihindeki yeri ve önemi. EKEV Akademi Dergisi (68), 351-362.
21. Windhager, Á. (2011). The fall of Constantinople: Its musical remembrance in the 1950’s. Études sur la région méditerranéenne, 20, 83-95.