El-Câîz'in Dilbilimsel Düşüncesinde İletişimsel ve Sosyal Boyutlar

Öz

Bu çalışma, el-Câhiz’in (ö. 255 H/868 M) dil düşüncesindeki iletişimsel ve toplumsal boyutları aydınlatmayı ve bunları çağdaş dilbilim çalışmalarında değerlendirerek Batı modellerine mutlak bağımlılığı aşmayı amaçlamaktadır. Analitik-karşılaştırmalı bir yaklaşım benimseyen çalışma, Kitâbü'l-Ḥayevân, seçilmiş pasajları incelemekte; faṣâḥa (belagat/açıklık) tanımlarına, mevâḍiʿu'l-kelâm (söz bağlamları) kavramına, yansıma sözcüklere ve dil öğrenimi ile çeviri teorilerine odaklanmaktadır. Veri toplama süreci, ilgili pasajların yakın okunması ve tematik olarak çıkarılmasını, ardından el-Câhiz'in kavramlarının modern edimbilim (Austin, 1962; Grice, 1975), iletişimsel yetkinlik (Hymes, 1972), işlevselcilik (Halliday, 1978) ve toplumdilbilim (Labov, 1972) ile kavramsal olarak karşılaştırılmasını içermiştir. Analiz, el-Câhiz'in altı ana temada modern teorilerle kesişen bütünleşik bir vizyon sunduğunu ortaya koymaktadır: faṣāḥa'yı Arap olmayanları da kapsayacak şekilde genişletmesi; soyut dilbilgisi bilgisi ile pratik belagat yetisi arasında ayrım yaparak Hymes'in yetkinlik kavramını öncelemesi; mevâḍiʿu'l-kelâm ile ileri bir edimbilim teorisi kurması; dil değişiminde alışkanlık ve toplumsal uzlaşının rolünü tanıması; dil edinimini "aşırı ihtiyaç" (farṭu'l-ḥâce) ile ilişkilendirerek araçsal motivasyonu öncelemesi; çevirinin psikodilbilimsel ve kültürel zorluklarına dair farkındalığı. Bu çalışma, Arap mirası ile modernite arasında epistemik bir boşluk bulunmadığını ortaya koymakta ve el-Câhiz'in işlevselci ve edimbilimci bir öncü olarak özgünlüğünü vurgulamakta; zira özgünlüğü, mirası yalıtılmış tarihsel eserler olarak ele almak yerine sistematik karşılaştırma yapmasında yatmaktadır. Teorik olarak, geleneğe dayanan ancak küresel ölçekte etkileşim halinde olan bağımsız bir “Arap dilbilimi”ni savunmaktadır. Pratik olarak, dil öğretimi, çeviri ve dilsel çeşitlilikle bağ kurmakta; sömürgeden arınmış dilbilim (decolonizing linguistics) ve Batı dışı geleneklerin yeniden değerlendirilmesi modern akademik araştırmalarda desteklenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• El-Câhiz
• Edimbilim
• İletişimsel Yetkinlik
• Faṣāḥa
• Mevâḍiʿu'l-Kelâm
• Dil Öğrenimi
• Çeviri

Communicative and Social Dimensions in Al-Jāḥiẓ's Linguistic Thought

Öz

This study aims to elucidate the communicative and social dimensions in Al-Jāḥiẓ's linguistic thought (d. 255 AH/868 CE) and reassess them within contemporary scholarship, transcending exclusive reliance on Western theoretical frameworks. Adopting an analytical-comparative approach, it examines selected passages from Kitāb al-Ḥayawān, focusing on definitions of faṣāḥa, the concept of mawāḍiʿ al-kalām, onomatopoeia, and his theories of language learning and translation. Data collection involved close reading and thematic extraction, followed by conceptual comparison with modern pragmatics (Austin, 1962; Grice, 1975), communicative competence (Hymes, 1972), functionalism (Halliday, 1978), and sociolinguistics (Labov, 1972). The analysis reveals six main themes: expanding faṣāḥa to all humans regardless of language; distinguishing grammatical knowledge from practical eloquent faculty, anticipating Hymes's competence; establishing a pragmatic theory through mawāḍiʿ al-kalām; recognizing habitual usage and social consensus in linguistic change; linking language acquisition to "intense need" (farṭ al-ḥājah), foreshadowing instrumental motivation; and awareness of translation's psycholinguistic and cultural challenges. The study establishes the absence of an epistemic gap between Arab heritage and modernity, highlighting Al-Jāḥiẓ's originality as a functionalist and pragmatic pioneer, as its originality lies in systematic comparison rather than treating heritage as isolated artifacts. Theoretically, it advocates for an independent "Arabic linguistics" grounded in tradition yet engaged globally. Practically, it connects to language teaching, translation, and linguistic diversity, as the study aligns with decolonizing linguistics and re-evaluating non-Western traditions in modern academic research.

Anahtar Kelimeler

• Al-Jāḥiẓ
• Pragmatics
• Communicative Competence
• Faṣāḥa
• Mawāḍiʿ al-Kalām
• Language Learning
• Translation

Kaynakça

1. Al-Jāḥiẓ, AbūʿUthmānʿAmr ibn Baḥr. (2003). Al-Ḥayawān (The Book of Animals) (2nd ed.). Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.
2. Al-Yazeedi, A. A. M. H. (2012). the linguistic achievement in Al-Jāḥiẓ's thought: Identity and belonging—A social reading of word and meaning. Scientific Journal of the Faculty of Arts, Assiut University,15(44), 494-525.
3. Anscombre, J. C., & Ducrot, O. (1983). L'argumentation dans la langue. Mardaga.
4. Austin, J. L. (1962). How to do things with words. Oxford University Press.
5. Bassnett, S., &Lefevere, A. (1998). Constructing cultures: Essays on literary. Multilingual Matters.
6. Chomsky, N. (1965). Aspects of the theory of syntax. MIT Press.
7. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1985). Intrinsic motivation and self-determination in human behavior. Plenum Press.
8. Ellis, R. (1994). The study of second language acquisition. Oxford University Press.

9. Gardner, R. C., & Lambert, W. E. (1972). Attitudes and motivation in second-language learning. Newbury House.
10. Givón, T. (1995). Functionalism and grammar. John Benjamins.
11. Grice, H. P. (1975). Logic and conversation. In P. Cole & J. L. Morgan (Eds.), Syntax and semantics: Vol. 3. Speech acts (pp. 41-58). Academic Press.
12. Halliday, M. A. K. (1978). Language as social semiotic: The social interpretation of language and meaning. Edward Arnold.
13. Hymes, D. H. (1972). On Communicative Competence. In J. B. Pride & J. Holmes (Eds.), Sociolinguistics (pp. 269-293). Penguin.
14. Kahneman, D., &Tversky, A. (1982). The simulation heuristic. In D. Kahneman, P. Slovic, & A. Tversky (Eds.), Judgment under uncertainty: Heuristics and biases (pp. 201-208). Cambridge University Press.
15. Kamline, D. (2024). Exploring reader reception and response: A critical analysis through Al-Jahiz's translation theory. Cahiers de Traduction, 29(1), 225-243.
16. Labov, W. (1972). Sociolinguistic patterns. University of Pennsylvania Press.
17. Ladefoged, P. (2006). A Course in Phonetics (fifthEd.). Thomson Wadsworth.
18. Lado, R. (1957). Linguistics across cultures: Applied linguistics for language teachers. University of Michigan Press.
19. Levinson, S. C. (1983). Pragmatics. Cambridge University Press.
20. Lieberman, P. (1984). The biology and evolution of language. Harvard University Press.
21. Mabule, D. R. (2015). What is this? Is it code switching, code mixing or language alternating?Journal of Educational and Social Research, 5(1), 339–350. https://doi.org/10.5901/jesr.2015.v5n1p339
22. Maḥfūẓī, S. (2023). Argumentativity of the speech achievement in Al-Jāḥiẓ's theory, Ishkālāt Journal of Language and Literature, 12(1), 115-132.
23. Odlin, Terence. (1989). Language Transfer: Cross-Linguistic Influence in Language Learning. Cambridge University Press.
24. Sapir, E. (1921). Language: An Introduction to the Study of Speech. Harcourt, Brace and Company.
25. Searle, J. R. (1969). Speech acts: An essay in the philosophy of language. Cambridge University Press.
26. Shalī, ʿA. (2017). The sociology of language in Al-Jāḥiẓ—Al-Bayānwa al-Tabyīn as a model. Al-Ḥikmah Journal of Literary and Linguistic Studies, (11), 20-40.
27. Smith, J. M., & Harper, D. (2003). Animal signals. Oxford University Press.
28. Tomasello, M. (2003). Constructing a language: A usage-based theory of language acquisition. Harvard University Press.
29. Trudgill, P. (1974). Sociolinguistics: An Introduction an Introduction to Language and Society. Penguin Books..
30. Wardhaugh, R. (2010). An introduction to sociolinguistics (6th Ed.). Wiley-Blackwell.