The Building Process of the Egyptian Qirāʾah School

Öz

This study deals with the development of Egypt in the field of Qurʾānic qirāʾah and the process of schooling. With the settlement of the Companions in different geographies, the science of qirāʾahalso spread. In the early period, schools of qirāʾah were established in cities such as Mecca, Medina, Kufa, Basra and Damascus. Egypt could not establish a school of qirāʾah as early as other important centres. However, due to the importance given to the science of qirāʾah in Egypt and the influence of the Companions, different qirāʾah scontinued to exist for a long time without any problems. From the middle of the 2nd/8th century onwards, a more systematic school of qirāʾah began to form here under the influence of Versh, who brought al-Naafi‘’s qirāʾah to Egypt. Varsh's qirāʾah became widespread in North Africa and Andalusia as well as Egypt. By the 4th/10th century, the Egyptian school of qirāʾah had largely completed its formation. In this period, Egypt became known as the ‘qibla of the Qur'anists’. The states ruling in Egypt, such as the Tolunids, the Ikhshīdids and the Fatimids, supported the qirāʾah activities. Egypt was an important stop for the scholars coming from Andalusia. In this respect, Egyptian qirāʾah became the main source of the Andalusian school of qirāʾah. In the following centuries, qirāʾah activities, which were weakened by the Mongol invasion, were revived thanks to Andalusian (and therefore Egyptian) centred works. Important qirāʾah scholars such as Ibn al-Jazari were trained thanks to this accumulation. Because of Egypt's richness in this field, the saying ‘The Qur'an was read in Egypt’ became famous. This study aims to make a significant contribution to the accumulation of knowledge in this field by revealing the role and importance of Egypt in the history of qirāʾah. The study covers the first four centuries and deals with the subject through document analysis method. As a result, it is seen that the Egyptian school of qirāʾah, although it completed its formation late, showed a level of development that would affect the whole Islamic geography in the following centuries.

Anahtar Kelimeler

• The Science of Qirāʾah
• Qur
• School
• Egypt
• Varsh

Mısır Kıraat Okulu’nun İnşa Süreci

Öz

Bu çalışma, Mısır’ın Kur'an kıraati alanındaki gelişimini ve ekolleşme sürecini ele almaktadır. Sahâbenin farklı coğrafyalara yerleşmesiyle birlikte kıraat ilmi de yayılmıştır. Mekke, Medine, Kûfe, Basra ve Şam gibi şehirlerde erken dönemde kıraat okulları kurulmuştur. Mısır, başlangıçta diğer önemli merkezler kadar erken bir kıraat okulu oluşturamamıştır. Ancak, Mısır'da kıraat ilmine verilen önem ve Sahâbenin etkisiyle, farklı kıraatler uzun süre sorunsuz bir şekilde varlığını sürdürmüştür. 2./8. asrın ortalarından itibaren, Nâfi‘ kıraatini Mısır’a getiren Verş’in etkisiyle burada daha sistematik bir kıraat ekolü oluşmaya başlamıştır. Verş kıraati, Mısır'ın yanı sıra Kuzey Afrika ve Endülüs’te de yaygınlaşmıştır. 4./10. asırda Mısır kıraat okulu büyük ölçüde oluşumunu tamamlamıştır. Mısır, bu dönemde “kıraatçilerin kıblesi” olarak anılmaya başlanmıştır. Tolunoğulları, İhşîdîler ve Fâtımîler gibi Mısır’da hüküm süren devletler, kıraat faaliyetlerine destek vermişlerdir. Endülüs’ten gelen ilim talipleri için Mısır önemli bir durak olmuştur. Bu yönüyle Mısır kıraati, Endülüs kıraat okulunun temel kaynağı olmuştur. İlerleyen asırlarda, Moğol istilasıyla zayıflayan kıraat faaliyetleri, Endülüs (ve dolayısıyla Mısır) merkezli eserler sayesinde yeniden canlanmıştır. İbnü’l-Cezerî gibi önemli kıraat âlimleri bu birikim sayesinde yetişmiştir. Mısır’ın bu alandaki zenginliğinden dolayı “Kur’an Mısır’da okundu” sözü meşhur olmuştur. Bu çalışma, Mısır’ın kıraat tarihindeki rolünü ve önemini ortaya koyarak, bu alandaki bilgi birikimine önemli bir katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Çalışma, ilk dört asrı kapsamakta ve konuyu doküman analizi yöntemiyle ele almaktadır. Neticede Mısır kıraat okulu, oluşumunu geç tamamlamış olsa da ilerleyen asırlarda tüm İslâm coğrafyasını etkileyecek düzeyde gelişme göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat İlmi
• Kur’an
• Okul
• Mısır
• Verş

Kaynakça

1. Acar, Mehmet Maşuk. “Kisâî ve Kıraatinin Özellikleri”. On Dört Kıraat İmamı ve Kıraatlerinin Özellikleri. ed. Ahmet Gökdemir. 215-248. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2023.
2. Ağırakça, Ahmet. “İhşîdîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/551-553. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
3. Ahmed İbrahim, Muhammed Ahmed. “Kurrâü’l-Kur’ân ve devrühümü’l-hadâriyyi fî Mısr fî ‘ahdi’l-Fâtımî”. Vakâi‘ Târîhiyye 34/2 (2021), 1-44.
4. Akcan, Resul. “Ebû Amr ve Kıraatinin Özellikleri”. On Dört Kıraat İmamı ve Kıraatlerinin Özellikleri. ed. Ahmet Gökdemir. 65-103. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2023.
5. Altıkulaç, Tayyar. Günümüze Ulaşan Mesâhif-i Kadîme: İlk Mushaflar Üzerine Bir İnceleme. İstanbul: IRCICA- İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi, 2015.
6. Altıkulaç, Tayyar. “İbn Eşte”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/477. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
7. Altıkulaç, Tayyar. “İbn Galbûn, Ebü’l-Hasan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/499-500. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
8. Altıkulaç, Tayyar. “Verş”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/63. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.

9. Âlu İsmail, Nebîl b. Muhammed İbrahim. İlmü’l-kırâât -neş’etühû, etvâruhû, eseruhû fi’l-’ulûmi’ş-şer‘iyye-. Riyad: Mektebetü’t-Tevbe, 1421.
10. Âşûr, Saîd Abdülfettâh. “Ezher (Eğitim Öğretim ve Sosyal Hayat)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/59-63. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
11. Aynî, Ebû Muhammed Bedrüddîn Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ. Meğâni’l-ahyâr fî şerhi esâmî ricâli Meâni’l- âsâr. thk. Muhammed Hasan İsmail. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1427.
12. Bağdatlı İsmail Paşa. Hediyyetü’l-ârifîn esmâü’l-müellifîn ve âsâru’l-musannifîn. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t- Türâsi’l-‘Arabî, ts.
13. Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib el-Basrî. el-İntisâr li’l-Kur’ân. thk. Muhammed İsâm el-Kudât. Amman/Beyrut: Dâru’l-Feth/Dâru İbn Hazm, 2001.
14. Başal, Abdulhalim. Endülüs’te Kıraat İlmi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
15. Bostan, Osman. “Hamza ve Kıraatinin Özellikleri”. On Dört Kıraat İmamı ve Kıraatlerinin Özellikleri. ed. Ahmet Gökdemir. 167-213. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2023.
16. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. et-Târîhü’l-kebîr. thk. Muhammed Abdülmuîd Hân. 8 Cilt. Haydarabad: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, 1362.
17. Cemmâîlî, Abdülganî b. Abdilvâhid b. Alî el-Makdisî. el-Kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Şâdî b. Muhammed b. Sâlim. 10 Cilt. Kuveyt: el-Hey’etü’l-âmme, 1437.
18. Çatal, Adem. “Nâfî‘ ve Kıraatinin Özellikleri”. On Dört Kıraat İmamı ve Kıraatlerinin Özellikleri. ed. Ahmet Gökdemir. 9-28. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2023.
19. Dânî, Ebû Amr Osman b. Saîd b. Osman. Câmi‘u’l-beyân fi’l-kırââti’s-seb‘i’l-meşhûre. ed. M. Kemal Atik. 2 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1420.
20. Dârekutnî, Ebü’l-Hasan Ali b. Ömer b. Ahmed. el-Mü’telif ve’l-muhtelif. thk. Muvaffak b. Abdullah. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1406.
21. Demirci, Nur Kübra. Kıraat İlminin Endülüs’e İntikalinde Mısır Kıraat Âlimlerinin Etkisi. Rize: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
22. Derman, M. Uğur. “Hat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/427-437. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
23. Ebbâh, Muhammed Muhtar Vüld. Târîhu’l-kırâât fi’l-meşrik ve’l-mağrib. Mağrib: Isesco, 1422.
24. Eyice, Semavi. “Amr b. Âs Camii”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/81-82. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
25. Fâris, Velîd Meşhûr Abdüttevvâb. “Medresetü’l-kırâât fî Mısr ve terâcimü kurrâihâ fi’l-kurûni’s-selâseti’l-ûlâ”. Mecellütü’d-dirâsâti’l-arabiyye 42/4 (2020), 1843-1886. https://doi.org/10.21608/dram.2020.161501
26. Fayda, Mustafa. “Abdullah b. Sa‘d b. Ebû Serh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/130-131. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
27. Fayda, Mustafa. “Taberî, Muhammed b. Cerîr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/314-318. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
28. Gökdemir, Ahmet. “Kıraat Eğitiminde Ali b. Süleyman el-Mansûrî Öncesi Mısır Tarikinin Arka Planı: Biyografik Bir İnceleme”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 18/1 (2018), 177-192. https://doi.org/10.33420/marife.403018
29. Gökdemir, Ahmet. “Osmanlı Kıraat Eğitiminde Tarikler, Meslekler ve Mesleklerin Temel Eserleri”. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 13 (2019), 91-123. https://doi.org/10.16947/fsmia.582365
30. Gökdemir, Ahmet. “Osmanlı Kıraat Eğitiminde XIX. Yüzyıl Mısır Tarikinin Arka Planı: Biyografik Bir İnceleme”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 5/1 (2019), 1-27.
31. Hamîtû, Abdülhâdî. Kırâetü’l-İmâm Nâfi‘ ‘inde’l-meğâribe min rivâyeti Ebî Sa‘îd Verş. 6 Cilt. Fas: Menşûrâtü Vezâreti’l-Evkâf, 1424.
32. Havuz, Hasan Hüseyin. “Âsım Kıraatinin Senedi ve Şu’be-Hafs Rivayetlerinin Temellendirilmesi”. Balıkesir İlahiyat Dergisi 12 (29 Aralık 2020), 105-128.
33. Havuz, Hasan Hüseyin. İmâm-ı Âsım ve Âsım Kıraatı -Tayyibe Tariki Çerçevesinde Şu‘be ve Hafs Rivâyetleri-. İstanbul: Kitap Dünyası, 2025.
34. Havuz, Hasan Hüseyin. Temel Tecvid Kuralları -Teysîr/Şâtıbiyye ve Mukaddimetü’l-Cezeriyye Çerçevesinde-. İstanbul: Kitap Dünyası, 2024.
35. Hüzelî, Ebü’l-Kāsım Yûsuf b. Alî b. Cübâre. el-Kâmil fi’l-kırâât ve’l-erbaîne’z-zâide aleyhâ. thk. Cemâl b. es- Seyyid b. Rifâî Şâyib. Kahire: Müessesetü Semâ, 2007.
36. İbn Abdülber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf en-Nemerî. el-İstîâb fî ma‘rifeti’l-ashâb. thk. Ali Muhammed el- Bicâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1412.
37. İbn Asâkir, Ebü’l-Kāsım Alî b. el-Hasen b. Hibetillâh ed-Dımaşkî. Târîhu medîneti Dimaşk. thk. Muhibbüddin Ebî Saîd Ömer b. Garâme el-Amravî. 80 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1995.
38. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed b. İdris. el-Cerh ve’t-ta‘dîl. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 1372.
39. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî el-Askalânî. el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe. thk. Adil Ahmed Abdülmevcûd - Ali Muhammed Muavviz. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415.
40. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî el-Askalânî. Lisânü’l-mîzân. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. 10 Cilt. Beyrut: Mektebü’l-matbuati’l-İslâmiyye, 2002.
41. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî el-Askalânî. Ref‘u’l-ısr ‘an kudâti Mısr. thk. Ali Muhammed Ömer. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1418.
42. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî el-Askalânî. Tehzîbü’t-tehzîb. 12 Cilt. Haydarabad: Meclisü Dâirati’l-Maârif, 1325.
43. İbn Hallikân, Ebü’l-Abbas Şemseddin Ahmed b. Muhammed. Vefeyâtü’l-a‘yân ve enbâu ebnâi’z-zamân. thk. İhsan Abbas. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1398.
44. İbn Kindî, Ömer b. Muhammed b. Yûsuf. Fedâilü Mısr el-Mahrûse. thk. Ali Muhammed Ömer. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1417.
45. İbn Mücâhid, Ebû Bekr Ahmed b. Musa b. el-Abbas et-Temîmî. Kitâbü’s-seb‘a fi’l-kırâât. thk. Şevkî Dayf. Mısır: Dâru’l-Maârif, 1400.
46. İbn Sa‘d, Ebû Abdillah Muhammed b. Meni‘ el-Kâtib. et-Tabakâtü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkadir ‘Atâ. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1410.
47. İbn Vehb, Ebû Muhammed Abdullâh b. Müslim el-Fihrî. el-Câmi‘-Tefsîrü’l-Kur’ân. thk. Miklos Muranyi. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2003.
48. İbn Yûnus, Ebû Saîd Abdurrahman b. Ahmed es-Sadefî el-Mısrî. Târîhu İbn Yûnus es-Sadefî. thk. Abdülfettah Fethî Abdülfettah. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421.
49. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed. en-Neşr fi’l-kırââti’l-‘aşr. thk. Zekeriyya Umeyrât. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 4. Basım, 2011.
50. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed. Gâyetü’n-nihâye fî esmâi ricâli’l-kırâât evle’r-rivâye. thk. Ebû İbrahim Amr b. Abdullah. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Lü’lüe, 1438.
51. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed. Müncidü’l-mukri’în ve mürşidü’t-tâlibîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
52. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed. Takrîbü’n-neşr fi’l-kırââti’l-‘aşr. Medine: Mecma‘u’l-Melik Fehd, 1433.
53. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed İzzeddin. Üsdü’l-gâbe fî ma‘rifeti’s-sahâbe. thk. Ali Muhammed Muavviz - Adil Ahmed Abdülmevcûd. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424.
54. İbnü’l-Faradî, Ebü’l-Velîd Abdullah b. Muhammed b. Yûsuf el-Kurtubî. Târîhu’l-‘ulemâi ve’r-ruvâti li’l-‘ilmi bi’l- Endelüs. 2 Cilt. Kahire: Matbaatü’l-Medenî, 2. Basım, 1408.
55. Kâdî İyâz, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ el-Yahsubî. Tertîbü’l-medârik ve takrîbü’l-mesâlik li-ma‘rifeti a‘lâmi mezhebi Mâlik. thk. Muhammed Tâvît et-Tancî ve dğr. 8 Cilt. Fas: Vizâretü’l-Evkâf, 2. Basım, 1983.
56. Kandemir, M. Yaşar. “Muâz b. Cebel”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/338-339. İstanbul: TDV Yayınları, 2005.
57. Kara, Mehmet. “Âsım ve Kıraatinin Özellikleri”. On Dört Kıraat İmamı ve Kıraatlerinin Özellikleri. ed. Ahmet Gökdemir. 137-166. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2023.
58. Karaarslan, Nasuhi Ünal. “İbn Galbûn, Ebü’t-Tayyib”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/500-501. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
59. Kāsım b. Sellâm, Ebû Ubeyd el-Herevî el-Ezdî. Fedâilü’l-Kur’ân. thk. Mervan Atıyye vd. Beyrut/Dımaşk: Dâru İbn Kesîr, 1995.
60. Kindî, Ebû Amr Muhammed b. Yûsuf. el-Vülât ve’l-kudât. thk. Ahmed Ferîd el-Müzenî - Hasan Muhammed İsmail. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424.
61. Koyuncu, Recep. Kıraat İlmi Takrîb Usûlü. İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı, 2. Basım, 2021.
62. Koyuncu, Recep - Kılıç, Süleyman. “İbnü’l-Cezerî Öncesi Kıraat Ekollerine Genel Bakış”. Kilitbahir 23 (2023), 191- 218.
63. Köse, Saffet. “İbn Vehb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/441-442. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
64. Makdisî, Muhammed b. Ahmed el-Beşşârî. Ahsenü’t-tekâsîm fî ma‘rifeti’l-ekâlîm. Leiden: y.y., 2. Basım, 1906.
65. Makrîzî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Ahmed b. Alî. el-Mevâ‘iz ve’l-i‘tibâr bi-zikri’l-hıtat ve’l-âsâr. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418.
66. Mâriğanî, İbrâhim b. Ahmed. Delilü’l-hayrân ‘alâ Mevridi’z-zamân fî fenni’r-resm ve’z-zabt. thk. Abdüsselam Muhammed el-Bekkârî. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2005.
67. Maşalı, Mehmet Emin. Tarihi ve Temel Meseleleriyle Kıraat İlmi. Ankara: Otto Yayınları, 2016.
68. Maşalı, Mehmet Emin. Verş ve Rivayeti. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1996.
69. Moğultay b. Kılıç, Ebû Abdillâh Alâüddîn el-Bekcerî. İkmâlü Tehzîbi’l-kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Muhammed Osman. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2011.
70. Muhammed Ahmed Müflih el-Kudât vd. Mukaddimât fî ‘ilmi’l-kırâât. Amman: Dâru Ammâr, 2001.
71. Müstağfirî, Ebü’l-Abbâs Ca‘fer b. Muhammed b. el-Mu‘tez. Fedâilü’l-Kur’ân. thk. Ahmed b. Fâris. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1427.
72. Özen, Şükrü. “Leys b. Sa‘d”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/164-168. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
73. Özkuyumcu, Nadir. “İhşîdîler”. Yeni Türkiye 22/83 (2016), 66-93.
74. Seyyid, Eymen Fuâd. “Fâtımîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/228-237. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
75. Sûsan bint Hasan. “Tabakâtü kurrâi’l-medreseti’l-Mısriyye min bidâyeti’l-karni’l-evveli’l-hicrî ilâ nihâyeti’l- karni’r-râbi‘i’l-hicrî”. Mecelletü’r-râsihûn 9/4 (2023), 77-96.
76. Sütşurup, İhsan. “İbn Âmir ve Kıraatinin Özellikleri”. On Dört Kıraat İmamı ve Kıraatlerinin Özellikleri. ed. Ahmet Gökdemir. 105-136. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2023.
77. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâleddin Abdurrahman b. Ebî Bekr. Hüsnü’l-muhâdara fî târîhi Mısr ve’l-Kâhire. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim. 2 Cilt. b.y.: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabî, 1387.
78. Tetik, Necati. Başlangıçtan IX. Asra Kadar Kıraat İlminin Talimi. İstanbul: İşaret Yayınları, 1990.
79. Yıldız, Hakkı Dursun. “Ahmed b. Tolun”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/141-143. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
80. Yılmaz, Lokman. “Bi̇r Kıraatçi̇ Olarak Ebû Ca‘fer et-Tahâvî ve Müşki̇lü’l-âsâr’da Kıraatler”. Diyanet İlmi Dergi 59/3 (2023), 817-848. https://doi.org/10.61304/did.1269641
81. Yüksel, Yakup. “Kıraatlerin Mâhiyeti ve Tarihi”. Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi 5 (15 Mart 2021), 127-168. https://doi.org/10.5281/zenodo.4322646
82. Zehebî, Ebû Abdillah Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Osman. Ma‘rifetü’l-kurrâi’l-kibâr ‘ale’t-tabakâti ve’l- a‘sâr. thk. Tayyar Altıkulaç. 4 Cilt. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi (İSAM), 1995.
83. Zehebî, Ebû Abdillah Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Osman. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el- Arnaût. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1985.
84. Zehebî, Ebû Abdillah Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Osman. Târîhü’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhir ve’l- a‘lâm. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1424.
85. Ziriklî, Ebû Gays Muhammed Hayrüddîn b. Mahmûd. el-A‘lâm: Kamûsu terâcim li-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâ min’el-Arab ve’l-müstarebîn ve’l-müsteşrikîn. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlmi li’l-Melâyîn, 15. Basım, 2002.