Ekonomik Bir Suç Olarak Dolandırıcılık: Türk Ceza Hukukunda Dolandırıcılık Suçu ve Nitelikli Halleri

Öz

Güncel toplumsal ve ekonomik dinamikler, geleneksel malvarlığı suçlarının yapısal bir dönüşüm geçirmesine ve bilhassa dolandırıcılık suçunun işlenme sıklığında ivmeli bir artış yaşanmasına zemin hazırlamıştır. Bu niceliksel artış, devletin bireylerin irade özgürlüğünü ve malvarlığı değerlerini himaye etme yönündeki pozitif yükümlülüğünü (status positivus) etkin bir biçimde yerine getirmesini dogmatik bir zorunluluk haline getirmektedir. Bu çalışmanın temel gayesi, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 157. ve 158. maddelerinde düzenlenen dolandırıcılık suçunun temel şeklini ve eylemin haksızlık muhtevasını artıran nitelikli hallerini, ceza genel hukuku prensipleri ve güncel Yargıtay içtihatları ekseninde bütüncül bir yaklaşımla değerlendirmektir. İnceleme kapsamında öncelikle suçun maddi unsuru olan "hile" kavramı mercek altına alınmış; dezavantajlı konumdaki mağdurların uğradığı hak kayıplarının "cezasızlık" (impunity) olgusuyla neticelenmesini önlemek maksadıyla, tipikliğin vücut bulması bakımından basit hilenin dahi yeterli kabul edilmesi gerektiği savunulmuştur. Akabinde, kanunda sınırlı (tahdidi) olarak sayılan dini inanç ve duyguların istismarı, mağdurun içinde bulunduğu zor şartların veya algılama yeteneğindeki zayıflığın araç kılınması, kamu idaresi ile finansal kurumların işlevsel bir enstrüman olarak kullanılması yahut doğrudan zarara uğratılması gibi cezayı ağırlaştıran nedenler arasındaki ince hukuki sınırlar detaylıca analiz edilmiştir. Bu bağlamda, irade yokluğu ile irade zayıflığı ayrımı üzerinden dolandırıcılık ve hırsızlık suçlarının kesişim noktaları ile sigorta suiistimallerinde icra hareketlerinin başlangıcına (teşebbüs aşamasına) dair vasıflandırma sorunları irdelenmiştir. Sonuç itibarıyla, modern iletişim teknolojilerinin entegre edildiği yeni nesil ekonomik suiistimal biçimlerinin ve piramit sistemler gibi nev'i şahsına münhasır (sui generis) ihlallerin mevcut dar kanuni kalıplara zorlanmasının yarattığı dogmatik handikaplar vurgulanmış; gelecekteki hukuk (de lege ferenda) perspektifiyle, suçta ve cezada kanunilik ilkesine tam uyum sağlayacak müstakil suç tiplerinin ihdas edilmesine yönelik yapısal reform önerileri sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Dolandırıcılık
• Ekonomik Suçlar
• Hile
• Kamu Güvenliği
• Nitelikli Dolandırıcılık
• Suç ve Kolluk
• Türk Ceza Kanunu m. 158

Betrug als Wirtschaftsdelikt: Der Straftatbestand des Betrugs und seine erschwerenden Formen im türkischen Strafrecht

Öz

Fraud as an Economic Crime: The Crime of Fraud and Its Aggravated Forms in Turkish Criminal Law

Öz

Current social and economic dynamics have paved the way for a structural transformation in traditional property crimes and, in particular, for a rapid increase in the frequency of fraud offenses. This quantitative increase makes it a dogmatic necessity for the state to effectively fulfill its positive obligation (status positivus) to protect individuals’ freedom of will and property values. The primary objective of this study is to evaluate the basic form of the crime of fraud, as regulated in Articles 157 and 158 of the Turkish Penal Code No. 5237, and the aggravating circumstances that enhance the unjust nature of the act, through a comprehensive approach centered on general principles of criminal law and current Supreme Court precedents. Within the scope of this analysis, the concept of “deception” —the constitutive material element of the crime—is first examined; it is argued that even simple deception must be deemed sufficient for the crime to be established, with the aim of preventing the loss of rights suffered by victims in vulnerable positions from resulting in “impunity.” Subsequently, the fine legal distinctions between aggravating factors—such as the exploitation of religious beliefs and sentiments listed exhaustively in the law, the use of the victim’s difficult circumstances or impaired cognitive capacity as a tool, the functional exploitation of public administration and financial institutions, or the direct infliction of harm—were analyzed in detail. In this context, the intersection of fraud and theft offenses through the distinction between absence of intent and weakness of intent, as well as classification issues regarding the initiation of execution acts (the attempt stage) in insurance fraud, have been examined. Consequently, the dogmatic shortcomings arising from forcing new-generation economic fraud schemes—which integrate modern communication technologies—and sui generis violations, such as pyramid schemes, into existing narrow legal frameworks have been highlighted; and, from a future law (de lege ferenda) perspective, structural reform proposals have been presented for the establishment of distinct criminal offenses that fully comply with the principle of legality in criminal law.

Anahtar Kelimeler

• Article 158 of the Turkish Penal Code
• Aggravated Fraud
• Crime and Policing
• Deception
• Economic Crimes
• Fraud
• Public Security

Kaynakça

1. AĞAR Serkan, “Kamu Kurumları (Hizmet Yerinden Yönetim Kuruluşları) Teorisi”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi 65 (2006), 277-311.
2. AĞKUŞ Kazım Furkan, “Gerçeğe Aykırı Beyan, Sözleşme ve Eki Belgelerinde Sahtecilik Suçu”, Türk-Alman Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 6/2 (2024), 96-132. https://doi.org/10.59933/tauhfd.1610484.
3. AKBULUT Berrin, “Dolandırıcılık Suçunda Hile ve Hilenin Zamanı”, Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 30/4 (2022), 2267-2301. https://doi.org/10.15337/suhfd.1208748.
4. ALKAN Özlem, “Dolandırıcılık Suçunun Kişinin Kendisini Polis, Hakim veya Savcı Olarak Tanıtması Suretiyle İşlenmesi”, Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 28/48 (2023), 185-221.
5. ARSLAN Uğur, “Kamu Kurum ve Kuruluşları Zararına Dolandırıcılık Suçu (TCK m. 158/1-e)”, Anadolu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 9/1 (2023), 109-137. https://doi.org/10.54699/andhd.1200325.
6. ARSLAN Uğur, “Sigorta Dolandırıcılığı Suçu”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi 130 (2017), 89-118.
7. ATALAN Mustafa, “Türk Ceza Kanunu’nun 158/1-f ve 245/1. Maddelerinde Düzenlenen Suçlar ve Bu Suçlar Arasındaki İlişki Sorunsalı”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi 161 (2022), 23-83.
8. AYBAR Fahriye, Türk Ceza Hukukunda Dolandırıcılık Suçu, Hasan Kalyoncu Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep, 2024.

9. AYDIN Devrim, “Dolandırıcılık Suçu”, Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi 11/2 (2021), 649-705. https://doi.org/10.32957/hacettepehdf.979085.
10. BAŞBÜYÜK İsa, Dolandırıcılık Suçunda Hile Unsuru, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İzmir, 2019.
11. BIKMAZ Raif, Türk Ceza Hukukunda Dolandırıcılık Suçu, İstanbul Kültür Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara, 2023.
12. ÇELİK Ahmet Mithat, Dolandırıcılık Suçu, Altınbaş Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2022.
13. DEVELİ Ahmet Mertcan, Dolandırıcılık Suçunun Bir İşleniş Şekli Olarak Piramitsel Dolandırıcılık Suçu, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2020.
14. DOĞAR Mehmet, “6502 Sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m. 80’e Göre Piramit Satışların Özel Hukuk Kapsamında Geçersizliği”, Medeni Hukuk Dergisi 1/2 (2024), 179-213.
15. EKER KAZANCI Behiye / ZEYREK İlker, “TCK’da Dolandırıcılık Suçu”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi (Prof. Dr. Durmuş Tezcan’a Armağan) 21/Özel Sayı (2019), 517-583.
16. EKİCİ Meral / TAŞ Burak, “İhmali Hareketlerle İşlenen Dolandırıcılık Suçunun Cezalandırılması Sorunu”, Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 6/2 (2024), 1334-1368. https://doi.org/10.47136/asbuhfd.1534102.
17. ERDOĞU Osman, Dolandırıcılık Suçunda Hile Unsuru, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İzmir, 2019.
18. EREN Mahmut, Türk Ceza Kanunu’nda Dolandırıcılık Suçu ve Nitelikli Halleri, İstanbul Beykent Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2023.
19. ERYİĞİT Beyza Melek, Dolandırıcılık Suçu ve Özel Olarak Bilişim Sistemlerinin, Banka veya Kredi Kurumlarının Araç Olarak Kullanılması Suretiyle Nitelikli Dolandırıcılık Suçu, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2019.
20. GÖZLER Kemal / KAPLAN Gürsel, İdare Hukuku Dersleri, 16. Baskı, Ekin Basım Yayın Dağıtım, Bursa, 2015.
21. GÖZÜBÜYÜK Mert, “Yargıtay Kararları Işığında Dolandırıcılık Suçunda Hile Unsuru”, Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 14/2 (2024), 1305-1347.
22. HAKERİ Hakan, “Zincirleme Piramitsel Oyunlar Düzenleme Suçu”, Yargıtay Dergisi 27/1-2 (2001), 137-172.
23. IRMAK Öykü / YILDIZ Sıtkı, “2011-2019 Yılları Arası Türkiye’de Organize ve Nitelikli Dolandırıcılık Suçlarının Ekonomi ve Aile Kurumları Açısından Değerlendirilmesi”, International Academic Social Resources Journal 6/23 (2021), 382-394. https://doi.org/10.31569/ASRJOURNAL.187.
24. İÇEL Kayıhan, Kitle İletişim Hukuku, 14. Baskı, Beta Yayıncılık, İstanbul, 2021.
25. KOCA Mahmut / ÜZÜLMEZ İlhan, Türk Ceza Hukuku Özel Hükümler, 7. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2020.
26. KORKMAZ Fulya, “Dolandırıcılık Suçunun Bilişim Sistemlerinin Araç Olarak Kullanılması Suretiyle İşlenmesi”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 69/3 (2020), 1415-1436.
27. MAVİŞ Volkan, “Dolandırıcılık Suçunun Hile Unsuruna İlişkin Sorunlar”, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1/Özel Sayı (2015), 597-626.
28. OKUYUCU ERGÜN Güneş, “Dolandırıcılık Suçunun Susmak Suretiyle İşlenmesi Sorunsalı”, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 12/1 (2021), 304-312.
29. ÖZCAN Nisa, Dolandırıcılık Suçu, Çankaya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2012.
30. SELEK Ozan, “Dolandırıcılık Suçunun Hile Unsuru Bakımından Özellik Arz Eden Durumların Değerlendirilmesi”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 31/2 (2025), 1991-2025. https://doi.org/10.33433/maruhad.1775865.
31. ŞAHİN Fatih, “Güveni Kötüye Kullanma Suçu (TCK 155/1-2)”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi 155 (2021), 147-201.
32. ŞÖHRET Mesut, “Siyasal Terörizm ve Dinin Araçsallaştırılması”, Karadeniz Araştırmaları 18/71 (2021), 515-534.
33. TAJTI Tibor, “Pyramid and Ponzi Schemes and the Repercussions of the Differing Regulatory Approaches”, Hungarian Journal of Legal Studies 62 (2021), 24-74.
34. TEMİZ GÜL Yağmur, “Güncel Yargı Kararları Işığında Bilişim Sistemlerinin Araç Olarak Kullanılması Suretiyle Dolandırıcılık Suçuna İlişkin Bazı Tespit ve Değerlendirmeler”, İzmir Barosu Dergisi 90/2 (2025), 387-431.
35. TUNAY Muhammet, “Dolandırıcılık Girişimleri ve Dolandırıcılıktan Korunma Yöntemleri”, Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi (ASEAD) 11/2 (2024), 168-187.
36. USLUADAM Asena Kamer, “Geçmişten Günümüze Serserilik (Suçu)”, Ceza Hukuku ve Kriminoloji Dergisi 12/2 (2024), 175-196. https://doi.org/10.26650/JPLC2023-1390800.
37. YEĞRİM Korhan, “Dolandırıcılık Suçunun Sigorta Bedelini Almak Maksadıyla İşlenmesi”, İstanbul Medeniyet Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 9/1 (2024), 29-70. https://doi.org/10.58733/imhfd.1451561.
38. YILMAZ Çetin, Türk Ceza Hukukunda Dolandırıcılık Suçu, Çankaya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2018.
39. YILMAZ Zahit, “Dolandırıcılık Suçunun Basın ve Yayın Araçlarının Sağladığı Kolaylıktan Yararlanılmak Suretiyle İşlenmesi (TCK m.158/1-g)”, Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 11/1 (2023), 595-632. https://doi.org/10.56701/shd.1302516.
40. YIRTIMCI Esra, Dolandırıcılık Suçu, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2010.