İşleme Dayalı Piyasa Dolandırıcılığı Suçunda Yanlış veya Yanıltıcı İzlenim Uyandırma Amacının Kendinden Kendine İşlemler Bakımından İncelenmesi

Öz

1980’li yıllardan itibaren liberal politikaların uygulanmaya başlanması, sermaye piyasalarının ve Sermaye Piyasası Kurulu’nun ihdas edilmesiyle birlikte ekonomik bir suç olarak ortaya çıkan işleme dayalı piyasa dolandırıcılığı suçu, ilk olarak mülga 28.07.1981 tarihli ve 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun (Kanun) 47’nci maddesinde ve ardından 30.12.2012 tarihli ve 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 107/1’inci maddesinde özel olarak düzenlenmiştir. Kendinden kendine, wash sales, yıkama satış, karşılıklı satış ya da sahte satış işlemler olarak adlandırılan işlem türü, işleme dayalı piyasa dolandırıcılığı suçunun en yaygın görünümlerinden biridir. Bu işlem türünde, işleme dayalı piyasa dolandırıcılığı suçunun failleri, iştirak halinde gerçekleştirdikleri işlemlerle, aynı fiyat seviyesinden ve çoğunlukla saniyelerle ifade edilen zaman aralıklarında, kendi kişisel hesapları arasında ya da üçüncü kişilerin hesaplarıyla kendi hesapları arasında, yapay bir piyasa hareketliliği oluşturmayı amaçlamaktadırlar. Bu hareketlilik sırasında, sermaye piyasası aracının çıkış ve varışı aynı mecraya yönelik olduğu için, mülkiyeti el değiştirmemektedir. İşleme dayalı piyasa dolandırıcılığı suçunun Kanun’da sayılan seçimlik hareketlerinin, sermaye piyasasının işleyişinde, işlenmesi alışılagelen hareketler olması; hareketin ne zaman suç tipine sebebiyet vereceğini, özellikle suçun manevi unsurunun tespiti bakımından güçleştirmektedir. Kendinden kendine işlemler, çeşitli özellikleri dolayısıyla bu durumun ispatı bakımdan öne çıkmaktadır. Çalışmamız işleme dayalı piyasa dolandırıcılığı suçunun manevi unsurunu incelemekte, bu suçun doğrudan kastla işlendiğini ve yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırma amacını unsur olarak içerdiğini belirlemekte ve kendinden kendine işlemlerde manevi unsurun varlığını, Sermaye Piyasası Kurulu’nun (Kurul) denetim yetkisi çerçevesinde değerlendirmektedir. Literatürde işleme dayalı piyasa dolandırıcılığı suçunu konu edinen çeşitli çalışmalar mevcuttur. Çalışmamız, suç tipinin en çok işlendiği işlem biçimi üzerinden, Kurul’un aynı zamanda dava şartı olan denetiminde, manevi unsurun tespitine ilişkin kriter ve uygulamaları ilk kez ortaya koyması bakımından özellik arz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Piyasa dolandırıcılığı
• manipülasyon
• wash sales
• yıkama satış
• sahte satış
• kendinden kendine işlem
• karşılıklı işlem
• sermaye piyasasında denetim

Die Absicht der Erzeugung falscher oder irreführender Eindrücke bei transaktionsbezogener Marktmanipulation durch Wash Sales: Eine Analyse

Öz

An Analysis of the Intent to Create False or Misleading Impressions in Trade-Based Market Manipulation with Respect to Wash Sales

Öz

Since the 1980s, with the implementation of liberal policies and the establishment of capital markets and the Capital Markets Board, the offense of trade-based market manipulation, which emerged as an economic crime, was first specifically regulated under Article 47 of the repealed Capital Markets Law No. 2499, dated 28 July 1981, and subsequently under Article 107/1 of the Capital Markets Law No. 6362, dated 30 December 2012. One of the most common forms of trade-based market manipulation is the type of transaction referred to as wash sales, self-dealing, matched orders, or sham transactions. In this type of transaction, the perpetrators of trade-based market manipulation, through collusive transactions, aim to create an artificial market activity by executing trades at the same price level, usually within time intervals measured in seconds, either between their own personal accounts or between their accounts and those of third parties. During this activity, since the capital market instrument departs from and returns to the same channel, no actual transfer of ownership occurs. The alternative acts of trade-based market manipulation listed in the Law are, in practice, similar to ordinary trading activities in the functioning of the capital markets. This makes it difficult to determine when such an act constitutes a criminal offense, particularly in terms of establishing the mental element of the crime. Self-dealing transactions stand out in this respect, due to their specific characteristics, as important for the proof of the offense. This study examines the mental element of trade-based market manipulation, establishes that the offense is committed with direct intent and includes the aim of creating a false or misleading impression as a constitutive element, and evaluates the presence of the mental element in self-dealing transactions within the scope of the Board’s supervisory authority. There are various studies in the literature addressing the offense of trade-based market manipulation. This study is distinctive in that it, for the first time, sets out the criteria and practices for establishing the mental element of the offense, through the most frequently committed form of transaction, within the framework of the Capital Markets Board’s supervision, which also constitutes a procedural prerequisite for prosecution.

Anahtar Kelimeler

• Market manipulation
• manipulation
• wash sales
• sham transactions
• self-dealing
• matched orders

Kaynakça

1. ADIGÜZEL Burak, Sermaye Piyasası Hukuku, 5. baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2023.
2. AKTAŞ Mehmet Murat, “Borsa İstanbul A.Ş. Piyasalarında Uygulanacak Gözetim Tedbirleri Yönergesi’nin İşlem Bazlı Piyasa Dolandırıcılığı Suçu Bakımından Değerlendirilmesi”, Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, Yıl: 7, Sayı:14, Aralık 2019, s.1-23.
3. ALTIN Eren, Sermaye Piyasaları ve Borsalarda Manipülasyon: Borsa İstanbul Üzerine Ampirik Bir Çalışma, Doktora Tezi, İstanbul 2022.
4. ALTINAY Müge, Sermaye Piyasası Hukuku’nun Teminata İlişkin Hükümleri’nin Değerlendirilmesi, Yeditepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, Ağustos 2020.
5. ARTUK Mehmet Emin/GÖKCEN Ahmet/ALŞAHİN Mehmet Emin/ÇAKIR Kerim, Ceza Hukuku Genel Hükümler, 18. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2024.
6. ARTUK Mehmet Emin/GÖKCEN Ahmet/ALŞAHİN Mehmet Emin/ÇAKIR Kerim, Ceza Hukuku Özel Hükümler, 21. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2024.
7. AVGOULEAS Emilios, “The Mechanics and Regulation of Market Abuse: A Legal and Economic Analysis Auditing and Assurance Services: An Integrated Approach”, New York, Oxford University Press, 2005.
8. AYDOĞAN Fatih, “Piyasa Bozucu İşlemler” Tebliğ, Türk Hukukunun Avrupa Birliği Hukukuna Uyumu Özel Hukuk-Acquis Communautaire’in Alınması- Açıklamalar, Değerlendirmeler, Öneriler, Editörler; Arslan Kaya, Baki İlkay Engin, Ali PAslı, Şehriban İpek Aşıkoğlu, Elif Oğuz, İstanbul Üniversitesi Yayınevi, s. 590-605 https://cdn.istanbul.edu.tr/file/JTA6CLJ8T5/6D2CF2768B824487BCC080B058B29434.

9. BALAN Arzu, Ekonomik Olarak Sermaye Piyasası Kanununda Düzenlenen İşleme Dayalı Piyasa Dolandırıcılığı Suçu, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2019.
10. BAYINDIR Sinan, Türk Sermaye Piyasası Hukukunda Manipülasyon Suçu, Beta Yayınları, İstanbul, 2011.
11. BENLİ Erman, “İhmalin Takdirinde Yeni Bir Ölçü: Kişiselleştirilmiş Özen Ölçüsü”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi • Cilt 26, Sayı 1, Haziran 2020, ISSN: 2146-0590, ss. 300-316 • DOI: 10.33433/maruhad.684606.
12. BULUT İlhan, “Elverişlilik Suçları”, AndHD. C.11, S.2, Temmuz 2025, ss. 573-596.
13. COŞKUN Seçil, Sermaye Piyasası Hukukunda Piyasa Dolandırıcılığı Suçu (6362 sayılı SPKn m. 107), On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2021.
14. COX James D./HILLMAN Robert W./LANGEVOORT Donald C. /LİPTON Ann M., Securities Regulation-Cases and Materials, Aspen Publishers, Sixth Edition, 2009.
15. ÇAKIR Fatih, Hisse Senetleri Piyasası’nda Manipülasyon (Piyasa Dolandırıcılığı) - Likidite İlişkisinin İncelenmesi, Sermaye Piyasası Kurulu - Piyasa Gözetim ve Denetim Dairesi Yeterlik Etüdü (Hizmete Özel), İstanbul, Şubat 2011.
16. ÇAKIROĞLU Şölen, Güveni Kötüye Kullanma Suçu, On İki Levha Yayıncılık, Ağustos, 2021, https://www.lexpera.com.tr/literatur/kitaplar/v-sorusturma-ve-kovusturma-usulu-978-625-7528-12-2.
17. KIENAPFEL Diethelm/HÖPFEL Frank/KERT Robert, Grundriss Strafrecht Allgemeiner Teil, 15. Auflage, Wien, MANZ’sche Verlags-und Universitätsbuchhandlung, 2016.
18. DİZDAR Emre, “Sermaye Piyasası Hukukunda Piyasa Dolandırıcılığı Suçu (6362 Sayılı Kanun m.107)”, TBB Dergisi, 2022(159), s.229-266.
19. DÖNMEZER Sulhi/ERMAN Sahir, Nazarî ve Tatbikî Ceza Hukuku Cilt II, 14. Bası, Der Yay., İstanbul, 2019.
20. DUMAN Buminhan, “Türk Sermaye Piyasası Hukukunda Bilgiye Dayalı Piyasa Dolandırıcılığı Suçu”, Terazi Hukuk Dergisi, 2019, Cilt 14, Sayı 149, s.16-33.
21. DUMAN Buminhan, 6362 Sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nda Düzenlenen Piyasa Dolandırıcılığı (Manipülasyon) Suçu, Doktora Tezi, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırıkkale, 2020.
22. DURSUN Selman, Sermaye Piyasasında Gerçeğe Aykırılıktan Doğan Suçlar, İstanbul, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2010.
23. DURSUN ÖZDEMİR Gizem, Bilgi Suistimali ve Piyasa Dolandırıcılığı Suçları, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2022.
24. ERDEM Dilek Özge, “Sermaye Piyasası Kanununda Düzenlenen Piyasa Dolandırıcılığı Suçları, Adalet Dergisi”, 2020, Cilt 2020/2, Sayı.65, ss.335-363.
25. ERMAN Sahir, Şirketler Ceza Hukuku, İ.Ü. Basımevi ve Film Merkezi, İstanbul,1993.
26. EVİK Ali Hakan, “Bilgi Suiistimali Suçu”, Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2019/2, s. 163-214.
27. EVİK Ali Hakan, “Türk Sermaye Piyasası Kanunu’nda Yer Alan Suç Tipleri”, Maltepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt.3, Sayı:1-2, 2004, s.135-166.
28. EVİK Ali Hakan, Sermaye Piyasası Araçlarının Değerini Etkileyebilecek Aldatıcı Hareketler Yapma (Manipülasyon) Suçları, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2004.
29. FEYZİOĞLU Metin, “Suçsuzluk Karinesi: Kavram Hakkında Genel Bilgiler Ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 48 (1), 1999, https://doi.org/10.1501/Hukfak_0000000629.
30. HEINRICH Bernd, Strafrecht Allgemeiner Teil, 6., überarbeitete Auflage, Kohlhammer, Stuttgart, 2019.
31. İSTE Onur, Sermaye Piyasası Hukukunda Manipülasyon Suçları (6362 S.lı SPK m.107-108), Adalet Yayınevi, Ankara, 2024.
32. KADIOĞLU Eyüp, “Sermaye Piyasası Kanunu: Manipülasyondan Piyasa Dolandırıcılığına”, Finans Politik & Ekonomik Yorumlar, 2015, Cilt: 52, Sayı: 600, s.73-81.
33. KAMIŞLI Melik, “İşlem Bazlı Manipülasyonun Finansal Oranlarla Belirlenmesi: İstanbul Menkul Kıymetler Borsası’nda İstatistiksel Sınıflandırma Analizleriyle Bir Uygulama”, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İşletme Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir, 2008.
34. KARAKEHYA Hakan, İradilik Unsuru Bağlamında Ceza Hukukunda Kast, Ankara, Savaş Yayınevi, 2010.
35. KOCA Mahmut/ÜZÜLMEZ İlhan, “Taksirli Suçların Teorik Yapısı ve Bu Bağlamda İş Kazalarından Kaynaklanan Cezai Sorumluluğa İlişkin Değerlendirmeler”, Adalet Dergisi, 2020/1, 64. Sayı, ss.239-268.
36. KOCA Mahmut/ÜZÜLMEZ İlhan, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 18. Baskı, Seçkin Yayınları, Ankara, 2025.
37. KÖROĞLU Duygu Paşaoğlu, 6362 Sayılı Sermaye Piyasası Kanunu 107. Maddesi Çerçevesinde Piyasa Dolandırıcılığı Suçu, İstanbul Medipol Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2019.
38. KÖROĞLU Duygu Paşaoğlu, İşleme Dayalı Piyasa Dolandırıcılığı Suçunun Ceza Hukuku’nda Tanımlayan Suçun Kanuni Unsuru (Tipiklik) ve Suçun Özel Görünüş Şekilleri Açısından İncelenmesi, Sermaye Piyasası Kurulu - Piyasa Gözetim ve Denetim Dairesi Yeterlik Etüdü (Hizmete Özel), İstanbul, Kasım 2020.
39. MANAVGAT Çağlar, Sermaye Piyasasında İşleme Dayalı Manipülasyon ve Özel Hukuk Bakımından Sonuçları, Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara, 2008.
40. MEMİŞ Tekin/TURAN Gökçen, Sermaye Piyasası Hukuku, Seçkin Yayınları, 7. Baskı, Ankara, 2024.
41. ORHAN Uğur, “Manipülasyon (Piyasa Dolandırıcılığı) Suçu”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 23, Sayı: 2, 2021, ss. 1635-1673.
42. ORHAN Uğur, “Sermaye Piyasası veya Sermaye Piyasası Araçları Suçun Maddi Konusu Olabilir mi?”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 72(3) 2023, s. 1232-1232.
43. ÖZ Buket, “Türk Sermaye Piyasasında Piyasa Dolandırıcılığı Suçları”, Beykent Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 4, Sayı 7, Haziran 2018, s.138-160.
44. ÖZBEK Veli Özer/DOĞAN Koray/MERAKLI Serkan/ BACAKSIZ Pınar/BAŞBÜYÜK İsa, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 16. Baskı. Seçkin Yayınları, Ankara, 2025.
45. ÖZGENÇ İzzet, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 20. Bası, Seçkin Yayınları, Ankara, 2024.
46. ÖZGENÇ İzzet, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 21. Baskı, Seçkin Yayınları, Ankara, 2025.
47. SAKİN Sinan, “Sermaye Piyasasında Manipülasyon Suçu”, International Journal of Legal Progress, Vol.: 2, Year: 2016, Number:1, s. 32-77.
48. SALTAN Göksu, Açılış ve Kapanış Seansı Manipülasyonu ve Borsa İstanbul A.Ş. Örnekleri, Sermaye Piyasası Kurulu - Piyasa Gözetim ve Denetim Dairesi Yeterlik Etüdü (Hizmete Özel), Ankara, Eylül 2018.
49. ŞENGÜL Selami, Sermaye Piyasası Mevzuatı Açıklama ve Yorumları, İmaj Yayınları, Ankara, 2002.
50. ŞENSOY Deniz, “Manipülasyon; Piyasa Dolandırıcılığı Suçu, Uygulanacak Tedbirler ve Yaptırımlar”, Ankara Barosu Dergisi, Sayı 3, 2013, s.371-399.
51. SERMAYE PIYASASI KURULU, Hisse Senedinde Manipülasyon, Kullanılan Yöntem Örnekleri, Manipülatif İşlem Kalıbı Örnekleri, Korunma Yolları, Sermaye Piyasası Kurulu Yayını, Ankara, 2003.
52. Sermaye Piyasası Araçları, Yatırımcı Bilgilendirme Kitapçıkları, Sermaye Piyasası Kurulu, 2024, https://spk.gov.tr/data/61e34f9a1b41c61270320792/Sermaye%20Piyasas%C4%B1%20Ara%C3%A7lar%C4%B1.pdf.
53. Sermaye Piyasası ve Borsa Temel Bilgiler Kılavuzu, İstanbul, 2010.
54. TEKİNALP Ünal/ÇAMOĞLU Ersin, Sermaye Piyasası Kanunu, 1. Bası, Vedat Kitapçılık İstanbul, 2013.
55. TERCAN Erkan, “İşleme Dayalı Yapay Piyasa Oluşturma (Manipülasyon) Suçu ve Bu Suçla İlgili Hareketin Elverişliliği Tartışması”, Banka ve Ticaret Hukuku Dergisi (Batider), Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü, cilt XXVI, sayı 3, 2010, ss.163-181.
56. TİMUR Demirbaş, Ceza Hukuku Genel Hükümler, 19. Baskı, Seçkin yayınları, Ankara, 2024
57. TOPUZ Veysel, Sermaye Piyasası Suçlarında Yazılı Başvuru Şartı ve Görevli ve Yetkili Mahkeme, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2019, Sayı İnÜHFD 10(1), ss. 159-172.
58. YALÇIN Can, “Sermaye Piyasası Kanunu Açısından Piyasa Dolandırıcılığı Suçu”, Çankaya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2020, Cilt 5, Sayı 1, ss. 3483-3525.
59. YENİDÜNYA A. Caner, "Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Masumiyet Karinesi” Güncel Hukuk Dergisi, Sayı 5, İstanbul, Mayıs 2004, s. 20- 21.
60. YENİDÜNYA Caner, “Sermaye Piyasası Kanununda Düzenlenen Suç ve Kabahatlere İlişkin Genel Prensipler”, Türk-Çin Hukuk Zirvesi (12-14 Haziran 2012), Konferans Bildiri Kitabı, Nisan 2013.
61. YETKİN Erdi, Bankacılık ve Sermaye Piyasasına İlişkin Muhakeme Kuralları, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. XIX, S: 3, 2015, ss. 403-434. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/789072
62. YETKİN Erdi, “Cezalandırılabilirliğin Öne Alınmasının Bir Görünüş Biçimi Olarak Hazırlık Hareketlerinden Doğan Ceza Sorumluluğu”, 12 Levha Yayıncılık, Şubat 2024. https://www.lexpera.com.tr/literatur/kitaplar/2-yorum-vasitasiyla-ortulu-one-alma-978-625-432-756-8
63. YÜCE Aydın Alber, “Sermaye Piyasasında Manipulasyon”, TBB Dergisi, Sayı 98, 2012, s.363-388.
64. YÜCE Turhan Tûfan, Ceza Hukuku Dersleri Cilt:1, Manisa, Şafak Basım ve Yayın, 1982.
65. ZAFER Hamide, Ceza Hukuku Genel Hükümler TCK m. 1-75, 8. Baskı, Beta Yayınları, İstanbul, 2021.