TOPLUM 6.0 EKOLOJİK DEVRİM BAĞLAMINDA TÜRK BOYLARININ ORTAK ATASÖZLERİNDE GELENEKSEL EKOLOJİK BİLGİNİN AKTARIMI

Yıl 2026, Cilt: 138 Sayı: 274, 1 - 34, 28.02.2026

Sacide Çobanoğlu

https://doi.org/10.55773/tda.1558459

https://izlik.org/JA27TY42XA

Öz

21. yüzyılda insansız teknolojilerin hâkimiyetindeki Toplum 5.0 (Süper Akıllı Toplum) biçimi yaşanmaktadır. İnsanlık; İlk Çağ filozoflarının insanın doğanın bir parçası olduğu fikrine karşılık Aydınlanma çağında Bacon ve Descartes’in insanı merkeze alan görüşleri paralelinde evrenin kendi hizmetinde olduğunu düşünerek doğal kaynakları süratle tüketmeye başlamıştır. Bu durum Toplum 6.0 Ekolojik Devrim Süper Bilgi Toplumunun temellerini atan olumsuz eylemlerdir nitekim günümüzde iklim değişikliği, çevre kirliliği, radyoaktif kirlilik, endüstriyel atıklar, çarpık kentleşme gibi ekolojik dengeyi bozan birçok sorun yaşanmaktadır. Bu dönemde şimdiyi geçmişe bağlamaya yarayan, dayanıklılığı yeniden tesis ederek dinamik değişimle nasıl başa çıkılacağına dair yol gösteren bir bilgi kütüphanesi olarak Geleneksel Ekolojik Bilgi (GEB) ön plana çıkmıştır.
Türk dünyasının fikri ve felsefi birliğini nesillere aktaran sözlü kültür ürünlerin başında atasözleri gelmektedir. Türk dünyası ortak atasözlerinde GEB; halk bilgisi çatısı altında çeşitlenen halk hekimliği, ekonomisi, mimarisi, takvimi, matematiği, mutfağı alanlarında geniş tabanlı olarak yer almakta ve kadim hap bilgiler olarak temellendiği halk fikirleriyle, Türk dünyasının ortak halk felsefesini (dünya görüşü) aktarmaktadır. Bu çalışmada Türk Boylarının Ortak Atasözleri Sözlüğü kitabında yer alan ve GEB içeren atasözleri incelenecek ve GEB’nin aktarılabilirliği, sürdürülebilirliği konusunda fikirler dile getirilecektir.

Anahtar Kelimeler

Geleneksel Ekolojik Bilgi , Türk Dünyası Ortak Atasözleri , Toplum 6.0 Ekolojik Devrim Süper Bilgi Toplumu , Halkbilimi , Halk Felsefesi

Kaynakça

• Aça, Mehmet. “Halk Bilgisinin Takvim, Mevsim/İklim, Çevre, Sağaltma ve Hukuka Dönük Temsilleri”. Halk Bilimi El Kitabı içinde. Editör: Mustafa Aça. Konya: Kömen Yayınları, 2016.
• Aça, Mustafa. Denizin Çocukları: Giresun ve Trabzon Yöresi Balıkçılarının Meslek Folkloru. Saarbrücken: Türkiye Âlim Kitapları, 2016.
• Agrawal, Arun. “Indigenous and Scientific Knowledge: Some Critical Comments”. Indigenous Knowledge and Development Monitor 3, no. 3 (1995): 3-6.
• Alcorn, J. B. “Process as Resource”. Advances in Economic Botany 7 (1989): 63-77.
• Ateşgül, Yiğit. “Geleneksel Ekolojik Bilgi ve Aksu/Sofular Havzası”. Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2021.
• Berkes, Fikret, Johan Colding ve Carl Folke. “Rediscovery of Traditional Ecological Knowledge as Adaptive Management”. Ecological Applications 10, no. 5 (2000): 1251-1262.
• Berkes, Fikret. Sacred Ecology: Traditional Ecological Knowledge and Resource Management. Londra: Taylor & Francis, 1999.
• Büyükşahin, Ferhat ve Gül Güneş. “Pastoral Göçebe Toplumlar ve Kültürel Peyzaj Korumanın Önemi”. JRTR 4, no. 1 (2017): 36-48.
• Büyükşahin, Ferhat. “Kültür-Çevre Bağlamında Geleneksel Ekolojik Bilginin Korunmasının Önemi: Sarıkeçili Yörükler Örneği”. Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 2017.
• Colding, J. “Analysis of Hunting Options by the Use of General Food Taboos”. Ecological Modelling 110 (1998): 5-17.
• Çobanoğlu Özkul, Halkbilimi Kuramları ve Araştırma Yöntemlerine Giriş. 13. Baskı. Ankara: Akçağ Yayınları, 2024.
• Çobanoğlu, Özkul. Halk Edebiyatına Giriş. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları, 2011.
• Çobanoğlu Özkul, Türk Dünyası Ortak Atasözleri Sözlüğü. Ankara: Akçağ Yayınları, 2004.
• Çobanoğlu Sacide, Halkbilimsel Metaetik Kuram ile Âşık Veysel Poetikasında Türk Halk Felsefesi ve Varoluşçuluk. Çanakkale: Paradigma Akademi, 2024.
• Çobanoğlu Sacide, Halkbilimi ve Metaverse Yeni Dünyaların Beşiğinde. Genişletilmiş Baskı, Çanakkale: Paradigma Yayınları, 2023.
• Çobanoğlu Sacide, “Halkbilimsel Metaetik Kuram ile ‘Kendini Övmek ve Kibirli Olmak Olumsuz Etik Değerleri’nin Halkbilimsel Temellendirmesi”, Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi 10, no. 30, (2022a): 168-192.
• Çobanoğlu Sacide, “Türk Dünyası Etik İndeksi ve Türk Dünyası Kültür Metaverse’leri Projesi Üzerine Düşünceler” Uluslararası Türk Dünyası Sempozyumu Bildiri Kitapçığı içinde, 2185-2200. Erzincan: Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi, 2022b.
• Çobanoğlu Sacide, “Halkbilimi Bağlamında Dede Korkut Hikâyeleri’nin Halk Felsefesi ve Metaetiksel Çözümlemesi.” Doktora Tezi, C. II, Ankara: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2021.
• Feyerabend, Paul. Farewell to Reason. Londra: Verso, 1987.
• Folke, Carl, Fikret Berkes ve J. Colding. “Ecological Practices and Social Mechanisms for Building Resilience and Sustainability”. Linking Social and Ecological Systems içinde. Editörler: F. Berkes ve C. Folke, 414-436. Cambridge: Cambridge University Press, 1998.
• Gadgil, Madhav, Fikret Berkes ve Carl Folke. “Indigenous Knowledge for Biodiversity Conservation”. Ambio 22, no. 2-3 (1993): 151-156.
• Heidegger, Martin. Being and Time. Çeviren: J. Macquarrie ve E. Robinson. Oxford: Blackwell Publishing, 2002.
• Johannes, R. E. “The Case for Data-Less Marine Resource Management: Examples from Tropical Nearshore Fisheries”. Trends in Ecology and Evolution 13 (1998): 243-246.
• Johannes, R. E., ed. Traditional Ecological Knowledge: A Collection of Essays. Gland: IUCN, 1989.
• Karabaşa Solmaz, “Ankara İli Nallıhan İlçesi Yenice Köyünde Kültür-Çevre İlişkileri Üzerine Etnografik Bir Değerlendirme” (Doktora Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Halkbilim Anabilim Dalı, 2018).
• Lévi-Strauss, Claude. The Savage Mind. Chicago: University of Chicago Press, 1966.
• Moller, Henrik, Fikret Berkes, Philip O’B Lyver ve Gary Kofinas. “Combining Science and Traditional Ecological Knowledge: Monitoring Populations for Co-Management”. Ecology and Society 9, no. 3 (2004): 2.
• Ohmagari, K. ve Fikret Berkes. “Transmission of Indigenous Knowledge and Bush Skills Among the Western James Bay Cree Women of Subarctic Canada.” Human Ecology 25 (1997): 197-222.
• Özdemir, Nebi. “Geleneksel Bilgi ve Kültür Ekonomisi”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 8, no. 1 (2018): 1-28.
• Schmink, M., K. H. Redford ve C. Padoch. “Traditional Peoples and the Biosphere: Framing the Issues and Defining the Terms”. Conservation of Neotropical Forests: Working from Traditional Resource Use içinde. Editörler: K. H. Redford ve C. Padoch, 3-13. New York: Columbia University Press, 1992.
• Semiz, Özgür. “Geleneksel Bilgi, Folklor ve Fikri Mülkiyet Hukuku: Yerel Kollektif Bilginin Hukuki Korunması”. Fikri Mülkiyet Hukuku Yıllığı-2013 içinde. Editör: T. Memiş, 376-402. Ankara: Yetkin, 2015.
• Warren, D. M. “Comments on Article by Arun Agrawal”. Indigenous Knowledge and Development Monitor 4, no. 1 (1995): 13.
• Williams, N. M. ve G. Baines, ed. Traditional Ecological Knowledge: Wisdom for Sustainable Development. Canberra: Australian National University, 1993.
• Yıldız, Deniz ve Kurtuluş Yılmaz Genç. “Endüstri 4.0’ın Entelektüel Sermayedeki Rolü: Ülkeler Arası Karşılaştırılması”. Asya Studies 3, no. 10 (2019): 39-47.
• Yolcu, Mehmet Ali ve Mehmet Aça. “Geleneksel Ekolojik Bilgi”. folklor/edebiyat 25, no. 100 (2019): 861-871.
• Yolcu, Mehmet Ali. “Geleneksel Ekolojik Bilgi Bağlamında Çanakkale Halk Botaniği”. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı 16, no. 24 (2018): 63-77.