KIRGIZİSTAN’DA YAŞAYAN GÖKTÜRKLER (TÜRK ATALAR): EŞMURATOVLAR

Yıl 2026, Cilt: 138 Sayı: 274, 101 - 124, 28.02.2026

Eyüp Çikolar

https://doi.org/10.55773/tda.1652258

https://izlik.org/JA83LT57NZ

Öz

Tarihte Türk adını ilk devlet geleneğinde sürdüren Göktürkler, başta Ordos bölgesini ve kadim tarihi olan Orta Asya bozkırlarını yurt olarak seçmiş; Çin ve Uygur gibi devletlerin yanında Kırgız Hanlığı ile de siyasi çekişmeler yaşamıştır. Göktürklerde Gök Tanrı inancı hâkim iken, hükümdarların da Tanrı’dan kut aldığı gerçeği vardı. Kök (gök) adı ise eski Türkçe’de mavi anlamını vermekteydi. Türk halkının sözlü geleneği olan destanlara yansırken, Ötüken yurduna inen semavî bir ışıktı; bir kahramana ya da bir kağana işaret ediyordu. Öyle ki, Oğuz Kağan Destanı’nda çadıra düşen ışık sonrası ortaya çıkan kurdun yüzü ve yelesi maviydi. Kök-Börü’de ise mavi kurdun adıydı. Aynı zamanda ise gök, kozmik evrende Tanrı’nın makamını temsil etmekteydi. Gökteki ay, yıldız, güneş gibi gök cisimleri ise Göktürklerin inançları vesilesiyle tanrı olarak görülmüştü. İnanç çerçevesinde ise Göktürk ve Kırgız Tanrı dininde Atalar kültü ve Ata Mağarası’nın ortak bir inanç olduğu görülmektedir. Araştırmada, Kırgızistan Celal-Abad İli, Suzak İlçesi’ndeki Yeni Dıykan köyünde yaşayan ve Türk Atalar olarak bilinen Eşmuratov ailelerinin; sosyal ve dini hayatları sahada yapılan çalışmalarla aktarılmaya çalışılmıştır. Araştırma, amaç olarak Eşmuratovlar’ın, Kırgız tarihinde sosyal, kültürel ve halk bilimsel açıdan zengin bir miras olduğunu hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Kırgızistan , Göktürkler , Türkatalar , Kökbörü , Eşmuratovlar

Kaynakça

• Akmataliev, Abdildadacan. Kırgız Folkloru ve Tarihi Kahramanlar (Evlilik Geleneği ve Türleri, Çocuk Folkloru, Edebi Eseri ve Tarihi Kahramanlar). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2001.
• Bayır, Zehra, ve Gülten Küçükbasmacı. “Kırgız Destanlarındaki Kök-börü Oyununun Halk bilimsel Açıdan İncelenmesi.” Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, no. 9 (Aralık 2022): 654-670.
• Beydili, Celal. Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük. Ankara: Yurt Kitap-Yayın, 2004.
• Chaliand, Gérard. From Mongolia to Danube: Nomadic Empires. Routledge, 2003.
• Çağatay, Saadet. Türkçe Dini Terimler. Necati Lügal Armağanı. Ankara: T.T.K. Yay., 1998.
• Çandarlıoğlu, Gülçin. İslam Öncesi Türk Tarihi ve Kültürü. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 2003.
• Çikolar, Eyüp. “Kırgızistan’da Selefizm ve Din Hizmetleri.” İlahiyat Araştırmaları Dergisi 18 (Aralık 2022): 52-75.
• Dağıstan, Serdar. “Atasözleri Bağlamında Türk ve Kırgız Kültüründe Evlilik Kavramı.” Rumelide Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, no. 40 (Haziran 2024): 91-103.
• Di Cosmo, Nicola. “Hun İmparatorluğu’nun Kuruluşu ve Yükselişi.” İçinde Türkler, editörler H. C. Güzel, K. Çiçek ve S. Koca. Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
• Eberhard, Wolfram. Çinin Şimal Komşuları. 1942.
• ———. Kultur und Siedlung der Randvölker Chinas. Leiden: Brill, 1942.
• Ekrem, Erkin. “Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Kavimleri (M.Ö. 2146-318).” Yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi, 1995.
• Erkoç, Hayrettin İhsan. “Çin ve Tibet Kaynaklarına Göre Göktürk Mitleri.” BELLETEN 82, no. 293 (2018): 51-82. https://doi.org/10.37879/belleten.2018.51.
• ———. “Gök Türklerde Doğa Kültleri.” YAZIT Kültür Bilimleri Dergisi 4, no. 2 (Aralık 2024): 176-211.
• Gök, Ekrem. “Gök Türklerden Türklere: Türk Kimliği’nin Oluşmasına Tarihsel Bir Bakış.” Türkiyat Araştırmaları, no. 5 (Aralık 2006): 5-24.
• Gömeç, Saadettin Yağmur. Türk ve Hun Tarihi. Berikan Yayınevi, 2012.
• Güngör, Harun. Dinler Tarihi Araştırmaları-II: Geleneksel Türk Dininde Din Anlayışı. Ankara: İSAM, 2000.
• ———. “Türk Dünyası’nda Dini ve Politik Bir Fenomen Olarak Tanrıcılık (Tengriyastvo).” Turkish Studies 8, no. 9 (2013): 63-70.
• Güven, Özbay. Türklerde Spor Kültürü. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 1992.
• Kafesoğlu, İbrahim. “Eski Türk Dini.” Tarih Enstitüsü Dergisi, no. 3 (Ekim 1972): 1-34.
• ———. “Eski Türklerde Totemcilik Var mı İdi?” Tarih Enstitüsü Dergisi, no. 3 (Ekim 1972): 1-34.
• ———. “Tarihte ‘Türk’ adı.” İçinde Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları: Reşid Rahmetli Arat İçin, 306-319. Ankara, 1966.
• Kalafat, Yaşar, ve Derya Yelis. “Türk Atalar ve Karşılaştırmalı Halk İnanmaları.” Avrasya Etüdleri 42, no. 2 (Aralık 2012): 169-206.
• Kalkan, Mustafa. “Kırgız Boylarının Yenisey’den Çıkarılmaları ve Coğrafî Dağılımları.” Erdem 15, no. 42 (Ocak 2005): 77-100.
• Kaya, Doğan. “Kırgızların Milli Oyunu Kök-börü,” erişim 15 Şubat 2025, https://turkoloji.cu.edu.tr/HALKBILIM/dogan_kaya_kirgizlarin_milli_oyunu_kokboru.pdf?ysclid=mlydvnxkhd619085834
• Keleş, Bahattin. “Kırgızlarda Nişan ve Düğün Geleneği (Toy).” Türk Dünyası Araştırmaları 116, no. 229 (Ağustos 2017): 159-170.
• Kok-boru in Kyrgyzstan”, Advantour, erişim 12 Şubat 2025, https://www.advantour.com/kyrgyzstan/culture/sports/kok-boru.htm
• Liao shi 《遼史》. Cilt 33, Bölüm: Bölge. 1974: 390-394.
• Liao shi 《遼史》. Cilt 46, Bölüm: Görevliler. 1974: 728.
• Liu Mau-tsai. Die Chinesischen Nachrichten Zur Geschichte Der Ost-Türken (T’uküe). Cilt 2. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1958.
• Polat, Kemal. Beşikten Mezara Kırgız Türklerinde Gelenek ve İnanışlar. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2008.
• Shi, Nianhai 史念海. “Distribution and Changes of Agriculture, Forestry and Animal Husbandry Areas in the Ordos Plateau and Hetao Plain over the Past 2,300 Years” 两千三百年来鄂尔多斯高原和河套平原农林牧地区的分布及其变迁. Journal of Beijing Normal University (Philosophy and Social Sciences Edition) 北京师范大学 学报(哲学社会科学版) 8 (1980): 1-14.
• Togan, İsembike. Göktürklerle İlgili Çince Kaynaklarda Söylem: Chiu T’ang-Shu’dan Örneklerle. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, Belleten, 2001.
• Tujue jishi 《突厥集史》. Cilt 1. 1958: 189.
• Ünal, Ali. “Kırgız Türkleri’nde Ölüm ve Ölüm Öncesi İnanışlar.” Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, no. 42 (Aralık 2017): 339-351.
• Xin Xin Tang shu 《新新唐書》. Cilt 217, Alt Bölüm: Huihu. 1975: 6148.
• Xiong, V. J. Historical Dictionary of Medieval China. Rowman & Littlefield, 2008.
• Yılmaz, Anıl. “Gök Türk Tarihi Coğrafyası.” Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi 1, no. 1 (Ocak 2016): 27-65.
• Sözlü Kaynaklar
• Nurmamat Eşmuratov: 1959/ Canı-Dykan
• Kâmil Eşmuratov: 1977/Canı-Dykan
• Şükürali Eşmuratov: 1980/Canı-Dykan
• Atabek Eşmuratov: 1986/ Canı-Dykan
• Feride Eşmuratov: 1994/Canı-Dykan
• Samara Sarıeva Eşmuratov: 1985/Canı Dykan
• Tazagül Eşmuratov: 1983/ Canı-Dykan
• Rana Eşmuratov:1968/ Canı-Dykan