KAZAK HALKININ HERODOT’U; ALEKSEY İRAKLİYEVİÇ LEVŞİN

Yıl 2026, Cilt: 138 Sayı: 274, 83 - 100, 28.02.2026

Sümeyra Türk Yıldız

https://doi.org/10.55773/tda.1699999

https://izlik.org/JA23RB49LR

Öz

XIX. yüzyıl Rus tarihinin önemli simalarından biri olan A. İ. Levşin, Rus İmparatorluğu’nun doğu politikalarında etkin rol oynamış bir devlet adamı, tarihçi ve etnograf olarak öne çıkar. Özellikle Orenburg Sınır Komisyonu’nun kurulmasıyla birlikte imparatorluğun Kazak bozkırlarına yönelik askeri, idari ve kültürel nüfuzunu artırma çabalarının hız kazandığı bir dönemde, Levşin’in çalışmaları bu sürecin hem bilimsel hem de ideolojik altyapısını oluşturan başlıca katkılardan biri olmuştur. Kazak bozkırları hakkında dünya bilim tarihinde ilk sistematik ve kapsamlı araştırmayı kaleme alması, onu dönemin diğer Rus aydın ve bürokratları arasında ayrıcalıklı bir konuma taşımıştır.
Rus Coğrafya Cemiyeti’nin kurucularından olan Levşin, aynı zamanda İçişleri Bakanlığı danışmanlığı ve gizli danışmanlık gibi yüksek bürokratik görevlerde bulunmuş; eserleri, sonraki kuşak şarkiyatçı ve seyyahlar için önemli bir başvuru kaynağı hâline gelmiştir. Bu çalışmada, A. İ. Levşin’in hayatı ve eserleri ele alınarak hem onun ilmî mirası hem de Rus İmparatorluğu’nun sömürgeci politikalarıyla bilimsel faaliyetler arasındaki ilişki incelenmektedir. Böylece literatürde yeterince incelenmemiş bir alana katkı sunulması hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

A. İ. Levşin , Rus İmparatorluğu , Türkistan , Kırgız-Kazak

Kaynakça

• Bagaley, D. İ., N. F. Sumtsov, i V. P. Buzeskul. Kratkiy Oçerk İstorii Harkovskogo Universiteta za Pervıe Sto Let Ego Suşestvovaniya (1805-1905), Harkov: 1906.
• Buzyan G. i O. Yurçenko. “Pereyaslav Svitli İnteresiv Mandrivnikiv ta Vçenih XIX, St.” Naukovi Zapiski NIEZ “Pereyaslav” 17, no. 15 (2019): 18-39.
• Çeçulin, N. D. i M. G. Kurdyumov. “Levşin, Aleksey İrakliyeviç”, Russkiy BiografiçeskiySlovar, T. X. (Sankt-Peterburg: İzd. İmperatorskim Russkim İstoriçeskim Obşestvom, 1914.
• Doğan, O. “Abılay Han’ın Kazak Halkının Bağımsızlığı İçin Çin ve Çarlık Rusya Arasında Yürüttüğü Diplomatik İlişkiler”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi 97, no. 192, (2011): 65-92.
• Erofeeva, İ. V. “A. İ. Levşin i ego Trud ‘Opisanie Kirgiz-Kazaçih, ili Kirgiz-Kaysatskih, Ord i Stepey’”, A. İ. Levşin Opisanie Kirgiz-Kazaçih, ili Kirgiz-Kaysatskih, Ord i Stepey, (Pod Obşey Redaktsiey Akademika M. K. Kozıbaeva) v knige 533-594. Almatı: Sanat, 1996.
• Greçikova, Yu., “Sovremennik Puşkina A. İ. Levşin i ego Kniga ‘Opisanie Kirgiz-Kazaçih, ili Kirgiz-Kaysatskih, Ord i Stepey’.” Almanah Bibliofila 17 (1985): 223-230.
• İzbasarova, G. B., “İstoriografiya Problemı İnkorporatsii Mladşego Juza Kazakov v Sostav Rossiyskoy İmperii (Dorevolyutsionnıy Period)”, Samarskiy Nauçnıy Vestnik, No: 4 (2016): 122-126.
• Levşin, V. A., i dr., Rodoslovnaya Kniga Blagorodnıh Dvoryan Levşinıh. Moskova: Tip., A. Reşetnikova, 1791.
• Levşin, V. A., İstoriçeskoe Skazanie o Vıezde, Voennıh Podvigah i Rodoslovii Blagorodnıh Dvoryan Levşinıh. Moskova: Universitetskoy Tipografii, 1812.
• Levşin, A. İ., Pisma iz Malorossii. Harkov: 1816.
• Levşin, A. İ., “Greki i Rimlyane na Poprişe Nauk i İskusstv”, Ukrainskiy Vestnik, 8, v. 7 (1817): 139-151.
• Levşin, A. İ., “Svidanie s Hanom Menşoy Kirgiz-Kaysakskoy Ordı”, Vestnik Evropı, 114, no. 21 (1820): 129-139.
• Levşin, A. İ., İstoriçeskoe i Statistiçeskoe Obozrenie Uralskih Kazakov. Sankt-Peterburg: 1823.
• Levşin, A. İ., “İzvestie o Drevnem Tatarskom Gorode Sarayçike”, Severnıy Arhiv, 9 (1824): 179-190.
• Levşin, A. İ., “O Prosveşenii Kirgiz-Kaysakov”, Severnıy Arhiv, 24 (1825): 313- 332.
• Levşin, A. İ., “Ob İmeni Kirgiz-Kazakskogo Naroda i Otliçii ego ot Podlinnıh ili Dikih Kirgizov”, Moskovskiy Vestnik, no. 4 (1827): 432-451.
• Levchin, A. İ., Description des hordes et des steppes des Kirghiz-Kazaks ou Kirghiz-Kaissaks. Paris:1840.
• Levşin, A. İ., Progulki Russkogo v Pompei. Sankt-Peterburg: 1843.
• Levşin, A. İ., Na Pamyat Yubileya A. İ. Levşina. Sankt-Peterburg: Tip. Tovarişestva “Obşestvennaya Polza”, 1868.
• Levşin, A. İ., “Dostopamyatnıe Minutı Moey Jizni. Zapiski”, Russkiy Arhiv 5 (Moskva: Universitetskoy Tipografii, 1885): 475-557.
• Lobanov-Rostovskiy, A. B., Russkaya Rodoslovnaya Kniga T. 1. Sankt-Peterburg: 1895.
• Moşna, N. İ., “Jizn i Tvorçeskaya Deyatelnost A. İ. Levşina”, Kraevedenie, 4 (2002).
• Muşketov, İ. V., Turkestan, Geologiçeskoe i Orfografiçeskoe Opisanie po Dannım, Sobrannım vo Vremya Puteşestviya s 1874 po 1800 gg., T.1, Ç. 1. Petrograd: 1915.
• Obşiy Gerbovnik Dvoryanskih Rodov Vserossiyskoy İmperii, Naçatıy v 1797 Godu, Ç. III. Sankt-Peterburg: 1799.
• Somov, O. M., “O Kirgiz-Kaysatskih, ili Kirgiz-Kazaçih Ordah”, Literaturnaya Gazete, 2, T. III. (1831).
• Şeyman, L. A., “Levşin, Aleksey İrakliyeviç”, Kratkaya Literaturnaya Entsiklopediya, T. IV, (Moskova: Sovetskaya Entsiklopediya, 1967), 89.
• Şeyman, L. A., Puşkin i Kirgizı. Kirgizskoe Uçebno-Pedagogiçeskoe İzdatelstvo, Frunze: 1963.
• Velihanov, Ç. Ç., Sobranie Soçineniy T. I. Almatı: 1984.
• Velihanov, Ç. Ç., Sobranie Soçineniy T. II. Almatı: 1985.