BİR MÂVERAÜNNEHİR TARİHİ OLARAK BÂBÜRNÂME'DE MEZHEBÎ TASAVVURLAR

Öz

Bâbürnâme, soy şeceresi bakımından Türk İslâm geleneğinin önde gelen şahsiyetlerinden biri olan devlet adamı Bâbür Şâh'ın, yaşadığı dönemin siyasî, içtimaî, dinî ve iktisadî olay ve olgularını tarafsız bir gözle gözlemleyerek kaydettiği en güvenilir kaynaklardan birisidir. Bâbürnâme'nin analizi ve değerlendirilmesi, Türk İslâm tarihi ve kültürümüze yüksek seviyede katkılar sağlayacak niteliktedir. Bu çalışmada, eserde dikkat çeken dinî ve mezhebî anlayış ile algıları inceleyeceğiz. Ayrıca Muhammed Bâbür'ün yer yer siyasetnâme tarzında yaptığı açıklamaların günümüz bilim dünyasındaki yansımalarını araştırmaya çalışacağız. Bunun yanı sıra müellifin dinî şahsiyeti ve sosyo-kültürel değerlendirmelerine de yer vereceğiz. Bâbürlü Devleti'nin kurucusu Zahîrüddîn Muhammed Bâbür (ö.1530)'ün kendi hayatını anlattığı eseri Bâbürnâme, toplumsal ilişkileri, etik değerlendirmeleri ve dinî kimliğin sosyo-politik etkileşimlerini olduğu gibi yansıtan tasvirleriyle İslâm düşüncesinin yazılı kültürünün bir parçası olan siyasetnâme türü eserler arasında önemli bir yere sahiptir. Bu yönüyle Bâbürnâme üzerinde yapılacak akademik çalışmalar ilginç sonuçlar ortaya koyabilecek ve çağdaş araştırmalar için son derece değerli bir kaynak teşkil edecektir. Bu çalışmamızda, Bâbürnâme muhtevasında toplumsal tarihe ışık tutan mezhep anlayışlarına dair müellifin tarihi vesika niteliğinde kaleme aldığı tasvirleri ve verdiği bilgileri değerlendirmeye çalışacağız. Deskriptif bir yöntemle okuduğumuz metin, Türk düşünce tarihinin Mâverâünnehir havzasında meydana getirdiği yüksek medeniyetin dayandığı kodları anlayabilme açısından da bir perspektif sunacaktır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Mezhepleri Tarihi
• Bâburnâme
• Bâbür Şah
• Mezhep
• Mâverâunnehir.

Sectual Conceptions in Baburnama as a History of Transoxiana

Öz

In terms of family tree, Babürnâme is one of the most reliable references of Babur Shah, one of the leading figures of the Turkish Islamic tradition and statesman, who recorded the political, social, religious and economic events and facts of the period he lived in with an impartial eye. The analysis and evaluation of Babürnâme is a fact that will make high-level contributions to our Turkish Islamic history and culture. We will try to examine the religious and sectarian understandings and perceptions emphasized in the work and the reflections of the explanations made by Muhammad Babur, sometimes in the form of a political treatise, on the world of science today. We will also include socio-cultural evaluations emphasizing the author's religious personality. The work of Zahiruddin Muhammad Babur (d. 1530), the founder of the Mughal Empire, in which he narrates his own life, has an important place in the political treatise type compositions that are considered to be a part of the written culture of Islamic thought, with depictions reflecting social relations, ethical evaluations, and socio-political interactions of religious identity. In this respect, academic studies to be conducted on the Baburnama will be able to produce interesting results and will also constitute an extremely valuable source for contemporary research. In this study, we will try to evaluate the author's depictions written as a historical document and the simple information he provides regarding the sectarian conceptions that shed light on social history in the content of the Baburnama. The text, which we read with a descriptive method, will also provide us with a perspective in terms of understanding the codes on which the high civilization that the history of Turkish thought has created in the Transoxiana basin is based.

Anahtar Kelimeler

• History of Islamic Sects
• Baburnama
• Babur Shah
• Transoxiana
• Sect.

Kaynakça

1. Akgün, Ömer Faruk. “Bâburnâme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 4:404-406. İstanbul: TDV Yayınları, 1991. https://islamansiklopedisi.org.tr/baburname.
2. Albayrak, Ali. “Alevi-Bektaşi Ritüelleri ve Temel Kurumlarından Hareketle Sosyal Bütünleşme”. Sûfî Araştırmaları 6, no. 12 (2015): 21-37.
3. Ali, Hafız Amir. “XVI. Yüzyılda Osmanlı ve Babürlülerin Gayr-i Müslim Politikaları”. Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi, 2023.
4. Aydın, Fatih. “Ahlâk ve Siyasetin Belirleyici İlkesi Olarak Adâlet: Mâverdî Merkezli Okuma”. Eskiyeni, no. 42 (Eylül 2020): 1077-1094.
5. Aydınlı, Osman. Semerkant Tarihi Fethinden Sâmânîler’in Yıkılışına Kadar (93-389/711-999). 2. bs. İstanbul: İSAM Yayınları, 2018.
6. Bâbur, Zahireddin Muhammet. Bâburnâme “Bâbur’un Hâtıratı. Hazırlayan Reşit Rahmeti Arat. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2000.
7. Begüm, Gülbeden. Hümayunnâme. Çeviren Abdürrab Yelgar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1987.
8. Çorbacı, Esra. “Bâbürnâme’de Sıfatlar”. Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi, 2012.

9. Demir, Habip. Horasan’da Şiilik İran’da Şiiliğin Tarihsel Kökleri. İstanbul: Otto Yayınları, 2017.
10. Düzgün, Şaban Ali. “Semerkant İlim Havzası ve Mâtürîdî”. İçinde Mâtürîdî’nin Düşünce Dünyası, editör Şaban Ali Düzgün, 11-24. Ankara: T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2011.
11. el-Fetâva’l-Hindiyye. Cilt 2. Bulak: el-Matbaatü’l-Kübrâ el-Emîriyye, 1892.
12. Günay, Ünver. Başlangıcından Günümüze Türklerin Dinî Tarihi. İstanbul: Ocak Yayınları, 1997.
13. Gündüz, Tufan, çev. Kızılbaşlar Tarihi Tarih-i Kızılbaşan. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2019.
14. Hizmetli, Sabri. İslâm Tarihi İlk Dönem. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2015.
15. Kalaycı, Mehmet. Ehl-i Sünnet’in Reislerinden İmam Eş’arî ve Eş’arîlik. Ankara: Anadolu Yayınları, 2019.
16. Keskin, Mustafa. İlk Dönem İtikadi ve Siyasi Mezheplerin İnsan Fiilleri ve İhtiyar Anlayışı Mar’aşî’nin Risâle-i Münciye Örneği. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2022.
17. Keskin, Mustafa ve Hatice Teber. “Hicrî Dördüncü Asırda Ehl-i Sünnet ve›l-Cemâ’at’in Vasıflarının Belirlenmesinde Hanefî-Mâtürîdîliğin Etkisi: (Hakîm Es- Semerkandî Es-Sevâdü’l-A’zam Örneği)”. e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 17, no. 1 (2024): 234-262. https://doi.org/10.18403/emakalat.1452522.
18. Koç, Bilal. “Babürlüler Devleti’nin Kurucusu Babür Şah’ın Dış Siyaseti”. Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, 2011.
19. Konukçu, Enver. “Bâbür”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 4:395-400. İstanbul: TDV Yayınları, 1991. https://islamansiklopedisi.org.tr/babur#1.
20. Konukçu, Enver. “Bâbürlüler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 4:400-404. İstanbul: TDV Yayınları, 1991. https://islamansiklopedisi.org.tr/baburluler.
21. Köprülü, M. Fuat. “Bâbür”. İslam Ansiklopedisi, 2:184-197. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2001.
22. Köprülü, M. Fuat. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1976.
23. Lewinstein, Keith. “Doğu Hanefi Fırak Geleneği Üzerine Mülahazalar”. İçinde İmam Mâturîdî ve Mâturidîlik, çeviren Sönmez Kutlu ve Muzaffer Tan, editör Sönmez Kutlu, 99-135. Ankara: Otto Yayınları, 2017.
24. Öğe, Mustafa. “Babagân Bektaşiliğine Ait Bir Tıraş Erkânnâmesi ‹Der Beyân-ı Erkân-ı Tırâş ve İntisâb-ı Tarîk-i Bektâşiyye”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, no. 103 (2022): 363-75.
25. ———. “Risâle-i Merâsim-i Bektaşi Adlı Esere Göre Bektaşi Nasıl İkrar Verir?”. Vakanüvis - Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi 7, no. 2 (2022): 951-79. https://doi.org/10.24186/vakanuvis.1137398.
26. Özgüdenli, Osman Gazi. “Mâverâünnehir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 28:180-183. İstanbul: TDV Yayınları, 2003.
27. Şahbaz, Davut. “Hindistan’da Babür İmparatorluğu’nun Kuruluş Dönemi: Zahirüddin Muhammed Babür”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 57, no 1 (2017): 582-604.
28. Şahin, Mehmet ve Şeref Göküş. “Şeyh Ahî Dâ’î Fütüvvetnâmesi’nde Ahlâkî Değerler”. Turkish Studies- Religion 15, no 2 (2020): 237-54. https://doi.org/10.29228/TurkishStudies.43627.
29. Şahin, Saliha. “Sünnîlik ve Şiîlik Temelinde Emir Timur’un Mezhep Siyaseti”. Yüksek Lisans Tezi, Yalova Üniversitesi, 2023.
30. Stein, Burton. Hindistan Tarihi. Çeviren Müfit Günay. İstanbul: İnkılâp Yayınları, 2015.
31. Tan, Muzaffer. “Hanefi-Mâturîdî Fırak Geleneği Bağlamında Mezheplerin Tasnifi Meselesi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 49, no. 2 (2008): 121-52.
32. Türk, Ümit Ulvi. “Safevi Devleti’nin Özbek hanlıkları ve Babür Devleti ile siyasi ilişkileri (1526-1722)”. Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, 2017.
33. Ulutürk Sakarya, Yasemin. “’Geyik’ Metaforunun Kullanımı Üzerine: Bulgaristan’da ‘Geyik Avı’”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, no. 10 (2023): 268-81.
34. Ulutürk Sakarya, Yasemin. “Yazarlık Serüveninde Şehrin Önemi, Bir Hatırat Örneği: Paranın Cinleri”. İçinde İlk Çağlardan Modern Döneme Tarihten İzler II, edt. Prof. Dr. M. Doğan Karacoşkun ve Prof. Dr. Osman Köse. Ankara: Berikan Yayınevi, 2018.