UNESCO’NUN TAKTEKE–ORTEKE–BUZ-BAZ KUKLA SANATININ ORTAKLIĞINI GÖZDEN KAÇIRAN TEKİL TESCİLİNE ELEŞTİREL BAKIŞ

Öz

Bu çalışma, Türk dünyasında farklı adlarla yaşatılan dağ keçisi kuklası geleneğini Kırgızistan’da Takteke, Kazakistan’da Orteke ve Kuzey Afganistan’da Buz-Baz yapısal, işlevsel ve kültürel boyutlarıyla karşılaştırarak ortak kökenli bir sahne sanatı olarak değerlendirmektedir. Araştırma, UNESCO’nun Orteke’yi 2022 yılında tek bir ulusal unsur olarak tescil etmesi ve başvuru dosyasında Takteke ile Buz-Baz gibi benzer teknik yapıya sahip gelenekleri “ritüel” kategorisine indirgemesi üzerine eleştirel bir tartışma zemini sunmaktadır. Çalışmada UNIMA kayıtları, alan araştırmalarına dayalı etnografik incelemeler ve Türkistan performans kültürüne ilişkin literatür karşılaştırmalı doküman analiziyle değerlendirilmiş; her üç kukla türünün de Capra sibirica figürü etrafında şekillenen benzer mekanik sistem, müzik–hareket eşzamanlılığı ve dramaturjik yapı üzerine kurulu olduğu tespit edilmiştir. Bulgular, dağ keçisi kuklasının tekil bir ulusal girişime indirgenemeyecek kadar geniş bir coğrafyada ortak teknik ve sembolik özelliklerle sürdürüldüğünü göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, Takteke–Orteke–Buz-Baz üçlüsünün Türk dünyasının çok merkezli bir kukla geleneğini oluşturduğunu ve somut olmayan kültürel mirasın tescil süreçlerinde çok uluslu yaklaşımların gerekliliğini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk Dünyası,
• Unesco
• Kültürel Miras
• Dağ keçisi kuklası
• Takteke–Orteke–Buz-Baz.

A Critical Perspective on UNESCO’s Singular Inscription that Overlooks the Shared Nature of the Takteke–Orteke–Buz-Baz Puppet Art

Öz

This study examines the mountain goat puppetry tradition—sustained under diverse local appellations throughout the Turkic world—by comparatively analyzing its structural, functional, and cultural dimensions as manifested in the Kyrgyz Takteke, the Kazakh Orteke, and the North Afghan Buz-Baz. The research offers a critical platform for evaluating UNESCO’s 2022 inscription of Orteke as a single national element and its concomitant relegation of technically analogous traditions such as Takteke and Buz-Baz to the “ritual” category within the nomination file. Drawing upon UNIMA records, ethnographic field-based studies, and a comparative analysis of literature on Turkestan performance culture, the study demonstrates that all three forms are grounded in a shared dramaturgical logic built around the Capra sibirica figure, integrating parallel mechanical systems, music–movement synchrony, and performative functions. The findings reveal that this puppetry tradition, characterized by common technical and symbolic features, is maintained across an expansive transregional landscape. The study concludes that the Takteke–Orteke–Buz-Baz constellation constitutes a multi-centered Turkic puppet tradition and underscores the necessity of multinational frameworks in intangible cultural heritage inscription processes.

Anahtar Kelimeler

• Türkish world
• Unesco
• cultural heritage
• Mountain goat puppet
• Takteke, Orteke, Buzbaz

Kaynakça

1. Abramzon, Sergey Mihayloviç. Kırgız Elinin Madanıyatının Oçerki. Frunze: Akademi Nauk, 1946.
2. Alımbay, Nursan. Qazaqtıñ Étnografïyalıq Kategorïyalar, Uğımdar Men Atawlarınıñ Dästürli Jüyesi. Vol. 4. Nursultan: Ortalık Muzeyi, 2013.
3. Aytmatov, Çıngız, ed. “Manas” Entsiklopediyası. Bişkek: Kırgız Entsiklopediyasının Başkı Redaktsiyası, 1995.
4. Antonova, Irina. “The Heritage of the Steppe and Modern Art Forms in Kazakhstani Puppetry.” Artos: Časopis za Znanost, Umjetnost i Kulturu, no. 2 (2015): 1–6.
5. Baygaziev, Sovyetbek. XX Kılımdagı Kırgız Adabıyatının Tarıhı. Bişkek: Uluttuk Akademiyası, 2002.
6. Bendix, Regina. “Heritage Between Economy and Politics: An Assessment from the Perspective of Cultural Anthropology.” In Intangible Heritage, edited by Laurajane Smith and Natsuko Akagawa, 253–269. London: Routledge, 2009.
7. Berber, Oktay. “Kırgız Seyirlik Çocuk Eğlence Oyunu: Tak-Teke.” In I. Uluslararası Türk Dünyası Çocuk Oyun ve Oyuncakları Kurultayı, 14–17 Mayıs 2015, Eskişehir. Ankara: Pegem Yayınları, 2015.
8. Bourdieu, Pierre. Language and Symbolic Power. Edited by John B. Thompson. Cambridge: Polity Press, 1991.

9. Brno Zoo. “Capra sibirica.” Erişim 9 Ekim 2025. https://www.zoobrno.cz/zvirata-v-zoo/chovana-zvirata/savci/capra-sibirica.
10. Fairclough, Norman. Language and Power. 2nd ed. London: Routledge, 2001.
11. Foucault, Michel. Power/Knowledge: Selected Interviews and Other Writings, 1972–1977. Edited by Colin Gordon. New York: Pantheon Books, 1980.
12. Hafstein, Valdimar. “Intangible Heritage as a List: From Masterpieces to Representation.” In Intangible Heritage, edited by Laurajane Smith and Natsuko Akagawa, 93–111. London: Routledge, 2009.
13. Ilgısheva, M., & Bekmuhanbetov, B. “Kazaklarda kuklanın bir türü: Orteke.” Turcology Research, no. 77, (2023): 111–116.
14. Kuutma, Kristin. “Between Arbitration and Engineering: Concepts and Contingencies in the Shaping of Heritage Regimes.” In Heritage Regimes and the State, edited by Regina Bendix, Aditya Eggert, and Arnika Peselmann, 21–36. Göttingen: Universitätsverlag Göttingen, 2012.
15. Melissen, Jan, ed. The New Public Diplomacy: Soft Power in International Relations. London: Palgrave Macmillan, 2005.
16. Nye, Joseph S., Jr. Soft Power: The Means to Success in World Politics. New York: Public Affairs, 2004.
17. Orteke “Orteke Şıraylı Şımkentke jol tarttı.” Erişim 9 Nisan 2026. https://www.instagram.com/p/Cj-EWbzNGfb/ Sakurai, Tetsuo. “The Musical Instruments of Afghanistan.” Senri Ethnological Studies 5 (1980): 47–74.
18. Sánchez-Carretero, Cristina. “Heritage Nationalism.” In The Oxford Handbook of Heritage Studies, edited by William Logan and Máiréad Nic Craith, 347–362. Oxford: Oxford University Press, 2016.
19. Schechner, Richard. Performance Studies: An Introduction. New York: Routledge, 2002.
20. Seyitbekova, Ayperi. “Kuurçak Teatrının Tüpkü Atası Takteke Cok Boluuda.” Gazete Manas, no. 10 (2012): 1–16. Sırımbetov, Avas. Baldar Piesaları. Bişkek: Adabıyat, 1991.
21. Slobin, Mark. “Buz-Baz: A Musical Marionette of Northern Afghanistan.” Asian Music 6, no. 1–2 (1975): 217–224.
22. Slobin, Mark. “Afganistan Reel 3” Erişim 9 Nisan 2026. https://www.youtube.com/watch?v=4WtTAy3rV-c Smith, Laurajane. Uses of Heritage. London: Routledge, 2006.
23. Tak-Teke “Tınaliev Tölöş Tınalieviç Talas oblusu Bakay ata rayonu keren aral ayılı Tak-Teke.” Erişim 9 Mayıs 2026. https://www.youtube.com/watch?v=o8cpB9JUFjw&t=4s
24. Temur, Nezir. “Türk Kültür Dünyasında Kudhurçuk’tan Kovırsak’a: Kazak Kukla Sanatı Orteke.” ESTÜDAM Eğitim Dergisi 2 (2017): 1–11.
25. Turner, Victor. From Ritual to Theatre: The Human Seriousness of Play. New York: PAJ Publications, 1982.
26. Turner, Victor. The Ritual Process: Structure and Anti-Structure. Chicago: Aldine Publishing, 1969.
27. UNESCO, Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. Paris: UNESCO, 2003.
28. UNESCO. Orteke, traditional performing art in Kazakhstan: dance, puppet and music. Nomination File No. 01878 for the 2022 Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. Paris: UNESCO, 2022.
29. UNESCO, Operational Directives for the Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. Paris: UNESCO,2022.
30. UNESCO Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Operational Directives, Section I.6: “Multinational Files,” Paris: UNESCO, 2022.
31. UNESCO Evaluation Body, Report of the Evaluation Body on Nominations for Inscription on the Representative List, 17.COM 2022.
32. UNIMA, “World Encyclopedia of Puppetry Art: Tak-Teke. Paris: Union Internationale de la Marionnette”. Erişim 9 Ekim 2025. https://wepa.unima.org/en/kazakhstan
33. Van Dijk, Teun A. Discourse and Power. Houndmills: Palgrave Macmillan, 2008.
34. Veli, Nurgeldi, Şerubay Kurmanbayulı, Mercan Malbakov, Rısbek Şoybekov, et al. Kazak Sözdigi (Kazak Tiliniñ Birtomdık Ülken Tüsindirme Sözdigi). Almatı: Dévir Baspası, 2013.
35. Yudahin, Konstantin Kuzmiç. Kırgız Sözlüğü. Çev. Abdullah Taymas. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011.
36. Zoch, Jiri. “Musical Life and Musical Instruments of North-West Afghanistan.” Annals of the Náprstek Museum 4 (1965): 159–222.