İSMAİL GASPIRALI’NIN TÜRK-İSLÂM BİRLİĞİNE YÖNELİK FAALİYETLERİ

Gaspıralı İsmail Bey, 8 Mart 1851’de Kırım’a bağlı Bahçesaray yakınlarındaki Avcı köyünde doğmuştur. Onun gençlik yılları Osmanlı Devleti’nin son dönemine denk gelir. Bu dönemde Rusya’nın izlemiş olduğu Panslavist politikalar ve Rusya’da Türklüğü aşağılayıcı bir ortamın ortaya çıkması İsmail Bey’in millî gururunu incitir. Hatta Osmanlı Devleti’nin bu zor sürecinde evinden kaçıp İstanbul’a gelmek ister fakat yakalanarak ailesine teslim edilir. İçinde bulunduğu dönemin atmosferi kendisini hem Türk kültür ve tarihini araştırmaya iter, hem de Rusya Türklerinin sosyal tabakaları arasına girerek çeşitli tetkiklerde bulunmasına ortam hazırlar. İsmail Gaspıralı, bu çerçevede çeşitli makaleler yazdı ve gazete çıkardı. Yapmış olduğu çalışmalar Rusya’daki Müslüman ve Türkler üzerinde millî bilincin oluşmasına zemin hazırladığı gibi Osmanlı Devleti’nde de geniş yankılar uyandırdı. Gaspıralı, özellikle Türk millîyetçiliği düşüncesinin gelişmesinde ve ideoloji haline gelmesinde önemli bir yere sahiptir. Türk birliği meselesinde her şeyden önce kültür birliğinin sağlanması gerektiğine inanmış ve bu düşüncelerini, “Dil’de, Fikirde, İşte Birlik” ibaresiyle açıklamıştır. O, Köprülüzade Mehmet Fuat’ın ifadesiyle “Bütün hayatını Türklüğün yükselmesine sarf eden” bir fikir insanıdır. Yusuf Akçura ise onun hakkında: “Hiç kimse Kırımlı İsmail Bey Gaspirinski kadar bütün Türklük gayesini vuzuh, sebat ve ısrarla nazariyatta takip, fiiliyatta tatbika sayetmemiştir.” Bu çalışmada bir fikir ve aksiyon adamı olan İsmail Bey’in yapmış olduğu faaliyetler üzerinde durulacaktır.