UYGUR TÜRKLERİNİN DESTANLARINDAKİ TARİHİ GERÇEKLER

Öz

Türkistan kültür tarihinde elbette ilk akla gelen Uygur Türklerinin ortaya koydukları maddi ve manevi değerlerdir. Onların mimari, heykel, yazı, resim, müzik sanatları bir yana, şehirleşme, ziraat, matbaacılık vs. alanlarda gösterdikleri ilerlemeler hem Türk kültürü, hem de dünya medeniyeti açısından son derece önemlidir. Ayrıca Uygur Türklerinin arasında sözlü Türk edebiyatının da en güzel örneklerine rastlamaktadır. Bununla beraber destanlar milletlerin kahramanlık hikâyelerinin toplamıdır ve önemli hususiyeti, içerisinde bir toplumu yakından ilgilendiren yaşanmış olaylara yer verilmesidir. Elbette geçmişte cereyan eden her hadiseyi destan sınıfına sokmak mümkün değildir. Bunun için bazı özel şartların olması gerekir. Bunlar yerine gelmişse, destan şeklinde değerlendirilir ve tarihi hadiseler yazılırken bunlardan yararlanılır.

Anahtar Kelimeler

• Türkistan,Uygur Türkleri,Destan

Kaynakça

1. Alaaddin Ata Melik Cüveyni, Tarih-i Cihan Güşa, 2. Baskı, Ankara 1998
2. Alföldi, A., “Türklerde Çift Krallık”, II. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, İstanbul 1943
3. Aslanapa, O., Türk Sanatı, Ankara 1990
4. Bailey, H.W., “A Khotanese Text Concerning the Turks in Kantsou”, Asia Major, Vol. 1, London 1949
5. Bacot, J., “Reconnaisance en Haute Asie Septentrionale par Cinq Envoyes Ouigours au VIII e Siecle”, Journal Asiatique, Tom. CCXLIV, Paris 1956
6. Barthold, V., Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler, İstanbul 1927
7. Baytur, E., Şincan’daki Milletlerin Tarihi, Ürimçi 1991
8. Caferoğlu,A., Türk Dili Tarihi, 3. Baskı, İstanbul 1984

9. Clavijo, R.G., Timur Devrinde Semerkant’a Seyahat, Çev. Ö.R.Doğrul, İstanbul 1975
10. Doğan, N., “Arap Kaynaklarında Dokuz-Oğuzlar”, Oğuzlar. Dilleri, Tarihleri ve Kültürleri, Ankara 2015
11. D’Ohsson, M., Moğol Tarihi, Ter. Mustafa Rahmi, İstanbul 1340-1342
12. Eberhard, W., Conquerors and Rulers. Social Forces in Medieval China, Leiden 1952
13. El-Ömeri, Türkler Hakkında Gördüklerim ve Duyduklarım, Çev. A.Batur, İstanbul 2014
14. Esin, E., “Orduğ (Başlangıçtan Selçuklulara Kadar Türk Hakan Şehri)”, DTCF. Tarih Araştırmaları Dergisi, 6/10-11, Ankara 1968
15. Esin, E., “Kün-Ay (Ay-Yıldız Motifinin Proto-Türk Devirden Hakanlılara Kadar İkonografisi)”, VII. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, C. I, Ankara 1972
16. Esin, E., İslamiyetten Önceki Türk Kültür Tarihi ve İslama Giriş, İstanbul 1978
17. Esin, E., Türk Kozmolojisine Giriş, Ankara 2001
18. Gabain, A. Von, “Von Ötükën Nach Idiqut-Şëhri Studie zur Akkulturation der Alt-Türken”, Acta Orientalia, 36/1-3, Budapest 1982
19. Genceli Kiragos, Moğol İstilası, Ter. Mahmut Kemal Bey, Haz. F.Hacısalihoğlu-İ.Aslan, İstanbul 2018
20. Gömeç, S.Y., “Uygur Türkleri Kültürü”, Mavi Dergi, 2/2, Ankara 2000
21. Gömeç, S.Y., “Moğolistan’daki Türk Anıtları Projesi Çalışmaları”, Yörtürk, 8/51, Ankara 2003
22. Gömeç, S.Y., “Oguz Kagan’ın Kimliği, Oguzlar ve Oguz Kagan Destanları Üzerine Bir-İki Deneme”, DTCF. Tarih Araştırmaları Dergisi, 22/35, Ankara 2004
23. Gömeç, S.Y., “Divanü Lûgat-it-Türk’de Geçen Yer Adları”, DTCF. Tarih Araştırmaları Dergisi, 28/46, Ankara 2009
24. Gömeç, S.Y., “Türk Tarihinde An Lu-shan ve Destanı”, Tarihin Peşinde, 3/5, Konya 2011
25. Gömeç, S.Y., Dişi Kurtun Çocukları, Ankara 2012
26. Gömeç, S.Y., Türk Tarihinden İzler, C. I, Ankara 2014
27. Gömeç, S.Y., Türk Tarihinden İzler, C. III, Ankara 2015
28. Gömeç, S.Y., Türk Destanlarına Giriş, 2. Baskı, Ankara 2015
29. Gömeç, S.Y., Uygur Türkleri Tarihi, 5. Baskı, Ankara 2015
30. Gömeç, S.Y., “Bumın Kagan’ın Cenazesine Katılan Kavimler ve Coğrafi Konumları”, Gök Türk and Goguryeo: The Inter-Relations History Between Ancient Korea and Turkey, Seoul 2016
31. Gömeç, S.Y., Şamanizm ve Eski Türk Dini, 3. Baskı, Ankara 2016
32. Gömeç, S.Y., Kök Türk Tarihi, 5. Baskı, Ankara 2016
33. Gömeç, S.Y., “Terhin Yazıtının Tarihi Açıdan Değerlendirilmesi”, Geçmişten Günümüze Türkistan Tarihinin Bilinmeyenleri, İstanbul 2017
34. Gömeç, S.Y., Türk Kültürünün Ana Hatları, 4. Baskı, Ankara 2018
35. Gömeç, S.Y., Türk-Hun Tarihi, 2. Baskı, Ankara 2018
36. Giraud, R., L’Empire des Turcs Celestes, Paris 1960
37. Grousset, R., Bozkır İmparatorluğu, Çev. R.Uzmen, İstanbul 1980
38. Gumilev, L.N., Hunlar, Çev. A.Batur, 3. Baskı, İstanbul 2003
39. Güngör, H., “Uygur Kagan Unvanlarında Kün ve Ay Kavramlarının Kullanılışı”, XI. TTK. Bildiri Özetleri, Ankara 1990
40. Haneda, A., “Problems of the Turkicization”, Acta Asiatiqa, 34, Tokyo 1978
41. İbni-Mühennâ Lûgati, Haz. A.Battal, 2. Baskı Ankara 1988
42. İnan, A., Makaleler ve İncelemeler, 2. Baskı, Ankara 1987
43. İnayet, A., “Çin Edebiyatında Türklerle İlgili Şiirler”, Türk Kültürü, 31/359, Ankara 1993
44. İzgi, Ö., “Kao-Ch’ang (Turfan) Uygurları”, Tarihte Türk Devletleri, C. I, Ankara 1987
45. Juten, O., “Uighuristan”, Acta Asiatica, No 34, Tokyo 1978
46. Kafalı, M., Çağatay Hanlığı, Ankara 2005
47. Karahoca, A., Doğu Türkistan, İstanbul 1960
48. Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi, Çev. B.Atalay, C. I, 2. Baskı, Ankara 1985
49. Kitapçı, Z., Doğu Türkistan ve Uygur Türkleri Arasında İslamiyet, Konya 2004
50. Köprülü, F., Türk Tarih-i Dinisi, Haz. M.Ergun, Ankara 2005
51. Kurat, A.N., Rusya Tarihi, 2. Baskı, Ankara 1987
52. Kurulay, O.S., Hudûd el-Alem’e Göre 10. Asırda Türk Boyları, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2007
53. Küçük, A-Tümer, G-Küçük, M.A., Dinler Tarihi, 6. Baskı, Ankara 2015
54. Ligeti, L., Bilinmeyen İç Asya, Çev. S.Karatay, 2. Baskı, Ankara 1986
55. Mackerras, C., “The Uighurs”, Early Inner Asia, Edited by D.Sinor, Cambridge 1990
56. Marshall, R., Doğudan Yükselen Güç, Çev. F.Doruker, İstanbul 1996
57. Mesudi, Murûc ez-Zeheb, Çev. A.Batur, İstanbul 2004
58. Mirza Haydar Duğlat, Tarih-i Reşidî, Çev. O.Karatay, İstanbul 2006
59. Moğolların Gizli Tarihi, Çev. A.Temir, 2. Baskı, Ankara 1986
60. Nizamü’l-Mülk, Siyaset-nâme, Haz. M.A.Köymen, Ankara 1982
61. Nur, R., Türk Tarihi, C. 2, Haz. E.Kılıç, İstanbul 1979
62. Onat, A., 5. Asırda Kuzey Çin’de Kurulan Hsia Hun Devleti (M.S. 407-431), Doçentlik Tezi, Ankara 1977
63. Ögel, B., Türk Mitolojisi, C. I, Ankara 1971
64. Ögel, S., İslamiyetten Önce Türk Kültür Tarihi, 2. Baskı, Ankara 1984
65. Rasonyi, L., Türk Devletinin Batıdaki Varisleri ve İlk MüslümanTürkler, Haz. A. Müderrisoğlu, Ankara 1983
66. Reşideddin Fazlullah, Cami’üt-tevarih, Çev. A.Gölpınarlı, İstanbul (tarihsiz)
67. Samolin, W., “East Turkistan to the Twelfth Century”, Central Asiatic Journal, IX, The Hague 1964
68. Spuler, B., İran Moğolları, Çev. C.Köprülü, 2. Baskı, Ankara 1987
69. Şeşen, R., İslam Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri, Ankara 1985
70. Tekin, Ş., “İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı”, Türk Dünyası El Kitabı, 2. Baskı, Ankara 1992
71. Temir, A., “Moğol İmparatorluğu ve Devamı”, Türk Dünyası El Kitabı, Ankara 1975
72. Tezcan, S., “Uygurlar”, Türk Ansiklopedisi, C. 33, Ankara 1984
73. Togan, Z.V., “Balasagun”, İslam Ansiklopedisi, C. 2, İstanbul 1993
74. Tolmbök, G.N-Özden, D., “Karız Araştırmalarında Yeni Dönem”, Bilim ve Ütopya, Sayı 136, İstanbul 2005
75. Turan, O., Türk Cihan Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi, C. I, İstanbul 1969
76. Uygurlar ve Batı Yurttaki Başka Türk Halklarının Kıskaca Tarihi, Çev., U.Seyrani, Urimçi 2000
77. Woo, D.C., Juan-Juan’lar, Doktora Tezi, Ankara 1995
78. Yıldırım, K., Türk Tarihi İçin Eski Çince-Türkçe Sözlük, İstanbul 2010