Bütünleşik Karar Verme Modeli (IDMM) ile Acil Toplanma Alanlarının Deprem Sonrası Geçici Barınma Alanı Olarak Değerlendirilmesi: AHP–TOPSIS Yaklaşımıyla İstanbul-Ataşehir Örneği

Öz

Bu çalışma, Analitik Hiyerarşi Süreci’ni (AHP) ve İdeal Çözüme Benzerlikle Sıralama Tekniği’ni (TOPSIS) birleştiren Bütünleşik Karar Verme Modeli’nin (IDMM), sismik riski yüksek ve yoğun nüfuslu İstanbul’un Ataşehir ilçesindeki acil durum toplanma alanlarının geçici barınma alanı olarak uygunluğunu değerlendirmedeki uygulanabilirliğini araştırmaktadır. Ataşehir ilçesinin Mevlana Mahallesi için yürütülen pilot çalışmada, literatür ve uzman görüşleriyle seçilen kriterler AHP ile ağırlıklandırılmış, önceden belirlenen yedi toplanma alanı TOPSIS ile sıralanmıştır. Kriter ağırlıklarındaki değişimlerin sonuçlara etkisini incelemek için duyarlılık analizi yapılmıştır. Elde edilen sonuçlara göre sağlık ve hizmet merkezlerine uzaklık karar sürecinde en belirleyici kriter olurken, Site Spor Sahası geçici barınma alanı olarak değerlendirilme potansiyeli en yüksek alternatif olarak öne çıkmıştır. Bulgular, IDMM’nin mahalle ölçeğinde hızlı, şeffaf ve etkili karar desteği sunduğunu göstermektedir. Ayrıca toplanma alanlarının afet sonrası kısa süreli barınma için kullanılabilecek önemli bir çift kullanım potansiyeline sahip olduğu öngörülmektedir. Bu yaklaşım, gerçek belediye verileriyle desteklendiğinde kentsel dayanıklılık planlaması ve afet risk azaltma çalışmalarına ölçeklenebilir ve uygulanabilir bir çerçeve sunmakta ve karar vericilere pratik bir yol haritası sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Çok kriterli karar verme yöntemleri
• AHP
• TOPSIS
• Geçici barınma alanı
• Acil durum toplanma alanları

Teşekkür

Bu çalışmanın erken aşamaları, İstanbul Teknik Üniversitesi Mimari Tasarımda Bilişim Lisansüstü Programı bünyesinde yürütülen “MBL 602 - Mimari Tasarımda Karar Destek Sistemleri” dersi kapsamında geliştirilmiştir. Kriterlerin değerlendirilmesine destek olan uzmanlara teşekkür ederiz.

Evaluation of Emergency Assembly Areas as Temporary Shelter Areas After Earthquakes Using Integrated Decision Making Modeling (IDMM): The İstanbul- Ataşehir Example with the AHP-TOPSIS Approach

Öz

This study presents the Integrated Decision-Making Model (IDMM), which combines the Analytic Hierarchy Process (AHP) and the Technique of Order Preference by Similarity to Ideal Solution (TOPSIS). In the pilot study conducted for the Mevlana Neighborhood of the Ataşehir district, criteria selected based on literature and expert opinions were weighted using AHP, and the seven pre-determined assembly areas were ranked using TOPSIS. A sensitivity analysis was performed to examine the impact of changes in criterion weights on the results. According to the findings, distance to health and service centers was the most decisive criterion in the decision-making process, while the Site Sports Field emerged as the alternative with the highest potential for use as a temporary shelter. The findings demonstrate that IDMM provides rapid, transparent, and effective decision support at the neighborhood scale. Additionally, it is anticipated that gathering areas possess significant dual-use potential for short-term post-disaster shelter. When supported by real municipal data, this approach offers a scalable and implementable framework for urban resilience planning and disaster risk reduction efforts, providing decision-makers with a practical roadmap.

Anahtar Kelimeler

• Multi-criteria decision-making methods
• AHP
• TOPSIS
• Temporary shelter area
• Emergency assembly areas

Kaynakça

1. AFAD, 2015. Geçici barınma merkezlerinin kurulması ve yönetimi ile ilgili yönerge, Ankara, erişim adresi: https://www.afad.gov.tr/kurumlar/afad.gov.tr/2310/files/Gecici_Barinma_Merkezlerinin_Kurulmasi_Yonetimi_Isletilmesi_Yonerge.pdf
2. AFAD, 2018. Türkiye Deprem Tehlike Haritaları İnteraktif Web Uygulaması (TDTH), T.C. İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) Ankara, Erişim adresi: https://tdth.afad.gov.tr/TDTH/main.xhtml
3. Abousaeidi M., Hakimian P., 2020. Developing a checklist for assessing urban design qualities of residential complexes in new peripheral parts of Iranian cities: A case study of Kerman, Iran, Sustainable Cities and Society, 60, https://doi.org/10.1016/j.scs.2020.102251
4. Aghaie S., Karimi B., 2022. Location-allocation-routing for emergency shelters based on geographical information system (ArcGIS) by NSGA-II (case study: Earthquake occurrence in Tehran (District-1)) Socio-Economic Planning Sciences, 84, https://doi.org/10.1016/j.seps.2022.101420
5. Amiran A., Behnam B., Seyedin S., 2024. AI-Based model for site-selecting earthquake emergency shelters, Scientific Reports, 14, https://doi.org/10.1038/s41598-024-80586-w
6. Arslankaya D., Goraltay K., 2019. Çok kriterli karar verme yöntemlerinde güncel yaklaşımlar, IKSAD Yayınevi, Ankara.
7. Asaad M., Hassan G.F., Elshater A., Afifi S., 2024. Analytical hierarchy process for ranking green neighbourhood efforts in the Middle East and North Africa region, Archnet-IJAR: International Journal of Architectural Research, 18(4), 755-774, https://doi.org/10.1108/ARCH-08-2023-0205
8. Aslan A., Huseyinoglu M., Budak C., 2023. İşe alım süreçlerinde aşamalı olarak TOPSIS ve VIKOR yöntemleri uygulanarak iş gören seçimi yapılması, Dicle Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Mühendislik Dergisi, 14(1) 113-122, https://doi.org/10.24012/dumf.1254026

9. Ataşehir Belediyesi, 2023. Ataşehir’de afet ve acil durum toplanma alanları güncellendi, Erişim adresi: https://www.atasehir.bel.tr/guncel/haberler/genel-haberler/atasehirde-afet-ve-acil-durum-toplanma-alanlari-guncellendi
10. Ataşehir Belediyesi WebGIS, 2026. Afet Bilgi Sistemi/Afet Haritası, Erişim adresi: https://webgis.atasehir.bel.tr/keos/?P=AFETHRT6
11. Bakhshi Lomer A.R., Rezaeian M., Rezaei H., Lorestani A., Mijani N., Mahdad M., Raeisi A., 2023. Optimizing emergency shelter selection in earthquakes using a risk-driven large group decision-making support system, Sustainability, 15(5), https://doi.org/10.3390/su15054019
12. Boostani A., Jolai F., Bozorgi-Amiri A., 2018. Optimal location selection of temporary accommodation sites in Iran via a hybrid fuzzy multiple-criteria decision-making approach, Journal of Urban Planning and Development, 144(4), https://doi.org/10.1061/(ASCE)UP.1943-5444.0000479
13. Cinar A.K., Akgün Y., Maral H., 2018. Afet Sonrası Acil Toplanma ve Geçici Barınma Alanlarının Planlanmasındaki Faktörlerin İncelenmesi: İzmir-Karşıyaka Örneği, Planlama, 28(2), 179-200, https://doi.org/10.14744/planlama.2018.07088
14. Dabiri M., Oghabi M., Sarvari H., Sabeti M.S., Kashefi H.R., 2020. A combination risk-based approach to post-earthquake temporary accommodation site selection: A case study in Iran, Iranian Journal of Fuzzy Systems, 17(6), 57-74, https://doi.org/10.22111/ijfs.2020.5601
15. Dabiri M., Sarvari H., Chan D.W., Olawumi T.O., 2022. Developing a hybrid risk assessment method for prioritizing the critical risks of temporary accommodation sites after destructive earthquakes, Habitat International, 128(2), https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2022.102667
16. Dayanir H., Cinar A.K., Akgun Y., Corumluoglu Ö., 2022. Delphi Yöntemi Kullanarak Afet Sonrası Geçici Barınma Alanı Seçimi ve Planlaması Ölçütlerinin Belirlenmesi: İzmir/Seferihisar örneği, Doğal Afetler ve Çevre Dergisi, 8(1), 87-102, https://doi.org/10.21324/dacd.936585
17. De Paris S., Lacerda Lopes C.N., Neuenfeldt Junior A., 2022. The use of an analytic hierarchy process to evaluate the flexibility and adaptability in architecture, Archnet-IJAR: International Journal of Architectural Research, 16(1), 26-45, https://doi.org/10.1108/ARCH-05-2021-0148
18. Eelagh M.D., Abbaspour R.A., 2024. A Location-Allocation Optimization Model for Post-Earthquake Emergency Shelters using Network-Based Multi-Criteria Decision-Making, Decision Analytics Journal, 10, https://doi.org/10.1016/j.dajour.2024.100430
19. Güler E., Avcı S., Aladağ Z., 2022. Dematel-Swara Yöntemleri İle Geçici Barınma Alanlarının Seçimine Etki Eden Kriterlerin Değerlendirilmesi, Uluslararası Batı Karadeniz Mühendislik ve Fen Bilimleri Dergisi, 4(2), 57-74, https://doi.org/10.55440/umufed.1088789
20. Hadavi F., Zamani M., Movasati M., Koohgard K., Hadavi M., 2014. Optimal site selection for temporary housing after an earthquake in urban areas using multiple criteria decision making methods and GIS: A case study of municipal district 6, Tehran metropolis, Journal of Biodiversity and Environmental Sciences, 5(1), 6-13.
21. Hosseini K.A., Tarebari S.A., Mirhakimi S.A., 2022. A new index-based model for site selection of emergency shelters after an earthquake for Iran, International Journal of Disaster Risk Reduction, 77, https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2022.103110
22. Hwang C.L., Yoon K., 1981. Multiple attribute decision making, Springer New York.
23. ISO 14040, 2006. ISO 14040:2006 Environmental management—Life cycle assessment—Principles and framework, https://www.iso.org/standard/37456.html
24. ISO 14044, 2006. ISO 14044:2006 Environmental management—Life cycle assessment—Requirements and guidelines, https://www.iso.org/standard/38498.html
25. İBB, KRDAE, 2020. İstanbul İli Atasehir İlçesi Olası Deprem Kayıp Tahminleri Kitapçığı, İstanbul Büyükşehir Belediyesi - Deprem Risk Yönetimi ve Kentsel İyileştirme Daire Başkanlığı Deprem ve Zemin İnceleme Müdürlüğü, Boğaziçi Üniversitesi Kandilli rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü - Deprem Mühendisliği Ana Bilim Dalı, Erişim adresi: https://depremzemin.ibb.istanbul/uploads/prefix-atasehir-666ad4e9b40b3.pdf
26. Jahangiri K., Borgheipour H., Gendeshmin S.B., Matin A., Monazami Tehrani G., 2020. Site selection criteria for temporary sheltering in urban environment, International Journal of Disaster Resilience in the Built Environment, 11(1), 58-70, https://doi.org/10.1108/IJDRBE-06-2018-0025
27. JICA, 2002. The Study on A Disaster Prevention / Mitigation Basic Plan in Istanbul including Seismic Microzonation in the Republic of Turkey, Final Report Volume I Summary, Japan International Cooperation Agency (JICA), Istanbul Metropolitan Municipality (IMM), Erişim adresi: https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/11707825.pdf
28. Junian J., Azizifar V., 2018. The evaluation of temporary shelter areas locations using Geographic Information System and Analytic Hierarchy Process, Civil Engineering Journal, 4(7), 1678-1688, https://doi.org/10.28991/cej-03091104
29. Kim M., Kim K., Kim E., 2021. Problems and implications of shelter planning focusing on habitability: A case study of a temporary disaster shelter after the Pohang earthquake in South Korea, International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(6), 2868, https://doi.org/10.3390/ijerph18062868
30. Ommi S., Janalipour M., 2022. Selection of shelters after earthquake using probabilistic seismic aftershock hazard analysis and remote sensing, Natural Hazards, 113(1), 345-363, https://doi.org/10.1007/s11069-022-05303-0
31. Ozlemis S., Eren T., 2024. Afet Sonrası Kullanılacak Geçici Barınma Alanlarının Çok Kriterli Karar Verme Yöntemleri Kullanılarak Seçilmesi Üzerine Bir Uygulama, International Journal of Engineering Research and Development, 16(2), 860-879, https://doi.org/10.29137/umagd.1469270
32. Saaty T.L., 1980. The analytic hierarchy process, McGraw-Hill New York.
33. Sahin S., Resne Okan Y., Yildiz N.E., 2024. Assessing accessible open and green areas for emergency gathering and temporary shelter: The case of Lefkoşa, TRNC, Journal of Architectural Sciences and Applications, 9(Special Issue), 126-139, https://doi.org/10.30785/mbud.1338532
34. Senik B., Uzun O., 2021. An assessment on size and site selection of emergency assembly points and temporary shelter areas in Düzce, Natural Hazards, 105(2), 1587-1602, https://doi.org/10.1007/s11069-020-04367-0
35. Sphere Association, 2018. İnsani yardım sözleşmesi ve insani yardımda asgari standartlar (Sphere el kitabı) (4. bs.), Sphere Association.
36. Tsioulou A., Faure Walker J., Lo D.S., Yore R., 2021. A method for determining the suitability of schools as evacuation shelters and aid distribution hubs following disasters: Case study from Cagayan de Oro, Philippines, Natural Hazards, 105(1), 1835-1859, https://doi.org/10.1007/s11069-020-04380-3
37. TÜİK, 2023. Ortalama Hanehalkı Büyüklüğü, Türkiye İstatistik Kurumu Nüfus istatistikleri Portalı, Erişim adresi: https://nip.tuik.gov.tr/?value=OrtalamaHanehalkiBuyuklugu
38. Yildirim R.E., Sisman A., 2025. Spatial decision support for determining suitable emergency assembly places using GIS and MCDM techniques, Sustainability, 17(5), 2144, https://doi.org/10.3390/su17052144
39. Yoon K., 1987. A reconciliation among discrete compromise solutions, Journal of the Operational Research Society, 38(3), 272-286.
40. Yucel Caymaz G.F., Komar H., 2021. Analysis of earthquake park design criteria: Cases in Ataşehir and Topkapı Parks, Istanbul, Architecture and Urban Planning, 17(1), 88-102, https://doi.org/10.2478/aup-2021-0009