Halaç Türkçesinde “-GU”lu Ekler: Tarihî-Karşılaştırmalı Bir İnceleme

Öz

Tarihî Türk dili alanında -GU eki, hem bu biçiminde hem de çeşitli yapım (türetme) veya çekim ekleri ile genişlemiş biçimlerinde iki temel işlev için kullanılmıştır: “-mAK ~ -mA” işlevli fiil ismi oluşturma ve gelecek zaman bildirme. -GU fiil ismi eki ve -GU ~ -KU kerek dizilişine dayanan gereklilik kipleri, Eski Uygur ve Karahanlı Türkçelerinde yaygındır. Söz konusu gereklilik kipleri, Harezm Türkçesinde oldukça sınırlanmış; Kıpçak ve Oğuz Türkçelerinde ise yer almamıştır. Bundan dolayı Harezm-Çağatay, Kıpçak ve Oğuz Türkçelerinden gelişen lehçelerde -GU fiil ismi ekli gereklilik kipleri görülmemektedir. Halaç Türkçesinde -GU eki, fiil ismi işleviyle kullanılmaktadır. Halaç Türkçesi, -GU ekli fiil isimleriyle Genel Türkçeden büyük ölçüde farklılaşmaktadır. Halaç Türkçesinde fiil ismi işlevi, -GU ve -GUçA eklerinde bulunmaktadır. Ayrıca Yeni Uygur Türkçesinin kimi eklerinde -GU, fiil ismi işleviyle kullanılmaktadır. Bunlar -GIlI ~ -KIlI (< -GU + -lI) ve -GIçA ~ -KIçA (< -GU + -çA) zarf-fiil ekleri ile -GUçi (< -GU + -çi) kılıcı ismi ekidir. Halaç Türkçesi ile Yeni Uygur Türkçesi, -GU fiil ismi ekinin varlığı ile ortaklaşmaktadır. Tarihî lehçelerde ortak işlevlerle ve dizilişlerle görülen -GU ve -GUlUK ekleri, yaygınlıkları yönüyle dikkati çekmektedir. Türk dilinin geç dönemlerine doğru -GU eki artmış, -GUlUK eki ise azalmıştır. -GUlUK eki, erken dönemlerde daha yaygın durumdadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk dili
• Türk lehçeleri
• Halaç Türkçesi
• -GU eki
• dil ilişkileri

Suffixes with “–GU” in Khalaj Turkic: A Historical-Comparative Analysis

Öz

In the historical Turkic language field, the -GU suffix has been used for two basic functions, both in this form and in the forms expanded with various derivational or inflectional suffixes: forming a verbal noun with the function of “-mAK ~ -mA” and indicating future tense. The -GU verbal noun suffix and the necessitative moods based on the -GU ~ -KU kerek arrangement are widespread in Old Uyghur and Karakhanid Turkic. The necessitative moods in question are quite limited in Khwarezm Turkic; however, they do not exist in Kipchak and Oghuz Turkic. For this reason, necessitative moods with the -GU verbal noun suffix are not seen in the dialects that developed from Khwarezm-Chagatai, Kipchak and Oghuz Turkic. In Khalaj Turkic, the -GU suffix is used as a verbal noun function. Khalaj Turkic differs greatly from General Turkic with the verb nouns with the -GU suffix. The verb noun function in Khalaj Turkic is found in the -GU and -GUçA suffixes. In addition, in some suffixes of New Uyghur Turkic, -GU is used as a verbal noun function. These are the verbal adverbial suffixes -GIlI ~ -KIlI (< -GU + -lI) and -GIçA ~ -KIçA (< -GU + -çA) and the agent noun suffix -GUçi (< -GU + -çi). Khalah Turkic and New Uyghur Turkic have in common the existence of the verbal noun suffix -GU. The suffixes -GU and -GUlUK, which are seen with common functions and arrangements in historical dialects, attract attention with their prevalence.

Anahtar Kelimeler

• Turkic
• Turkic dialects
• Khalaj Turkic
• -GU suffix
• language contacts

Kaynakça

1. Arat, R. R. (1947). Yusuf Has Hâcib. Kutadgu Bilig I. Metin. Türk Dil Kurumu. (= KB)
2. Arat, R. R. (1959). Yusuf Has Hâcib. Kutadgu Bilig II. Tercüme. Türk Dil Kurumu.
3. Argunşah, M. - Güner, G. (2015). Codex Cumanicus. Kesit.
4. Arıkoğlu, E. (2007). Hakas Türkçesi. A. B. Ercilasun (Ed.), Türk lehçeleri grameri içinde (s. 1085-1148). Akçağ.
5. Bosnalı, S. (2008). Halaç Türkçesinde gelecek zaman: Biçim, değişke, kullanım. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri. Türk Dil Kurumu, 809-822.
6. Cemrasi, A. A. (2014). Helec Tili gıramıri. Tahran.
7. Cemrasi, A. A. (2015). Hz. Süleyman”la Karınça hakayeti (Süleyman Şah ve Karışka). Azerbaycan ve Halaç Türkçesinde nağıl. Tahran/İran.
8. Doerfer, G. ve Tezcan, S. (1994). Folklore-texte der Chaladsch. Harrassowitz.

9. Doerfer, G. (1988) Grammatik des Chaladsch. Harrassowitz.
10. Dolati, M. (2021). Halaç Türkçesi (Merkezi ili ağızları). Türk Dil Kurumu.
11. Eckmann, J. (2003a). Çağatayca el kitabı (G. Karaağaç, Çev.). Akçağ.
12. Eckmann, J. (2003b). Harezm, Kıpçak ve Çağatay Türkçesi üzerine araştırmalar (O. F. Sertkaya, Haz.). Türk Dil Kurumu.
13. Eraslan, K. (1980). Eski Türkçede isim-fiiller. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi.
14. Eraslan, K. (2012). Eski Uygur Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu.
15. Ercilasun, A. B. (1984). Kutadgu Bilig grameri-fiil. Gazi Üniversitesi.
16. Ercilasun, A. B. - Akkoyunlu, Z. (2014). Kâşgarlı Mahmud. Dîvânu Lugâti”tTürk. (Giriş-metin-çeviri-notlar-dizin). Türk Dil Kurumu. (= DLT)
17. Ergönenç Akbaba, D. (2007). Nogay Türkçesi. A. B. Ercilasun (Ed.), Türk lehçeleri grameri içinde (s. 623-678). Akçağ. Ersoy, F. (2021). Moğol dili grameri. Türk Dil Kurumu.
18. Eruygur, A. (2023). Türkiye Türkçesi, Uygur Türkçesi ve Çincedeki kadın konulu atasözlerinin kültürel açıdan mukayesesi (Tez No. 830597) [Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
19. Ferahanî, A. V. (2012). Mebâni-yi destûr-i Xeleçî/Xeleç tili bilgisi kurakı. Vaniyan.
20. Von Gabain, A. (1988). Eski Türkçenin grameri (M. Akalın, Çev.). Türk Dil Kurumu.
21. Gökdağ, B. A. (2012). Halaç Türkçesi metinleri. Qarşu baluqqa selam. Vizyon.
22. Güner, G. (2021). Karahanlı Türkçesinde fiil. Türk Dil Kurumu.
23. Güner Dilek, F. (2007). Altay Türkçesi. A. B. Ercilasun (Ed.), Türk lehçeleri grameri içinde (s. 1009-1084). Akçağ.
24. Güvenç, L. (2014). Ermeni harfli Kıpçak Türkçesinde fiil. (Tez No. 367788) [Doktora tezi, Erciyes Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
25. Güzel, H. (2019). Telhab Halaççası kiplik işaretleyicileri üzerine notlar. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 30, 43-52.
26. Güzel, H. (2021). Dil ilişkileri bağlamında Halaçça. (Tez No. 728962) [Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. Karşılaştırmalı Türk lehçeleri grameri I -fiil-basit çekim (2006). Türk Dil Kurumu. (= KTLG-F)
27. Kirişçioğlu, F. (2007). Yakut Türkçesi. A. B. Ercilasun (Ed.), Türk lehçeleri grameri içinde (s. 1229-1284). Akçağ.
28. Mansuroğlu, M. (1953). Türkçede -gu ekinin fonksiyonları. Türkiyat Mecmuası, X, 347-350.
29. Muhammed, R. (2021). Memlûk Türkçesinde ekler ve işlevleri. Türk Dil Kurumu.
30. Öztürk, R. (2020). Yeni Uygur Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu.
31. Schönig, C. (2013). Modern Türk dillerinin eş zamanlı tasnifi ve tarihsel yönleri (İ. Sarı, Çev.). Dil Araştırmaları, 12, 221-257.
32. Tekin, T. (1994). Tunyukuk yazıtı. Simurg.
33. Tekin, T. (1988). Orhon yazıtları. Simurg.
34. Türk, V. (1995). Türkçe”de -gu/-gü eki ve işlevleri. Tuncer Gülensoy Armağanı. Bizim Gençlik.
35. Ünal, O. (2016). Klasik Moğolca söz varlığında Türkçe kökenli kelimeler ve Türkçe-Moğolca ses denklikleri. (Tez No. 427552) [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.