Umudun Fenomenolojik İnşası ve Ontolojik Kırılmalar: Modern Türk Hikâyesinde Piyango Olgusu

Öz

Bu çalışma, modern Türk hikâyesinde sıklıkla karşımıza çıkan piyango, çekiliş ve ikramiye olgularını tahkiyenin merkezine alan hikâyeleri umuda dair fenomenolojik bir perspektifle incelemeyi amaçlamaktadır. Edebî metnin bilincin yönelimselliği ile inşa edilen bir “yaşam dünyası” olduğu varsayımından hareketle, piyango biletinin alelade bir nesne olmaktan çıkıp Husserl ve Ingarden’ın eserlerinde vurguladığı anlamda bilincin kurduğu ve somutlaştırdığı bir “gelecek tasarımı”na nasıl dönüştüğü incelenmiştir. Çalışmanın kapsamını Ömer Seyfettin, Ahmet Hamdi Tanpınar, Sait Faik Abasıyanık, Cahit Sıtkı Tarancı, Orhan Kemal, Rıfat Ilgaz ve Tarık Buğra’nın seçili hikâyeleri oluşturmaktadır. Hikâyenin içerisinde şans, talih, çekiliş veya piyango gibi olguları kullanmaktan ziyade doğrudan kurgunun merkezine alındığı, metnin bu olgu üzerine inşa edildiği hikâyelerin incelendiği çalışmada metin analizi ve fenomenolojik çözümleme teknikleri kullanılmıştır. Bununla beraber Maurice Merleau-Ponty’nin “dünyada-var-olma” kavramı eşliğinde nesne ve mekân algısındaki dönüşümler takip edilmiş, biletin karakterler tarafından bir “henüz-olmamışlık”ın nesnesi olarak kurgulandığı saptanmıştır. Bu kurgunun gerçeklik düzlemiyle çarpıştığı anda Jean-Paul Sartre ve Martin Heidegger’in kavramlarıyla açıklanan sarsıcı bir “ontolojik kırılmaya” yol açtığı ve özneyi bir “yurtsuzlaşma” tecrübesine mahkûm ettiği anlaşılmıştır. Sonuç olarak incelenen metinlerde piyangonun ve ikramiye olgusunun Türk edebiyatının modernleşme safhası içindeki küçük insan için yapısal bir çözüm sunmayan “sahte bir çıkış” kapısı olduğu ve umudun yıkımıyla birlikte öznenin varoluşsal bir boşluğa sürüklendiği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• modern Türk hikâyesi
• piyango
• umut ilkesi
• fenomenoloji
• ontolojik kırılma

The Phenomenological Construction of Hope and Ontological Breaks: The Phenomenon of the Lottery in Modern Turkish Stories

Öz

This study aims to examine stories that place lottery, raffle, and prize phenomena -frequently encountered in modern Turkish fiction- at the center of their narrative through a phenomenological perspective on hope. Based on the assumption that literary text is a “world of life” constructed by the intentionality of consciousness, the study examines how a lottery ticket transforms from an ordinary object into a “design for the future” established and concretized by consciousness, as emphasized in the works of Husserl and Ingarden. The scope of the study consists of selected stories by Ömer Seyfettin, Ahmet Hamdi Tanpınar, Sait Faik Abasıyanık, Cahit Sıtkı Tarancı, Orhan Kemal, Rıfat Ilgaz, and Tarık Buğra. The study employs text analysis and phenomenological interpretation techniques to examine stories in which chance, luck, lottery, or raffle are not merely used as elements within the narrative but are directly placed at the center of the plot, with the text constructed around these phenomena. Along with this, transformations in the perception of objects and space are traced in line with Maurice Merleau-Ponty’s concept of “being-in-the-world”; it is determined that the characters construct the ticket as an object of “not-yetbeing.” It has been understood that the moment this fiction collides with the plane of reality, it leads to a shocking “ontological rupture” explained by the concepts of Jean-Paul Sartre and Martin Heidegger, condemning the subject to an experience of “homelessness.” Consequently, it has been argued that in the texts examined, the lottery and the phenomenon of prizes represent a “false exit” that offers no structural solution for the commoner within the modernization phase of Turkish literature, and that the subject is driven into an existential void along with the destruction of hope.

Anahtar Kelimeler

• modern Turkish short story
• lottery
• the principle of hope
• phenomenology
• ontological rupture

Kaynakça

1. Abasıyanık, S. F. (2001). “Francala mı, ekmek mi?”, Şahmerdan-Lüzumsuz Adam. Bilgi.
2. Bachelard, G. (2014). Mekânın poetikası (A. Tümertekin, Çev.) . İthaki.
3. Bloch, E. (2007). Umut ilkesi (T. Bora, Çev.). İletişim.
4. Borgna, E. (2015). Bekleyiş ve umut (M. M. Çilingiroğlu, Çev.). Yapı Kredi.
5. Buğra, T. (2010). 087956’nın sıfırı. Yarın Diye Bir Şey Yoktur. Ötüken.
6. Eagleton, T. (2016). İyimser olmayan umut (E. Ayhan, Çev.). Ayrıntı.
7. Heidegger, M. (2011). Varlık ve zaman (K. H. Ökten, Çev.). Agora Kitaplığı.
8. Ilgaz, R. (2006). Çifte bahis. Nerde O Eski Usturalar. Çınar.

9. Kemal, O. (2012). Piyango bileti. Ekmek Kavgası. Everest.
10. Lewis, M. ve Staehler, T. (2020). Fenomenoloji (M. Türkan, Çev.). Fol.
11. Ömer Seyfettin (2020). Yeni bir hediye. Bütün Hikâyeleri. Yapı Kredi.
12. Sartre, J. P. (2010). Varoluşçuluk (A. Bezirci, Çev.). Say.
13. Şan, E. (2015). Merleau-Ponty. Say.
14. Tanpınar, A. H. (2011). Birinci ikramiye. Hikâyeler. Dergâh.
15. Tarancı, C. S. (1939, 22 Şubat). Şapka. Cumhuriyet.
16. Tunalı, İ. (2014). Sanat ontolojisi. İnkılap.