Şair Kimliğinin Alımlanışında Diyalektik, Süreklilik ve Kopuş

Öz

Bu çalışmanın amacı, şair kimliğinin 19. yy. ve sonrasında uğradığı dönüşümü ve tarihsel süreçte kavramın alımlanışındaki süreklilikleri ortaya koymaktır. Makalede şair kavramının kökenleri ile 19. yy. ve sonrasında şair tanımları arasındaki ortaklıklar ve farklar tespit edilmiştir. Bazı kaynaklar, şairi şiirin teknik gerekliliklerine atıfta bulunarak açıklamaktadır. Ancak şiirin değişen tekniği, sözü edilen tanımları bir süre sonra geçersiz kılmaktadır. Bazı kaynaklar ise şairi sahip olduğu doğal ve sıra dışı yetenek aracılığıyla tanımlama yoluna gitmiştir. Tanımlamalara bakıldığında şair kavramının tüm şiir üreticilerini kapsayan tutarlı ve kapsamlı bir tarifinin yapılamadığı görülmektedir. Ayrıca şairlik bir vasıf olarak edebî lisans ve ehliyet olarak değerlendirilmektedir. Eski Türk toplumlarında şairler; hekimlik, sihirbazlık ve bilgelik gibi çoklu kimliklere sahiptir. Bu kimliklerin zaman içinde ortadan kaybolmasına karşın şairler geçmişte sahip oldukları ayrıcalıklı konumlarını korumaya devam etmişlerdir. Modern şair kimliği, geçmişten farklı olarak kutsal ve metafizik ile olan bağlarından arındırılmıştır. Ancak edebî üretimin kendisi, kaybedilen kutsallığa geri dönüş arzusu olarak değerlendirilmiştir. Dolayısıyla seküler şair kimliği geçmişte kutsal olandan kaynaklanan imtiyazlı pozisyonunu edebî marifet ve sahip olduğu düşünülen doğal yetenek aracılığıyla korumaya devam etmiştir. Öte yandan şairlere daima şüphe ile yaklaşılmıştır. Onlar ideal bir düzenin düşmanları olarak görülmüş ve iktidarlar tarafından tehdit olarak algılanmışlardır. Şairlere karşı duyulan şüphe, tarihsel olarak süreklilik göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• terminoloji
• kavram tarihi
• şair
• modern şair
• müteşair

Dialectics, Continuity, and Discontinuity in the Reception of Poet Identity

Öz

The aim of this study is to reveal the transformation of the poet identity in the nineteenth century and beyond, as well as the continuities in the conceptualization of the term throughout history. The article identifies the commonalities and differences between the origins of the concept of the poet and the definitions of the poet in the nineteenth century and beyond. Some sources explain the poet by referring to the technical requirements of poetry. However, the changing technique of poetry invalidates these definitions after a while. Some sources, on the other hand, define the poet through his natural and extraordinary talent. Looking at the definitions, it is seen that a consistent and comprehensive definition of the concept of poet that encompasses all poetry producers cannot be made. Furthermore, poetry is considered a qualification, a literary license and certification. In ancient Turkish societies, poets possessed multiple identities, such as those of physicians, magicians, and sages. Although these identities disappeared over time, poets continued to maintain the privileged positions they had enjoyed in the past. The modern poet identity, unlike in the past, has been stripped of its sacred and metaphysical connections. However, literary production itself has been interpreted as a desire to return to the lost sacredness. Therefore, the secular poet identity has continued to maintain its privileged position, derived from what was sacred in the past, through literary skill and what was considered natural talent. On the other hand, poets have always been viewed with suspicion. They have been seen as enemies of an ideal order and they have been perceived as a threat by those in power. Suspicion towards poets has shown historical continuity.

Anahtar Kelimeler

• terminology
• concept history
• poet
• modern poet
• poetaster

Kaynakça

1. Ahmet Cevdet Paşa. (2017). Belâgât-ı Osmâniye (T. Karabey, M. Atalay, Haz.). Akçağ.
2. Ahmet Vefik Paşa. (2000). Lehçe-i Osmânî (R. Toplarlı, Haz.). Türk Dil Kurumu.
3. Akın, G. (2019). Şiiri düzde kuşatmak. Yapı Kredi.
4. Ali Refet. (1312, 1314/1896, 13 Teşrin-i evvel, 7 Cemaziyelevvel). Şiir-şair. Malumat, 56, 147-148.
5. Anday, M. C. (2015). Şiir yaşantısı - Şiir yazıları (Y. Armağan, Haz.). Everest.
6. Baldick, C. (2001). The concise Oxford dictionary of literary terms (2. edt.). Oxford.
7. Berk, İ. (2016). Poetika (6. Baskı). Yapı Kredi.
8. Berk, İ. (2022). Kanatlı at (3. Baskı). Yapı Kredi.

9. Birsel, S. (2001). Şiirin ilkeleri. Adam.
10. Çağbayır, Y. (2007). Ötüken Türkçe sözlük (C 4). Ötüken.
11. Cansever, E. (2017). Şiiri şiirle ölçmek - Şiir üzerine yazılar, söyleşiler, soruşturmalar (D. Dirlikyapan, Haz.). Yapı Kredi.
12. Çetin, M. A. (2024). Osmanlı’nın son döneminde şiiri tanımlama denemeleri ve tanımlamaların yenileşmedeki işlevleri. Dokuz Eylül Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 11(2), 756-774, https://doi.org/10.69878/deuefad.1499007
13. Çetin, N. (2006). Şair. Türk Dünyası Edebiyat Kavramları ve Terimleri Ansiklopedik Sözlüğü (C 5, 368-369), Atatürk Kültür Merkezi.
14. Devellioğlu, F. (2006). Osmanlıca Türkçe ansiklopedik lûgat (23. Baskı). Aydın Kitabevi.
15. Eagleton, T. (2018). Tanrı’nın ölümü ve kültür (S. Dingiloğlu, Çev.). Yordam.
16. Ertaylan, İ. H. (2011). Türk edebiyatı tarihi (I-IV). Türk Tarih Kurumu.
17. Frye, N. (2020). Hayal gücünü eğitmek (F. B. Aydar, Çev.). Ketebe.
18. Hasan Ali (1927, 10 Teşrîn-i sânî). Şiir ve şair. Hayat, 2(50), 7-8.
19. Hisar, A. Ş. (1936, 27 Haziran). Edebiyata dair fıkralar ve düşünceler. Ağaç, 13, 3-4.
20. Hisar, A. Ş. (2009). Kitaplar ve muharrirler II - Edebiyat üzerine makaleler (1928- 1936) (N. Turinay, Haz.). Yapı Kredi.
21. Horatius (2019). Ars poetica -Şiir sanatı- (C. C. Çevik, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür.
22. İnal, İ. E. M. K. (2000). Son asır Türk şairleri (Kemâlü’ş-şuarâ) II (M. K. Özgül, Haz.). Atatürk Kültür Merkezi.
23. İnalcık, H. (2016). Şair ve patron. Doğu Batı.
24. Jusdanis, G. (2024). Kurgu hedef tahtasında (Ç. Öztek, Çev.). İletişim.
25. Kantarcıoğlu, S. (2009). Edebiyat akımları - Platon’dan Derrida’ya. Paradigma.
26. Kaplan, M. (2006). Şiir tahlilleri 1 - Tanzimat’tan Cumhuriyet’e. Dergâh.
27. Karakoç, S. (1982). Edebiyat yazıları I. Diriliş.
28. Kısakürek, N. F. (2016). Poetika. Çile. Büyük Doğu.
29. Koray, E. (1983). Yeni Osmanlılar. Belleten, 47(186), 563-582. https://doi. org/10.37879/ttkbelleten.1029865
30. Koselleck, R. (2009). Kavramlar tarihi - Politik ve sosyal dilin semantiği ve pragmatiği üzerine araştırmalar (A. Dirim, Çev.). İletişim.
31. Köprülü, M. F. (2004). Edebiyat araştırmaları 1 (4. Baskı). Akçağ.
32. Kurnaz, C. (2007). Osmanlı şair okulu. Birleşik.
33. Kuspit, D. (2010). Sanatın sonu (Y. Tezgiden, Çev.). Metis.
34. L. Feride (1317/1901, Ağustos/Eylül). Şair. İrtika, 3(126-26), 165-166. M. Tevfik İsmet ([1]312, 2 Rebiülevvel, [1]314 9 Temmuz), Şair nedir, ressam nedir?. Mütalaa, 100-8, 1-2.
35. Márai, S. (2019), İşin aslı, judit ve sonrası (E. Tezel, Çev.). Yapı Kredi.
36. May, R. (2019). Yaratma cesareti (A. Oysal, Çev.). Metis.
37. Miłosz, C. (2025). Şiirin tanıklığı - Norton konferansları (Ö. Özbek Akıman, Çev.). Ketebe.
38. Moran, B. (2008). Edebiyat kuramları ve eleştiri. İletişim.
39. Muallim Nâcî (2009). Lügat-i Nâcî (A. Kartal, Haz.). Türk Dil Kurumu.
40. Nietzsche, F. (2011). Şen bilim (A. İnam, Çev.). Say.
41. Oktay Rifat (1992). Şiir konuşması. Adam.
42. Ozansoy, M. F. (1950, 1 Haziran). Yine şiire dair, Hisar 1(4), 3.
43. Özgül, M. K. (1997). Resmin gölgesi şiire düştü - Türk edebiyatında tablo altı şiirleri. Yapı Kredi.
44. Özgül, M. K. (2003). Kandille iskandil. Hece.
45. Özgül, M. K. (2010). Şiir, şair ve sair…. Hece - Türk Şiiri Özel Sayısı, 5(53/54/55), 238-254.
46. Özsarı, M. (2010). Şeyh Vasfî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C 39, 71-72), Türkiye Diyanet Vakfı.
47. Parini, J. (2022). Şiir neden önemlidir? (G. Turan, Çev.). Yapı Kredi.
48. Paz, O. (2020). Çamurdan doğanlar - Romantizmden avangarda modern şiir (K. Atakay, Çev.). Ketebe.
49. Paz, O. (2024a). Yay ve lir (Ö. Saruhanlıoğlu, Çev.). Ketebe.
50. Paz, O. (2024b). Öteki ses (S. Sertabiboğlu, Çev.). Ketebe.
51. Platon (2010). Devlet (S. Eyüboğlu, M. A. Cimcoz Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür.
52. Redhouse, W. J. (2016). Müntahabât-ı lügât-i Osmâniyye. Türk Dil Kurumu. Safa, P. (1951, Kasım). Şiir üzerine düşünceler. Türk Dili, 1(2), 5-9.
53. Şahabeddin Süleyman (1329/1913, Nisan ve Mayıs). Şiir [1]. Resimli Kitap. 8(48), 904-913.
54. Selekler, H. M. (1938, 1 Şubat), Şiir ölüyor mu? Ulusun edebi anketi münasebetile. Varlık, 5(110), 594-595. Şemseddin Sami (2010). Kamus-ı Türkî (P. Yavuzarslan, Haz.). Türk Dil Kurumu.
55. Şeyh Vasfi (1303, 1 Safer/1885, 9 Kasım). Şiir nedir? Şair kimdir?. İmdâdü’l Midâd (C 1), 21-24.
56. Siméon, J-P. (2023). Şiire kısa övgü (H. Güven, Çev.). Yapı Kredi.
57. Tarancı, C. S. (2016a). Avuçlarıma sığmıyor yıldızlar - Makaleler, konuşmalar, yanıtlar (H. Sazyek, Haz.). Can.
58. Tarancı, C. S. (2016b). Ziya’ya mektuplar. Can.
59. Tuğcu, E. (2022). Son asır Türk şairleri’nde sürgün anlatıları. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD) (37), 337-350. https://doi.org/10.20427/ turkiyat.1106502
60. Tulum, M. (2011). XVII. yüzyıl Türkçesi ve söz varlığı. Türk Dil Kurumu
61. Türk Dil Kurumu. (2011). Türkçe sözlük (11. Baskı).
62. Yazıcı, N. (2000). İbret. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C 21, 368- 370), Türkiye Diyanet Vakfı.
63. Ziya Paşa (1285, 20 Cemaziyelevvel). Şiir ve inşa. Hürriyet, 11, 4-7.
64. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/%C5%9Euar%C3%A2-suresi/3156/224-227-ayet-tefsiri (Erişim tarihi 12.10.2025)
65. https://ttk.gov.tr/tarih-cevirme-kilavuzu/