Deyim Sözlüklerinde Akrabalık Adları: Dilsel, Semantik ve Kültürel İnceleme

Öz

Deyimler; dilin söz varlığını, kültürel birikimini ve toplumsal değer yargılarını somutlaştıran kalıplaşmış dilsel yapılardır. Genellikle mecaz anlam taşıyan bu kalıplaşmış yapılar hem konuşma hem de yazı dilinde kullanılarak anlatılmak istenilen ifadeye derinlik katmaktadır. Deyimler, toplumların yaşayışlarını, gelenek, görenek, inanç ve dünya görüşlerini dilsel boyutta yansıtarak kuşaktan kuşağa aktarılmasını sağlayan kültürel bir bellek ve miras konumunda yer almaktadır. Anlatıma derinlik, canlılık ve güç kazandıran deyimler, söz varlığının temel bileşenlerinden biridir. Bu çalışmada, deyim sözlüklerinde akrabalık adlarının kullanımı ve bu kullanımların kültürel, sosyal ve dil bilimsel yansımalarını ortaya koymak amaçlanmıştır. Nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizine dayanarak farklı deyim sözlüklerinden derlenen veriler ışığında; ana, baba, kardeş, çocuk, evlât, gelin, görümce, güvey/damat gibi akrabalık adlarının deyimlerdeki bağlamları, metaforik ve mecazi kullanımları analiz edilmeye çalışılmıştır. Bu inceleme sonucunda, deyim sözlüklerinde geçen akrabalık adlarının, toplum yapısını ve değer yargılarını yansıtan önemli dilsel göstergeler olduğu anlaşılmıştır. Deyim sözlüklerindeki örneklerden yola çıkarak, akrabalık adlarının genellikle mecaz anlamlarda kullanıldığı, otorite, koruyuculuk, toplumsal cinsiyet rolleri, karakter özellikleri, davranış biçimleri ve yaşam deneyimleriyle ilişkilendirildiği görülmüştür. Bu kullanımlar, Türk toplumunun akrabalık ilişkilerine verdiği önemi, aile içi hiyerarşiyi ortaya koymaktadır. Tespit edilen bu dilsel veriler, akrabalık kavramının deyimlerdeki çok boyutlu anlamlarını açığa çıkarmakta ve deyimlerin sadece dilin bir parçası değil, aynı zamanda toplumsal kimliğin ve kültürel belleğin bir aynası olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak bu çalışma, deyimlerin anlamsal zenginliğinin toplumsal dinamiklerle olan güçlü bağını ve Türk dilinin kültürel derinliğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• akrabalık adları
• deyimler
• kültürel hafıza
• söz varlığı
• kalıplaşmış ifadeler

Kinship Terms in Idiom Dictionaries: Linguistic, Semantic and Cultural Analysis

Öz

Idioms are fossilized linguistic structures that embody a language’s lexicon, cultural accumulation, and societal value judgments. Typically bearing figurative meanings, idioms contribute depth and expressiveness to both spoken and written discourse. Serving as a cultural memory that transmits collective experiences and worldviews across generations, idioms constitute one of the fundamental components of linguistic expression. This study aims to reveal the use of kinship terms in idom dictionaries and cultural, social, and linguistic reflections of these usages. Baed on document analysis -one of the qualitative research methodsdata compiled from various idiom dictionaries were analyzed to examine the contexts, metaphorical implications, and figurative uses of kinship terms such as mother, father, sibling, child, daughter-in-law, sister-in-law. The findings demonstrate the richness and cultural depth of the Turkish language. Kinship terms function as significant linguistic markers reflecting social structure and cultural values. The examined idioms show that kinship terms are predominantly used in metaphorical or extended senses, associated with authority, protection, gender roles, character traits, behavioral patterns, and life experiences. These uses reveal the importance attributed to kinship relations in Turkish society and highlight hierarchical structures within the family. Overall, the linguistic data illustrate the multidimensional meanings of kinship concepts in idioms and show that idioms are not merely linguistic items but also mirrors of social identity and cultural memory. In conclusion, this study highlights the strong connection between the semantic richness of idioms and social dynamics, as well as the cultural depth of the Turkish language.

Anahtar Kelimeler

• kinship terms
• idioms
• cultural memory
• lexicon
• fixed expressions

Kaynakça

1. Aksan, D. (1978). Anlambilimi ve Türk anlambilimi. Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi.
2. Aksan, D. (2013). Türkçenin gücü. Bilgi.
3. Aksan, D. (2015). Her yönüyle dil ana çizgileriyle dilbilim. Türk Dil Kurumu.
4. Aksoy, Ö. A. (1965). Atasözleri ve deyimler. Ankara Üniversitesi Basımevi.
5. Aksoy, Ö. A. (1988). Atasözleri ve deyimler sözlüğü. İnkılâp Kitabevi.
6. Ayverdi, İ. (2010). Misalli büyük Türkçe sözlük. Kubbealtı.
7. Binler, M. Z. (2007). Türk dünyası aile ve akrabalık terimleri sözlüğü. Selenge.
8. Cengiz, M., (2025). Sosyal Bağlamı İçerisinde Harezm’deki Oğuz Değişkelerinde Aile ve Akrabalık Adları. Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatlarında Aile .279-308), Kömen.

9. Çağbayır, Y. (2007). Orhun Yazıtlarından günümüze Türkiye Türkçesinin söz varlığı: Ötüken Türkçe sözlük. Ötüken.
10. Çakmak, C. (2011). Türkçe ve İngilizcedeki bazı akrabalık adlarının karşılaştırılması üzerine bir deneme. Bilkent Üniversitesi VI. Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayı Bildirileri içinde (s. 178-192). Uzerler Matbaacılık.
11. Çelikkanat, D. (2006). Atasözleri ve deyimler sözlüğü. Gün.
12. Doğan, L. ve Erdin, C. (2018). Uygur Türkçesi atasözlerinde akrabalık adları üzerine bir inceleme. Bilimsel araştırmalarda yeni yaklaşımlar-I içinde (s. 145- 176). Berikan.
13. Emiroğlu, S. (2012). Türkçe sözlükteki akrabalık adlarının tasnifi. Turkish Studies - International Periodical for The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 7(4), 1691-1710.
14. Erdentuğ, A. (1992). Günümüz Türkiyesi’nde akrabalık terimlerinin kullanımı. Belleten, 56(216), 483-512.
15. Gülensoy, T. (1974). Altay dillerinde akrabalık adları üzerine notlar. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 21-22, 283-318.
16. Gülensoy, T. (2011). Köken bilgisi sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
17. Güngör Ergan, N. (1994). Türk atasözleri ve deyimlerine yansıyan aile modeli üzerine sosyolojik görüşler. I. Ulusal Sosyoloji Kongresi: Dünyada ve Türkiye’de Güncel Sosyolojik Gelişmeler içinde (s. 156-168). Sosyoloji Derneği Yayınları.
18. Gürbüz, B. (2006). Türk atasözleri ve deyimleri. Bilgitek.
19. Hunutlu, Ü., & Yıldırım, M. (2023). Köktürk ve Eski Uygur yazılı ürünlerinde akrabalık adları. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 4(1), 1-26.
20. Karaağaç, G. (2015). Türkçenin alıntılar sözlüğü. Akçağ.
21. Kemal, A. (2005). Türkçe’de deyimler. Parıltı.
22. Lakoff, G. ve Johnson, M. (2015). Metaforlar – Hayat, anlam ve dil (G. Y. Demir, Çev.). İthaki.
23. Li, Y. S. (1999). Türk dillerinde akrabalık adları. Simurg.
24. Türk, O. ve Koç, F. (2025). Kıpçak Türkçesi sözlüğünde kadın ve aile ile ilgili söz varlığının “Derleme Sözlüğü”ndeki karşılıkları ile mukayesesi. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 8(2), 279-300.
25. Özafşar, S. (2009). Deyimler sözlüğü. Birleşik Tomurcuk.
26. Özden, M. (2017). Trakya ağızlarında bulunan akrabalık adları üzerine bir tasnif çalışması. Sosyal Bilimler Dergisi (The Journal of Social Science), 10, 260- 281.
27. Özmen Gümüş, Ö. (2024). “Türkçe Verintiler Sözlüğü”ne göre Yunancadaki Türkçe akrabalık adları. Balkanistik Dil ve Edebiyat Dergisi, 6(2), 165-185.
28. Saraçbaşı, M. E. (2006). Örnekleriyle büyük deyimler sözlüğü (I-II Cilt). Yapı Kredi.
29. Soydan, S. (2023). Fethali Kaçar’ın Çağatay Türkçesi sözlüğünde yer ve akrabalık adları. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26(49), 1-18.
30. Şen, S. (2017). Eski Türkçenin deyim varlığı. Türk Dil Kurumu.
31. Taşbaş, E. (2024). Türk akrabalık terminolojilerinin tipolojisi. VakıfBank Kültür Yayınları.
32. Türk Dil Kurumu. (2011). Türkçe sözlük. Türk Dil Kurumu.
33. Türk Dil Kurumu. (2023). Bölge ağızlarında atasözleri ve deyimler. Türk Dil Kurumu.
34. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Atasözleri ve deyimler sözlüğü (https://sozluk.gov.tr).
35. Uçakçı, İ. (2021). Orta Anadolu halk kültüründe deyimler ve hikayeleri. Bilgeoğuz.
36. Yavuz, S. (2013). “Divanü Lügati’t Türk”teki akrabalık adları ve bu adların Türkiye Türkçesi ağızlarındaki karşılıkları. EKEV Akademi Dergisi, 56, 345- 360.
37. Yavuz, S. (2013). Türkiye Türkçesi ağızlarında akrabalık adları. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(2), 71-91.
38. Yılmaz, Y. ve Sarı, H. (2015). Türk atasözlerinde akrabalık adlarının kullanımı. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 2, 1-20.
39. Yiğit, H. (2021). Deyimler sözlüğü. Başlık.