Ahmed Hâdi Maksûdi ve Türkî Nahvi Adlı Eseri Üzerine

Öz

Ahmed Hâdi Maksûdi, 1868-1941 yılları arasında Kazan’da yaşamış Türk asıllı bir Türkologdur. Yazar, 73 yıllık yaşamı boyunca alfabe, imla kaideleri, dil ve dil bilgisi öğretimi gibi konular üzerine ve bilhassa Tatar Türk lehçesinin fonetiği, söz dizimi ve söz varlığı ile ilgili birden çok eser kaleme almıştır. Bu eserlerin tümü, Türklük bilimine farklı oranlarda katkı sağlamıştır. Yazarın her bir eseri; içerik, terminoloji ve metodoloji bakımından ele alınmalı, bilhassa dil bilgisi konulu çalışmaları, Türkçenin öğretimine yönelik katkısı bakımından irdelenmelidir. A. H. Maksûdi’nin incelenmesi gereken önemli eserlerinden biri de Türk dilinin söz dizimini konu alan Türkî Nahvi başlıklı dil bilgisi kitabıdır. Eser, bugün Rusya Federasyonu içerisinde yer alan Tataristan Özerk Cumhuriyeti’nin başkenti Kazan’da 1910 yılında yayımlanmıştır. Eserin yazılış amacı, mevcut dönemde ibtidai mektep olarak anılan ilkokulların dördüncü sınıfında okuyan öğrencilere Türkçenin söz dizimini öğretmektir. Bu çalışmanın amacı; Kazan’da yetişmiş önemli bir Türk bilgini olan A. H. Maksûdi’yi ve eserlerini tanıtmak, bilhassa yazarın Türkî Nahvi başlıklı Türkçe söz dizimi kitabını içerik, terminoloji ve öğretim metodu bakımından incelemektir. Bu amaç kapsamında üç ana bölüm üzerine oluşturulan çalışmada, öncelikle yazarın hayatı, eserleri ve edebî kişiliği üzerinde durulmuştur. İkinci bölüm kapsamında, daha önceden transkripsiyon yöntemiyle Latin-Türk alfabesine aktarılan metin üzerinde tarama yöntemi uygulanmış, bu yolla Türkî Nahvi başlıklı eserde kullanıldığı tespit edilen terimlere ve tanımlara yer verilmiştir. Üçüncü bölümde ise eserde benimsenen öğretim stratejisi, yöntem ve teknikleri tespit edilmiştir. Yapılan inceleme sonucunda yazarın dil bilgisi öğretiminde genel olarak formel anlatım yöntemini kullandığı, çözümleme, soru-cevap, tümdengelim, karşılaştırma gibi modern öğretim tekniklerine sıklıkla başvurduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Tatar Türkçesi
• gramer
• söz dizimi
• Hâdi Maksûdi
• Türkî Nahvi

Etik Beyan

Çalışma hazırlanırken bilim ve etik ilkelerine uyulmuş ve yararlanılan çalışmaların tamamı kaynakçada belirtilmiştir.

On Ahmed Hâdi Maksûdi and His Work Entitled Turkî Nahvi

Öz

Ahmed Hâdi Maksûdi was a Turkologist who lived in Kazan between 1868 and 1941. The author wrote numerous works on topics such as the alphabet, language and grammar teaching, and especially on the phonetics, syntax, and vocabulary of the Tatar Turkish. Each of the author’s works should be examined in terms of terminology, and methodology, and his works on linguistics, in particular, should be examined in terms of their contribution to the teaching of Turkish. One of Maksudi’s important works is his book entitled Türkî Nahvi, which deals with the syntax of the Turkish language. The work was published in 1910 in Kazan, the capital of the Republic of Tatarstan. The purpose of the work was to teach Turkish syntax to students in the fourth grade of elementary schools. The purpose of this study is to introduce Maksûdi and his works, and to examine his Turkish syntax book titled as Türkî Nahvi in terms of terminology, and teaching method. Our study, first focuses on the author’s life and works. In the second section, a scanning method was applied to the text, which had previously been transcribed into the Latin-Turkish alphabet, and the terms and definitions identified as used in the work titled as Türkî Nahvi were included. In the third section, the teaching strategy, methods, and techniques adopted in the work were identified. The analysis revealed that the author generally used formal narration in teaching grammar and frequently resorted to modern teaching techniques such as analysis, question-and-answer, deduction, and comparison.

Anahtar Kelimeler

• Tatar Turkish
• grammar
• syntax
• Hadi Maksudi
• Turkî Nahvi

Etik Beyan

This study was prepared in accordance with the principles of research and publication ethics, and all works consulted have been cited in the reference list.

Kaynakça

1. Ahmed Hâdi Maksûdi. (1910a). Türkî sarfı. Kazan Lito-Tipografiya İ. N. Haritanova.
2. Ahmed Hâdi Maksûdi. (1910b). Türkî nahvi. Kazan Lito-Tipografiya İ. N. Haritanova.
3. Arici, A. F. (2006). Türkçe öğretiminde kullanılan strateji-yöntem ve teknikler. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(1), 299-307. https:// izlik.org/JA35ML33GP
4. Devlet. N. (1999). Rusya Türklerinin millî mücadele tarihi (1905-1917). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
5. Ertürk, H. İ. (2018). Osmanlı sarayına sunulan ilk Türkçe gramer kitabı Müyessiretü’l-Ulûm’da dil öğretim metodu. E. Benian, T. Canitez, T. Hatipler Çibik (Ed.), Saraylar I. Uluslararası Osmanlı İzleri Sempozyumu bildiri kita-bı içinde (s. 87-98). Trakya Üniversitesi Yayınevi.
6. Kanlıdere, A. (2009). Yusuf Akçura ve Kuzey Türkleri. Sosyoloji Dergisi, 18, 235-258.
7. Kanlıdere. A. (2023). Rusya’daki Türk esirlerin kurtarıcısı Hilâl-i Ahmer temsil-cisi Yusuf Akçura. Kızılay Kültür Sanat Yayınları.
8. Öner, M. (2012). Tatar Türkçesi. A. B. Ercilasun (Ed.), Türk lehçeleri grameri içinde (s. 681-748). Akçağ Yayınları.

9. Öner, M. (2019). Tatar sözlük yazarlığı ve Tatarca söz varlığı. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 48, 157-180. https://doi.org/10.24155/tdk.2019.115
10. Şendere, E. (2019). Rusya Türklerinde Ahmed Hadi Maksudi (1868-1941)’nin hayatı ve faaliyetleri (Tez No. 577402) [Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
11. Taymas, A. B. (1959). İki Maksudiler. Sıralar Matbaası.
12. Timurhan, A. (2019). Ahmed Hadi Maksudi ve eğitimci olarak cedit hareketinde-ki yeri. Bilge Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(1), 35-46. https:// izlik.org/JA86ST23BH
13. Türkoğlu. İ. (2022). Türk dünyasının Kuzey Yıldızları: Türk-Tatar aydınları. Düşünce Dünyasında Türkiz, 3(17), 113-150. https://izlik.org/JA69SY72SC