Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesinde Olasılık, Gereklilik ve Olumsuzlama: Kiplik Temelli Bir İnceleme

Öz

Kiplik, dil biliminde en çok tartışılan ve farklı şekillerde sınıflandırılan anlam bilimsel kategorilerden biridir. Bununla birlikte kiplik araştırmalarında bilgi kipliği (epistemic modality) ve yükümlülük kipliği (deontic modality) üzerinde genel bir uzlaşı bulunmaktadır. Bundan dolayı makalede kiplik, tanımlama ve sınıflandırma tartışmalarına girmeden bilgi ve yükümlülük kipliği üzerinden incelenmektedir. Bilgi kipliği, konuşmacının önermenin olgusal değerine karşı tutumu ile alakalıdır. Yükümlülük kipliği ise konuşur veya sosyal bir otoritenin eylemin yerine getirilmesine izin vermesi veya eylemin yerine getirilmesini gerekli görmesi ile ilgilidir. Birçok dilde bilgi ve yükümlülük kipliği art zamanlı gelişmeler neticesinde aynı kiplik belirteçleri tarafından işaretlenebilmektedir. Makalede tahmine dayalı olasılık ve izin bildiren Türkiye Türkçesi -(y)Abil-, Azerbaycan Türkçesi -(y)A bil-, Türkmen Türkçesi -p bil- ile çıkarım ve gereklilik işaretleyen ve her üç Türk yazı dilinde bulunan “-mAlI”, bilgi ve yükümlülük kipliği bakımından incelenmiştir. Bu biçimsel ben-zerliğe rağmen söz konusu kiplik belirteçleri olumsuzlama bakımından dikkat çekici farklar sergilemektedir. Örneğin Azerbaycan Türkçesi -(y) A bil- ve Türkmen Türkçesi -p bil- kiplik belirteçleri sırasıyla -mAyA bil-mə- ve -mAn bilme- şeklinde çift olumsuzlama ile kullanılabilir. Üç Türk yazı dili arasında bulunan bu farkların ortaya konması, çalışmanın temel amaçları arasında yer almaktadır. Makalede ilk önce bilgi ve yükümlülük kipliği hakkında genel bilgi verilmiştir. Ardından araştırmaya temel olan çalışma tanıtılmıştır. Devamında Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi ve Türkmen Türkçesindeki söz konusu kiplik belirteçler, kiplik mantığı temelinde olasılık, gereklilik ve olumsuzlama bakımından incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• bilgi ve yükümlülük kipliği
• olasılık
• gereklilik
• olumsuzlama
• Türkiye Türkçesi
• Azerbaycan Türkçesi
• Türkmen Türkçesi

Etik Beyan

Çalışma hazırlanırken bilim ve etik ilkelerine uyulmuş ve yararlanılan çalışmaların tamamı kaynakçada belirtilmiştir.

Possibility, Necessity, and Negation in Turkish, Azerbaijani, and Turkmen: A Study Based on Modality

Öz

Epistemic modality concerns the speaker’s stance toward the truth value of a proposition, whereas deontic modality relates to permission or obligation imposed either by the speaker or by a social authority, including legal, religious, ethical, or other normative institutions. Although epistemic and deontic modality are often treated as distinct categories, many languages have modality markers that express both types of modality due to diachronic developments. Modality markers that originally expressed ability may come to express root possibility, permission, and speculative possibility, while those that expressed obligation may begin to convey deduction. This article examines the Turkish marker -(y)Abil-, the Azerbaijani -(y)A bil-, and the Turkmen -p bil-, all of which encode speculative possibility and permission, as well as the marker -mAlI, which signals deduction and obligation and is shared by all three written Turkic varieties. Despite their formal similarity, these markers display noteworthy differences, particularly in their interaction with negation. For example, the modality markers -(y)A bil- in Azerbaijani and -p bil- in Turkmen can be used with double negation, in the forms of -mAyA bilmə-and -mAn bilme-, respectively. Identifying these differences constitutes one of the main aims of the study. The article first provides an overview of epistemic and deontic modality and introduces the theoretical framework on which the study is based. It then analyses the relevant markers in Turkish, Azerbaijani, and Turkmen in terms of possibility, necessity, and negation on the basis of modal logic.

Anahtar Kelimeler

• epistemic and deontic modality
• possibility
• necessity
• negation
• Turkish
• Azerbaijani
• Turkmen

Etik Beyan

This study was prepared in accordance with the principles of research and publication ethics, and all works consulted have been cited in the reference list.

Kaynakça

1. Abish, A. (2014). Modality in Kazakh as spoken in China [Yayımlanmış doktora tezi]. Uppsala University.
2. Aghabatai, S. (2022). İran sahası Türkmen Yomut ağzı (Tez No. 766937) [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
3. Arat, R. (1951). Edib Ahmed B. Mahmud Yükneki, Atebetü’l-Hakayık. Ateş Basımevi.
4. Aslan Demir, S. (2016). Görünüş kategorisi: Türkmen Türkçesi örneği. Grafiker Yayınları.
5. Aytaç, A. (2017). Azerbaycan Türkçesinde -mAlI ekinin kullanımı ve gereklilik kipi. The Journal of Academic Social Sciences, 46, 326-351.
6. Bybee, J. L., Perkins, R. D. ve Pagliuca, W. (1994). The evolution of grammar: Tense, aspect, and modality in the languages of the world. University of Chicago Press.
7. Cahangirov, F. (2005). İngilis və Azərbaycan dillərində modallığın struktur-se-mantik tədqiqi (Müqayisəli tipoloji tədqiqat). Elm nəşriyyatı.
8. Carey, B. (2021). Epistemic modality. Internet Encyclopedia of Philosophy. htt-ps://iep.utm.edu/ep-moda/

9. Clark, L. (1998). Türkmen reference grammar. Harrassowitz Verlag.
10. Corcu, D. (2005). Zorunluluk kipliği belirtisi -mAlI’nın anlamsal içyapısı. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 33-44.
11. Çoşkun, V. (2000). Özbek Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu.
12. De Haan, F. (2013). The interaction of modality and negation: A typological study. Routledge.
13. Doğan, T. (2024). Oğuz grubu yazı dilleri ve ağızlarında yeterlik kategorisi. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 78, 89-112. https://doi.org/10.32925/ tday.2024.121
14. Ergin, M. (2009). Türk dil bilgisi. Bayrak Basım Yayım Tanıtım.
15. Erguvanlı Taylan, E. (2018). Türkiye Türkçesi dilbilgisel kiplikte olasılık ve ge-reklilik. Dil ve Edebiyat Dergisi, 15(2), 1–22.
16. Garson, J. W. (2013). Modal logic for philosophers (2. bs.). Cambridge University Press.
17. Girle, R. (2000). Modal logic and philosophy. McGill-Queen’s University Press.
18. Göksel, A. ve Kerslake, C. (2004). Turkish: A comprehensive grammar. Routledge.
19. Hirik, S. (2019). Türkiye Türkçesindeki bilgi kiplikleri. Pegem Akademi.
20. İmamoğlugil, H. (2024). Modern (sembolik) mantığa giriş. Nobel Akademik Yayıncılık.
21. Kara, F. (2011). “Bil-” tasvir fiilinin işlevleri. Turkish Studies, 6(1), 1421-1438. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.2208
22. Kara, M. (2015). Türkmen Türkçesi grameri. Etkileşim Yayınları.
23. Kartallıoğlu, Y. ve Yıldırım, H. (2007). Azerbaycan Türkçesi. A. B. Ercilasun (Ed.), Türk lehçeleri grameri içinde (s. 171-230). Akçağ Yayınları.
24. Kazanlar Ürkmez, E. (2019). Kazak Türkçesinde kiplik: Morfo-sentaktik semantik bir analiz (Tez No. 611072). [Doktora tezi, Manisa Celal Bayar Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
25. Kerimoğlu, C. (2021). Kiplik ve kip. Pegem Akademi.
26. Kiefer, F. (1987). On defining modality. Folia Linguistica, 21(1), 67–94. https:// doi.org/10.1515/flin.1987.21.1.67
27. Korkmaz, Z. (1959). Türkiye Türkçesinde ‘iktidar’ ve ‘imkân’ gösteren yardımcı fiiller ve gelişmeleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 7, 107-124.
28. Korkmaz, Z. (2014). Türkiye Türkçesi grameri: Şekil bilgisi. Türk Dil Kurumu.
29. Lyons, J. (1977). Semantics (C 2). Cambridge University Press.
30. Narrog, H. (2005). On defining modality again. Language Sciences, 27(2), 165–192.
31. Özkan, M. (2000). Türk dilinin gelişme alanları ve Eski Anadolu Türkçesi. Filiz Kitabevi.
32. Palmer, F. R. (1986). Mood and modality. Cambridge University Press.
33. Palmer, F. R. (1995). Negation and the modals of possibility and necessity. J. Bybee ve S. Fleischman (Ed.), Modality in grammar and discourse içinde (s. 453–471). John Benjamins.
34. Palmer, F. R. (2001). Mood and modality (2. bs.). Cambridge University Press.
35. Rentzsch, J. (2013). Türk dillerinde kipsellik ve kipselliğin anlambilimsel haritası. Bilig, 67, 129–168.
36. Rentzsch, J. (2015). Modality in the Turkic languages: Form and meaning from a historical and comparative perspective. Klaus Schwarz Verlag.
37. Söýegow, M. (1999). Türkmen diliniň grammatikasy – Morfologiýa. Ruh.
38. Tulum, M. M. (1997). Özbekçede tasvir yardımcı fiilleri. (Tez No. 64548). [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
39. Trask, R. L. (1992). A dictionary of grammatical terms in linguistics. Routledge.
40. Traugott, E. C. (1989). On the rise of epistemic meanings in English: An example of subjectification in semantic change. Language, 65(1), 31–55.
41. Van der Auwera, J. ve Plungian, V. A. (1998). Modality’s semantic map. Linguistic Typology, 2(1), 79–124. https://doi.org/10.1515/lity.1998.2.1.79
42. Yusupov, F. (2014). Tatar Türkçesi ağızları: Şimdiki zaman ortaçları-II. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 5(5), 12-28. https://doi.org/10.33692/av-rasyad.175255
43. Örneklerin Alındığı Eserler
44. Anar. (2003). Əsərlər (C. 2). A. Əmrahoğlu (Ed.). Nurlan Nəşriyyat.
45. Anar. (2004a). Əsərlər (C. 3). A. Əmrahoğlu (Ed.). Nurlan Nəşriyyat.
46. Anar. (2004b). Əsərlər (C. 4). A. Əmrahoğlu (Ed.). Nurlan Nəşriyyat.
47. Anar. (2005). Əsərlər (C. 5). A. Əmrahoğlu (Ed.). Nurlan Nəşriyyat.
48. Aşyr, Ç. (1986). Göreş. Türkmenistan Neşirýaty.
49. Atay, O. (2000). Tutunamayanlar. İletişim Yayınları.
50. Çəmənzəminli, Y. V. (2005). Yusif Vəzir Çəmənzəminli əsərləri (C. 2). (M. Axundova, Haz.). Avrasiya Press.
51. Derýaýew, H. (1981). Ykbal (C. 1). Türkmenistan Neşirýaty. (Erişim adresi: htt-ps://www.kitaphana.net/book/1738)
52. Gylyjow, Rahmet (2018). Halallyk kyssaları. Türkmenistan Döwlet Neşirýat Gullugy.
53. Gowşudow, A. (1989). Perman. Türkmenistan Neşirýaty.
54. Göyyaylı, X. (2017). Şərəfli ömür yolu. Ecoprint.
55. Hüseyn Cavid (2005). Hüseyn Cavid əsərləri (C. 2). (T. Cavid, Haz.). Lider Nəşriyyat.
56. Kamal Abdulla (2020). Seçilmiş əsərləri (C. 6). Mütərcim.
57. Kemal, Y. (2008) İnce Memed 3. Yapı Kredi Yayınları.
58. Kemal Tahir (2007), Devlet Ana. İthaki Yayınları.
59. Ödäýew, O. (2012a). Altynjan hatyn (C. 1). Türkmen Döwlet Neşirýat Gullugy. Ödäýew, O. (2012b). Altynjan hatyn (C. 2). Türkmen Döwlet Neşirýat Gullugy.
60. Özakman, T. (2005). Şu çılgın Türkler. Bilgi Yayınevi.
61. Şentürk, L., Ýazyjy, S. (2010). Yslamy öwreniş gollanmasy (B. Saryýev, Çev.).
62. Din İşleri Guramasynyň Neşirleri.
63. URL-1:https://e-qanun.az/framework/897 (Erişim Tarihi: 09.10.2025)
64. URL-2:https://qafqazinfo.az/news/detail/bu-da-size-analoqu-olmayan-olke-mu-sahibe-2203. (Erişim Tarihi: 05.10.2025)
65. URL-3:https://gancapost.info/az/article/579/avropa-m-hk-m-si-hansi-isl-r-baxir/ (Erişim Tarihi: 29.11.2025)
66. URL-4:https://annagurban.com/tm/goshgular/5036.html. (Erişim Tarihi:05.06.2025)
67. URL-5:https://saylav.gov.tm/tk/law?id=2. (Erişim Tarihi: 05.06.2025)
68. URL-6:https://gulhuseynhuseynoglu.com/az/post/83/kusululer-mensur-se-ir-1679552848. (Erişim Tarihi: 05.06.2025)
69. URL-7:https://www.azathabar.com/a/26891659.html. (Erişim Tarihi: 05.06.2025)
70. URL-8:https://turkmenistan.gov.tm/tk/habar/46863/turkmenistanyn-halk-nakgas-y-annadurdy-almammedow-80-yas-toyuny-ziwopis-musdaklarynyn-arasyn-da-garsylady (Erişim Tarihi: 21.02.2026)
71. Welsapar, A. (2002). Kepjebaş. Gün Neşirýaty.