Jumaqan Küderiulı’nın Ösimdiktanuw (Botanik) İsimli Eserinde Türettiği Terimlerin Yapısı

Öz

20. yüzyılın başlarında Kazak aydınları, bilim ve eğitim dilinin millîleştirilmesi amacıyla farklı bilgi alanlarına ait terimlerin Kazak Türkçesinin imkânlarıyla karşılanmasına yönelik önemli çalışmalar yürütmüşlerdir. Alaş hareketinin bilimsel ve pedagojik çizgisi içerisinde yer alan Jumaqan Küderiulı da 1927 yılında yayımlanan Ösimdiktanuw adlı botanik ders kitabında çok sayıda botanik terimi türeterek Kazak bilim dilinin oluşumuna katkı sağlamıştır. Bu çalışma, Küderiulı tarafından Rusça botanik terimlerine karşılık olarak Kazak Türkçesi ile türetilen 300 terimi yapısal özellikleri bakımından incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada terimler; basit (kök) terimler, ekleme yöntemiyle türetilen terimler ve birleştirme yöntemiyle türetilen terimler olmak üzere üç ana grupta değerlendirilmiştir. Birleştirme yöntemiyle türetilen terimler ise iki, üç, dört bileşenden oluşan ve birleşik isim yapısında olan terimler alt başlıklarına ayrılmış; iki, üç ve dört bileşenden oluşan terimler de kendi içinde isim tamlaması ve sıfat tamlaması yapısında olanlar olmak üzere iki alt grupta tasnif edilmiştir. İnceleme sonucunda, terimlerin büyük çoğunluğunun birden fazla sözlüksel unsurun bir araya gelmesiyle kurulan birleştirme yapılar olduğu; bunun yanında Kazak Türkçesinin işlek yapım eklerinden yararlanılarak çok sayıda türemiş terim oluşturulduğu tespit edilmiştir. Basit (kök) terimlerde ise genel dilde kullanılan bazı kelimelerin anlam daralması ve metaforlaşma yoluyla terimleştiği görülmüştür. Ayrıca terimlerin önemli bir bölümünün Türkçe kökenli unsurlardan meydana geldiği, yabancı kökenli unsurların ise Kazak Türkçesinin fonetik ve morfolojik sistemine uyarlanarak kullanıldığı belirlenmiştir. Elde edilen bulgular, Küderiulı’nın botanik terminolojisini oluştururken Kazak Türkçesinin iç kaynaklarını sistemli biçimde işlettiğini ve millî terim oluşturma anlayışına bağlı kaldığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Alaş
• Jumaqan Küderiulı
• Kazak Türkçesi
• botanik terminolojisi
• terim yapımı

Etik Beyan

Çalışma hazırlanırken bilim ve etik ilkelerine uyulmuş ve yararlanılan çalışmaların tamamı kaynakçada belirtilmiştir.

The Structure of Terms Derived by Jumaqan Küderiuli in His Work Ösimdiktanuw (Botanic)

Öz

In the early twentieth century, Kazakh intellectuals sought to nationalize the language of science and education by developing terminology through the internal resources of the Kazakh language. As a member of the scientific and pedagogical tradition of the Alaş movement, Jumaqan Küderiulı contributed to this process by coining numerous botanical terms in his botany textbook Ösimdiktanuw, published in 1927. This study examines 300 botanical terms created by Küderiulı as Kazakh equivalents of Russian botanical terms and analyzes their structural features. The terms were classified into three main categories: simple (root) terms, terms derived through affixation, and terms formed through compounding. Compound terms were further divided into terms consisting of two, three, and four components, and compound nouns. Terms consisting of two, three, and four components were also classified as noun phrases or adjective phrases. The analysis shows that most terms are compound formations created by combining multiple lexical elements. In addition, many derived terms were produced through productive derivational suffixes of Kazakh. Among the simple terms, some words from the general vocabulary became terminological units through semantic narrowing and metaphorization. The findings also show that most terms were formed from Turkic lexical elements, whereas foreign-origin elements were adapted to the phonetic and morphological system of Kazakh. Overall, the study demonstrates that Küderiulı systematically employed the internal resources of Kazakh and remained committed to a national approach to terminology formation.

Anahtar Kelimeler

• Alash
• Jumaqan Küderiulı
• Kazakh Turkish
• botanical terminology
• term formation

Etik Beyan

This study was prepared in accordance with the principles of research and publication ethics, and all works consulted have been cited in the reference list.

Kaynakça

1. Alberts, M. (2010). Terminology management at the national language service. Lexikos, 10, 234-251. https://doi.org/10.4314/lex.v10i1.51277
2. Başkan, Ö. (1973-1974). Terimlerde özleşme sorunu. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı: Belleten, 21-22, 173-184.
3. Buran, A. (2012). Bilim alanlarında terimlerin önemi ve “küçürek öykü” terimi. Turkish Studies, 7(4), 21-25.
4. Fóris, Á. ve Faludi, A. (2020). A terminológia mint a fordítóknak nyújtott in-formáció- és tudásmenedzsment: Történeti szempontok. Aetas, 35(2), 37-48. https://doi.org/research.ebsco.com/c/search/details/3lwdahhggr
5. Hatiboğlu, V. (1971). Atatürk ve terim devrimi. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, 88-91.
6. Januzaqov, T. (2008). Qazaq tiliniŋ tüsindirme sözdigi. Dayk-Press.
7. Kahraman, M. (2014). Kazak dilinde terim yapma prensipleri üzerine. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 3(4), 696-717. https://doi. org/10.15869/itobiad.90304
8. Korkmaz, Z. (2003). Gramer terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu.

9. Küderiulı, J. (1927). Ösimdiktanuw - oquw quralı. Qazastan Memleket Baspası. Qazaqstan Respublikası Bilim jäne Ğılım Ministrligi A. Baytursınulı Atındağı Til
10. Bilimi İnstitutı (2006-2011), Qazaq ädebi tiliniŋ sözdigi (15 tomdıq). Arıs.
11. Qurmanbayulı, Ş. (2006). 1920-1930 Jıldarı jarıq körgen keybir eŋbekter tuwralı. Terminologiya Mäseleleri, 2.
12. Qurmanbayulı, Ş. (2023). Alaş ve terminoloji. Kazak terminolojisinin gelişimi (1910-1930) (E. Petek, Çev.). Türk Dil Kurumu.
13. Nedobity, W. (1983). The general theory of terminology: a basis for the prepara-tion of classified defining dictionaries. Journal of the Dictionary Society of North America (5), 69-75. https://doi.org/10.1353/dic.1983.0000
14. Oba, E. (2021). Tarihî Türk Lehçelerinden Kazakçaya Bitki Adları. International Journal of Old Uyghur Studies 3(2), 239-274. https://doi.org/10.46614/ ijous.973189
15. Sager, J. (2004). The structure of the linguistic world of concepts and its represen-tation in dictionaries: Eugen Wüster (1898-1977). Terminology 10(2), 281-306. https://doi.org/research.ebsco.com/c/search/details/jxskmcmjqz
16. Sağlam, M. Y. (2007). Türkçe’deki terim sorunsalı. Türkbilig, 14, 168-176.
17. Shormakova, A. (2021). Linguistic and cultural content of plant names in the to-ponymic system. Tiltanym, 4, 93-104. https://doi.org/10.55491/2411-6076-2021-4-91-101
18. Sozaqbayqızı, S. G. (2007). Xalıqaralıq terminderdiŋ salalıq terminologiyaya qa-bıldanuw men qoldanılısı (mädeniyet jäne öner terminologiyasınıŋ negizderi) (Doktora tezi). L. N. Gumilev Atındağı Evraziya Ulttıq Üniversiteti.
19. Tjaden, W. (1981). Botanical nomenclature and pitfalls in relevant history. Archives of Natural History, 1. https://doi.org/10.3366/anh.1981.018
20. Toker, M. C. (2004). Bitki morfolojisi. II. Baskı. Ankara Üniversitesi, Fen Fakültesi, Biyoloji Bölümü.
21. Trojar, M. (2017). Wüster’s View of Terminology. Slovene Linguistic Studies / Slovenski Jezik, 11, 55-85. https://doi.org/research.ebsco.com/c/search/deta-ils/dauk5xjywj
22. Turikpenova, A. (2021). Tarihî Türk lehçeleri, Kazak Türkçesi ve Türkiye Türkçesindeki bitki adları. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. https://doi.org/gcris.pau.edu.tr/handle/11499/38838
23. Vardar, B. (1998). Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü. ABC Kitabevi.
24. Zülfikar, H. (1991). Terim sorunları ve terim yapma yolları. Türk Dil Kurumu.