The Origins of Modern Turkish Cypriot Literature and Its First Novel: Bir Bakış (A Glance)

Öz

Written by Muzaffereddin Galib, Bir Bakış (“A Glance”) 1892) is examined as the earliest known Turkish serialized novel published in Cyprus, where “first” functions not as an aesthetic judgment but as an indicator of earliness grounded in publication context and supported by archival materials. Based on a review of extant installments—and supported by tables documenting intrusive narration and recurrent Divan-derived diction—the analysis demonstrates that the novel develops a transitional narrative aesthetic shaped by its interventionist narrator, meddah-like tone, and reliance on classical Ottoman literary conventions; the opening Marmara description, with its nesib-like lyricism, parallels Namık Kemal’s Çamlıca passage in İntibah (“The Awakening”) 1873). The work shows affinities with İntibah through its moralizing voice, “love at first sight” motif, and sheltered young male protagonist recalling Ali Bey, while diverging from Sezai’s Sergüzeşt (“Adventure”) 1887) through limited realism, minimal psychological depth, and sparse spatial detail—the brief “ten room, north–south oriented” house description exemplifying early realist experimentation. The fact that Galib, like many Tanzimat novelists, was a journalist underscores a center–periphery parallel, showing that the newspaper-based origins of Ottoman fiction were reproduced in Cyprus. Ultimately, Bir Bakış is significant less for artistic refinement than for marking a foundational stage in the localization of serialized fiction, illuminating the center–periphery circulation of narrative forms and the hybrid character of early Ottoman novelistic modernity.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Cypriot literature
• Ottoman press history
• serialized fiction
• Muzaffereddin Galib
• Tanzimat novel
• center–periphery relations
• Bir Bakış

Etik Beyan

This study was prepared in accordance with the principles of research and publication ethics, and all works consulted have been cited in the reference list.

Modern Kıbrıs Türk Edebiyatının Kökenleri ve İlk Romanı: Bir Bakış

Öz

Muzaffereddin Galib tarafından yazılan Bir Bakış (1892), bu çalışmada Kıbrıs’ta yayımlanmış bilinen en erken Türkçe tefrika roman olarak incelenmektedir; burada “ilk” nitelemesi, estetik bir yargı olarak değil, yayımlanma bağlamına dayanan ve mevcut arşiv malzemeleriyle desteklenen bir kronolojik erkenlik göstergesi olarak kullanılmaktadır. Mevcut tüm tefrika bölümlerinin sistematik bir incelemesine ve anlatıcı müdahaleleri ile tekrar eden Divan kaynaklı söz varlığını belgeleyen kanıtlayıcı tablolaradayanan analiz, romanın müdahaleci anlatıcısı, meddah etkili tonu ve klasik Osmanlı edebiyatı geleneklerine süregelen bağlılığı tarafından şekillenen geçiş niteliğinde bir anlatı estetiği geliştirdiğini göstermektedir; açılıştaki Marmara betimlemesi, nesib benzeri lirizmiyle Namık Kemal’in İntibah (1873) adlı eserindeki ünlü Çamlıca pasajıyla yakın paralellikler taşır. Eser, ahlâkî bir anlatıcı sesi, “ilk görüşte aşk” motifi ve deneyimsizliği Ali Bey’i çağrıştıran deneyimsiz genç erkek kahraman tipiyle İntibah ile belirgin benzerlikler gösterirken; Sezai’nin Sergüzeştinden (1887) sınırlı gerçekçiliği, asgari psikolojik derinliği ve seyrek mekânsal ayrıntılarıyla ayrılır-kısa “on odalı, kuzey–güney yönelimli” ev betimi erken gerçekçi denemenin bir örneğini oluşturur. Galib’in de tıpkı merkezdeki Tanzimat romancılarının çoğu gibi bir gazeteci-yazar olması, Osmanlı romanının basın kaynaklı doğasının Kıbrıs’ta da tekrarlandığını göstererek merkez ile çevre arasında önemli bir paralelliğe işaret eder. Sonuçta, Bir Bakış, sanatsal incelikten ziyade Kıbrıs’ta tefrika romanın yerelleşmesinde temel bir eşik oluşturarak anlatı biçimlerinin merkez-çevre dolaşımını ve erken Osmanlı roman modernitesinin melez karakterini görünür kılması bakımından önem taşır.

Anahtar Kelimeler

• Kıbrıs Türk edebiyatı
• Osmanlı basın tarihi
• tefrika roman
• Muzaffereddin Galib
• Tanzimat romanı
• merkez–çevre ilişkileri
• Bir Bakış

Etik Beyan

Çalışma hazırlanırken bilim ve etik ilkelerine uyulmuş ve yararlanılan çalışmaların tamamı kaynakçada belirtilmiştir.

Kaynakça

1. Akyüz, K. (1995). Modern Türk edebiyatının ana çizgileri: 1860–1923 [Main li-nes of modern Turkish literature: 1860–1923] (5. bs.). İnkılâp Kitabevi.
2. Alptekin, A. B. (1997). Halk hikâyelerinin motif yapısı [The motif structure of folk stories]. Akçağ Yayınları.
3. Atun, S. (2011). Kıbrıs Türk romanı: Örneklemeli tarihçe [A descriptive history of the Turkish Cypriot novel]. Samtay Vakfı Yayınları.
4. Aylanç, M. (2017). Kıbrıs Türk romanı: Eserler sözlüğü [The Turkish Cypriot novel: A dictionary of works]. Uluslararası Kıbrıs Üniversitesi Yayınları.
5. Berksel, E. (2019). Sömürgeden Kıbrıs Cumhuriyeti’ne [From colony to the Republic of Cyprus]. Self-published.
6. Casanova, P. (2004). The world republic of letters (M. B. DeBevoise, Trans.). Harvard University Press. (Original work published 1999)
7. Cobham, C. D. (2013). Kıbrıs yazıları MS 23–1866 [Cyprus writings AD 23–1866] (A. Çakıroğlu & V. Yektaoğlu, Trans.). Galeri Kültür Yayınları. (Original work published 1908)
8. Demiryürek, M. (2004). Kıbrıs Türk basını ve Türkiye hükümetleri I: Osmanlı dönemi 1878–1910 [The Turkish Cypriot press and Turkish governments I: Ottoman period 1878–1910]. Ankara Üniversitesi Basımevi.

9. Enginün, İ. (2012). Yeni Türk edebiyatı: Tanzimat’tan Cumhuriyet’e (1839–1923) [Modern Turkish literature: From the Tanzimat to the Republic (1839–1923)]. Dergâh Yayınları.
10. Esen, N. (2012). Modern Türk edebiyatı üzerine okumalar [Readings on modern Turkish literature] (3rd ed.). İletişim Yayınları.
11. Even-Zohar, I. (1990). Polysystem studies. Poetics Today, 11(1), 9–26.
12. Ezilmez, H. (2019). Kıbrıs Türk edebiyatında şiir [Poetry in Turkish Cypriot li-terature]. In İ. Bozkurt & O. Karakartal (Eds.), Kıbrıs Türk edebiyatı tarihi (1571–2017), İkinci cilt: Şiir I [History of Turkish Cypriot literature (1571–2017), Vol. II: Poetry I] (pp. 13–20). Kıbrıs Türk Edebiyatı Araştırma ve Tanıtma Projesi Yayını.
13. Faustmann, H. (2008). The colonial legacy of division. In J. Ker-Lindsay & H. Faustmann (Eds.), The government and politics of Cyprus (pp. 45–62). Peter Lang.
14. Fedai, H. (1987). Kıbrıs Müftüsü Hilmi Efendi: Şiirler [Mufti Hilmi Efendi of Cyprus: Poems].
15. Fedai, H. (1989). Kıbrıslı Âşık Kenzî Divanı I: Kasideler, tarihler [The divan of Âşık Kenzî I: Qasidas and chronograms]. MEKB Yayınları.
16. Fedai, H. (1993). Kıbrıslı Âşık Kenzî Divanı II: Gazeller [The divan of Âşık Kenzî II: Ghazals]. MEKB Yayınları.
17. Fedai, H. (2000). Kıbrıs Müftüsü Hilmi Efendi: Şiirler [Mufti Hilmi Efendi of Cyprus: Poems] (2nd ed.). Ateş Matbaacılık Ltd.
18. Fedai, H. (2002). Kıbrıs Türk kültürü: Bildiriler I [Turkish Cypriot culture: Proceedings I]. Eren Yayıncılık.
19. Fedai, H. (2005a). Kıbrıs Türk yazın kültürüne evrimsel bir bakış 1571–1960 [An evolutionary perspective on Turkish Cypriot literary culture, 1571–1960]. In Kıbrıs Türk kültürü: Makaleler I (pp. 449–454). Samtay Vakfı Yayınları.
20. Fedai, H. (2005b). Kıbrıs Destanı üzerine [On the Cyprus Epic]. In Kıbrıs Türk kültürü: Makaleler I (pp. 349–366). Samtay Vakfı Yayınları.
21. Fedai, H. (2005c). Critica–Müsameretname [Critica–Müsameretname]. In Kıbrıs Türk kültürü: Makaleler I (pp. 199–200). Samtay Vakfı Yayınları.
22. Finn, R. P. (2003). Türk romanı: İlk dönem 1872–1900 [The Turkish novel: The early period 1872–1900] (T. Uyar, Trans., 2nd ed.). Agora Kitaplığı.
23. Genç, G. (2009). Preface. In T. Uludağ (Ed.), Modern Türk Kıbrıs edebiyatı dizisi: Romanlar [Series of modern Turkish Cypriot literature: Novels] (pp. 24–29). Freebirds.
24. Great Britain. (1890). Cyprus Blue Book, 1889–1890. Government Printer. Kaytazzâde, M. N. (2004). Yâdigâr-ı Muhabbet [The remnant of love] (F. Memduh, Trans.). Akdeniz Haber Ajansı Yayınları.
25. Kehagioglou, G., & Papaleontiou, L. (2010). Istoria tis neoteris kypriakis logotex-nias (History of modern Cypriot literature). Kentro Epistimonikon Erevnon.
26. Kemal, N. (1873/n.d.). İntibah [The Awakening]. Akba Kitabevi.
27. Korkmaz, R. (Ed.). (2005). Yeni Türk edebiyatı el kitabı (1839–2000) [Handbook of modern Turkish literature (1839–2000)] (2nd ed.). Grafiker Yayıncılık.
28. Küçük, D. A. (2025). Türk edebiyatı 101: Orhun Yazıtları’ndan Divan Edebiyatına, Nazım Hikmet’ten Tutunamayanlar’a Türk edebiyatı hakkında bilmeniz gere-ken her şey [Turkish literature 101]. Say Yayınları.
29. Michael, M. N. (2021). Revolts, demands and challenge to the legitimacy of the Ottoman power: Three parallel revolts in a part of the Ottoman periphery. Archivum Ottomanicum, 29, 127–147.
30. Milli Arşiv ve Araştırma Dairesi (Girne) [National Archives and Research Department (Kyrenia)].
31. Mustafa Sadreddin. (1897a, August 8). Saika-i Sevda (The lightning of love). Kıbrıs (No. 271).
32. Mustafa Sadreddin. (1897b, August 15). Saika-i Sevda (The lightning of love). Kıbrıs (No. 272).
33. Mustafa Sadreddin. (1897c, August 22). Saika-i Sevda (The lightning of love). Kıbrıs (No. 273).
34. Mustafa Sadreddin. (1897d, August 29). Saika-i Sevda (The lightning of love). Kıbrıs (No. 274).
35. Muzaffereddin Galib. (1892, January 8). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 3).
36. Muzaffereddin Galib. (1892, January 15). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 4).
37. Muzaffereddin Galib. (1892, January 22). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 5).
38. Muzaffereddin Galib. (1892, January 29). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 6).
39. Muzaffereddin Galib. (1892, February 5). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 7).
40. Muzaffereddin Galib. (1892, February 12). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 8).
41. Muzaffereddin Galib. (1892, February 19). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 9).
42. Muzaffereddin Galib. (1892, February 26). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 10).
43. Muzaffereddin Galib. (1892, March 4). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 11).
44. Muzaffereddin Galib. (1892, March 11). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 12).
45. Muzaffereddin Galib. (1892, March 18). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 13).
46. Muzaffereddin Galib. (1892, March 25). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 14).
47. Muzaffereddin Galib. (1892, April 1). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 15).
48. Muzaffereddin Galib. (1892, April 8). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 16).
49. Muzaffereddin Galib. (1892, April 15). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 17).
50. Muzaffereddin Galib. (1892, April 22). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 18).
51. Muzaffereddin Galib. (1892, April 29). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 19).
52. Muzaffereddin Galib. (1892, May 6). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 20).
53. Muzaffereddin Galib. (1892, May 13). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 21).
54. Muzaffereddin Galib. (1892, May 20). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 22).
55. Muzaffereddin Galib. (1892, May 27). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 23).
56. Muzaffereddin Galib. (1892, June 3). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 24).
57. Muzaffereddin Galib. (1892, June 10). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 25).
58. Muzaffereddin Galib. (1892, June 17). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 26).
59. Muzaffereddin Galib. (1892, June 24). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 27).
60. Muzaffereddin Galib. (1892, July 1). Bir Bakış (A glance). Zaman (No. 28).
61. Muzaffereddin Galib. (1892, August 22). Bir Bakış (A glance). Yeni Zaman (No. 1).
62. Muzaffereddin Galib. (1892, August 29). Bir Bakış (A glance). Yeni Zaman (No. 2).
63. Muzaffereddin Galib. (1892, September 5). Bir Bakış (A glance). Yeni Zaman (No. 3).
64. Muzaffereddin Galib. (1892, September 12). Bir Bakış (A glance). Yeni Zaman (No. 4).
65. Muzaffereddin Galib. (1892, September 19). Bir Bakış (A glance). Yeni Zaman (No. 5).
66. Mutluyakalı, C. (Ed.). (2012). Kıbrıs Türk basın tarihinin ilk dönemi (1578–1931) [The first period of Turkish Cypriot press history]. In Kıbrıs Türk basın tarihi (pp. 19–23). Kıbrıs Türk Gazeteciler Birliği.
67. Parla, J. (2004). Babalar ve oğullar: Tanzimat romanının epistemolojik temelleri [Fathers and sons]. İletişim Yayınları.
68. Pavlides, A. (1998). A brief history of Cyprus and its Greek origin (3rd ed.). Self-published.
69. Press and Information Office (Nicosia).
70. Sami, Ş. (1872/1979). Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat [The love of Talat and Fitnat]. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Yayınları.
71. Serdar, G. (2000). Şairlerimiz şiirlerimiz: Geçmişten günümüze Kıbrıs Türk şiiri [Our poets and poems].
72. Sezai, S. (1888/2008). Sergüzeşt [Adventure] (3rd ed.). Özgür Yayınları.
73. Sophocleous, A. Cl. (1995). Symvoli stin istoria tou kypriakou typou [Contribution to the history of the Cypriot press]. Intercollege Press.
74. Tanpınar, A. H. (1988). 19’uncu asır Türk edebiyatı tarihi [History of nineteent-h-century Turkish literature] (7th ed.). Çağlayan Basımevi.
75. Ünlü, C. (1981). Kıbrıs’ta basın olayı (1878–1981) [The press phenomenon in Cyprus (1878–1981)]. Basın-Yayın Genel Müdürlüğü.
76. Yıkık, A. (2017). A protagonist in Cyprus’ Tanzimat literature: Kaytazzade Mehmet Nazım. In B. Sagaster, T. Stavrides, & B. Hoffmann (Eds.), Press and mass communication in the Middle East (pp. 151–170). University of Bamberg Press.
77. Yıkık, A. (2020). The Ottoman press as a political and literary platform in Cyprus between 1878–1900. Cahiers du Centre d’Études Chypriotes, 50, 351–372. https://doi.org/10.4000/cchyp.522
78. Yıkık, A. (2021). Kıbrıs Türk edebiyatında ilk tefrika roman: Bir bakış [The first serialized novel in Turkish Cypriot literature]. Günce Yayınları.
79. Yıkık, A. (Ed.). (2022). Edebiyatın kıyısından sesler: Kıbrıs’ta yazma uğraşları [Voices from the periphery of literature]. Kesit Yayınları.
80. Yıkık, A. (2025). A Cypriot in Ottoman theater: Nefi’s Felaket and Tanzimat cen-ter–periphery dynamics. Külliyat Osmanlı Araştırmaları Dergisi, 28, 167– 186. https://doi.org/10.51592/kulliyat.1768141
81. Zaman. (1891, December 25). Zaman (No. 1).
82. Zaman. (1892, January 1). Zaman (No. 2).