Özbek Yazar Hojiakbar Shayxov’un Bilim Kurgu Hikâyelerinin İncelenmesi

Öz

Hojiakbar Shayxov, hikâyelerinde bilim kurgu unsurlarını yoğun biçimde kullanan bir Özbek yazardır. Taşkentli bir ailenin çocuğu olarak Bolşevik dönemin politikaları nedeniyle Doğu Türkistan’da doğmuş, ailesinin yurda dönüşünün ardından eğitimini Taşkent’te sürdürmüş, Özbekistan Bilimler Akademisi bünyesinde mühendis olarak çalışmıştır. Bu çalışmanın ilk amacı Shayxov’u Türkiye’de tanıtmak, ikinci amacı ise onun bilim kurgu türündeki hikâyelerini kuramsal bir çerçevede incelemektir. Bu kuramsal çerçeve; Todorov’un fantastik anlayışı, Darko Suvin’in bilişsel yabancılaştırma ve novum kavramları, Samuel R. Delany’nin okur merkezli tür yaklaşımı ve Damien Broderick’in epistemik değişim temelli bilim kurgu anlayışı üzerine inşa edilmiştir. Çalışmanın inceleme bölümünde Shayxov’un 1972 yılında yayımladığı hikâye kitabından bilim kurgu unsurlarını açıkça yansıtan altı hikâye seçilmiştir: 7-SER, Tasodifiy Qo‘nish (Tesadüfî İniş), Maydon Panohida (Ring Korumasında), Toshdagi İzlar (Taştaki İzler), G‘aroyib Tushlar (Garip Düşler) ve Kelgindilar (Misafirler). Hikâyeler önce özetlenmiş, ardından kuramsal açıdan çözümlenmiştir. İncelemeler, söz konusu metinlerin doğaüstü belirsizlikler üzerine değil, bilimsel nedensellik ve akılcı açıklamalar üzerine kurulduğunu; bu bakımdan Todorov’un “fantastik”inden ziyade Suvin’in bilim kurgu ölçütleriyle örtüştüğünü ortaya koymaktadır. Bununla birlikte teknolojik yeniliklerin hikâyelerde yalnızca araçsal değil, ahlaki sorgulamaları ön plana çıkaran unsurlar olarak kurgulandığı tespit edilmiştir. Çalışmada Shayxov’un hikâyeleri, Sovyet edebiyatında bilim kurgu, gotik ve fantastik gibi anlatıları kapsayan “fantastika” geleneği çerçevesinde değerlendirilmiştir. “Fantastika” kapsayıcı bir kavram, bilim kurgu ise bu geleneğin bir türü olarak ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• fantastika
• bilim kurgu
• Hajiakbar Shayxov
• hikâye
• Özbek edebiyatı

Etik Beyan

Çalışma hazırlanırken bilim ve etik ilkelerine uyulmuş ve yararlanılan çalışmaların tamamı kaynakçada belirtilmiştir.

An Analysis of the Science Fiction Stories of the Uzbek Writer Hojiakbar Shayxov

Öz

Hojiakbar Shayxov is an Uzbek writer who makes extensive use of science fiction elements in his stories. Born in East Turkestan to a Tashkent family due to Bolshevik-era policies, he completed his education in Tashkent and worked as an engineer at the Academy of Sciences of Uzbekistan. The first aim of this study is to introduce Shayxov to Turkish readers, and the second is to examine his science fiction stories within a theoretical framework. This framework is built upon Todorov’s conception of the fantastic thinking, Darko Suvin’s concepts of cognitive estrangement and the novum, Samuel R. Delany’s reader-centered approach to genre, and Damien Broderick’s science fiction theory grounded in epistemic change. In the analytical section, six stories have been selected from the collection Shayxov published in 1972: 7-SER, Tasodifiy Qo‘nish (Accidental Landing), Maydon Panohida (Under the Protection of the Ring), Toshdagi Izlar (Traces in Stone), G‘aroyib Tushlar (Strange Dreams), and Kelgindilar (The Visitors). The stories are examined theoretically. The analyses show that the texts rest not on supernatural ambiguity but on scientific causality and rational explanation, aligning more closely with Suvin’s criteria for science fiction than with Todorov’s “fantastic thinking.” It has also been found that technological innovations are framed not merely as instrumental devices but as elements that foreground moral questioning. The stories are situated within the “fantastika” tradition of Soviet literature, a broad category encompassing science fiction, gothic, and fantastic narratives. “Fantastika” is treated as an umbrella concept, with science fiction regarded as one genre within it.

Anahtar Kelimeler

• fantastika
• science fiction
• Hajiakbar Shayxov
• story
• Uzbek literature

Etik Beyan

This study was prepared in accordance with the principles of research and publication ethics, and all works consulted have been cited in the reference list.

Kaynakça

1. Broderick, D. (1995). Reading by starlight: Postmodern science fiction. Routledge.
2. Ceylan, Ü. (2025). Sovyet bilimkurgu edebiyatı (A. N. Tolstoy, A. R. Belyayev, İ. A. Yefremov eserleri örneğinde) (Tez No. 929020) [Doktora tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurumu Ulusal Tez Merkezi.
3. Clute, J. ve Nicholls, P. (1993). The encyclopedia of science fiction (2nd ed.). St. Martin’s Press.
4. Delany, S. R. (1994). Silent interviews: On language, race, sex, science fiction and some comics. Wesleyan University Press.
5. Mirvaliyev, S. (1993). O‘zbek adiblari. Fan Nashriyot.
6. Obidjonova, M. (2025, Noyabr 12-13). Ingliz va O‘zbek adabiyotida ilmiy fan-tastikaning narratologik asoslari [Konferans Bildirisi-Tam Metin]. Filologik komparativistika va tarjimashunoslik masalalari. Toshkent, O‘zbekiston.
7. Raximjonovich, İ.Y. (2024). O‘zbekistonda fantasika janrining ahamiyati va umu-miy tahlili. Science Shine İnternational Scientific Journal, 1(13), 314-317.
8. Roberts, A. (2006). The history of science fiction. Palgrave Macmillan.

9. Shayxov, H., ve Hobilov, T. (1972). İlmiy-fantastik hikoyalar va qissa. Yosh Gvardiya Nashriyoti.
10. Sharafiddinov, O. (2001). Hajiakbarning sirli olami. H. Shayxov, Tutash odamlar; ikki jahon ovorasi: İlmiy-fantastik romanlar içinde (Önsöz). (s. 3-10). Sharq Nashriyoti.
11. Söyler, S. (2025). Rus bilimkurgusunda ekoeleştiri: Strugatski kardeşlerin eser-leri üzerine bir inceleme. Uluslararası Dil, Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi (UDEKAD), 8(3), 1469–1485. https://doi.org/10.37999/ude-kad.1720121
12. Todorov, T. (2004). Fantastik: Edebi türe yapısal bir yaklaşım (N. Öztokat, Çev.). Metis Yayınları.
13. Xonazarov, Q. X., Aminov, M. N., Musayev, J.A., Safarov, R. A., Umarov, T. U., Shorahmedov, D. A., Yusupov, E. Y., Qurbonov, S. Sh., Xabibullayev, P.Q. (1988). Entsiklopedik lugʻat (1. Tom). Oʻzbek Sovet Entsiklopediyasi Bosh Redaktsiyasi.
14. Zabirko, O. (2018). The magic spell of revanchism: Geopolitical visions in post-So-viet speculative fiction (fantastika). Ideology and Politics, 1(9), 66–134.