An Overview of Legend Terms in Turkmen Folklore

Öz

Although there have been many studies on Turkmen oral cultural values since the beginning of the 20th century, the classification and naming of species and similar issues have not been resolved yet. Eliminating the confusion about the terms used to meet the term “legend” in Turkmen Folklore is one of the most important issues that have not been resolved until today. Therefore, in this article, the concepts related to legend, which have not been consensus about their meanings and uses until today, are emphasized, and the aforementioned concepts are discussed scientifically and a final result has been tried to be reached regarding their use. First of all, after mentioning the terms used to describe the term legend in the Turkmen culture in the past with reference to the written sources belonging to the 11-17th centuries, the current terms used in return for legend in Turkmenistan based on the 20th century sources are discussed and the current situation regarding the naming of the Turkmen legends has been revealed. Later, based on the views of Russian and Turkmen scholars, the terms legenda, efsana and rovayat, which are used in return for the term “legend” in Turkmen, were evaluated and as a result, it was concluded that these concepts were used to meet the same folk literature genre. In addition, the necessity of using a single term that corresponds to the legend type in order to eliminate the confusion between the terms that has been going on for a long time is emphasized.

Anahtar Kelimeler

• Turkmen
• legend
• legenda
• efsana
• rovayat

Türkmen Halk Biliminde Efsane Terimlerine Genel Bir Bakış

Öz

XX. yüzyılın başlarından itibaren Türkmen sözlü kültür ürünleri üzerinde pek çok çalışma yapılmış olmasına rağmen türlerin sınıflandırılması ve adlandırılması gibi konular hâlâ çözüme kavuşturulamamıştır. Türkmen halk biliminde “efsane” terimini karşılamak için kullanılan terimlerle ilgili karışıklığın giderilmesi günümüze kadar çözüme ulaşmamış konuların en önemlilerindendir. Dolayısıyla bu makalede, Türkmen halk biliminde günümüze kadar anlamları ve kullanımları konusunda hâlâ bir fikir birliğine varılmamış olan efsane ile ilgili kavramlar üzerinde durulup söz konusu kavramlar bilimsel olarak ele alınmış ve kullanımları konusunda nihai bir sonuca ulaşılmaya çalışılmıştır. Makale “Giriş”, “Tarihî Süreç İçinde Türkmenlerde Efsane Kavramı”, “Değerlendirme” ve “Sonuç” bölümlerinden oluşmaktadır. Öncelikli olarak XI-XVII. yüzyıllara ait yazılı kaynaklar üzerinden hareketle geçmişte Türkmen kültüründe efsane terimini karşılamak üzere kullanılan terimlere değinildikten sonra, XX. yüzyıl kaynaklarından hareketle Türkmenistan’da efsane karşılığında kullanılan güncel terimler ele alınmış ve Türkmen efsanelerinin adlandırılmaları ile ilgili mevcut durum gözler önüne serilmiştir. Sonra Rus ve Türkmen bilim adamlarının görüşlerinden hareketle Türkmen Türkçesinde “efsane” terimi karşılığında kullanılan Latince kökenli “legenda”, Farsça kökenli “efsana” ve Arapça kökenli “rovayat” terimleri anlamları bakımından değerlendirilmiş ve bunun sonucunda söz konusu kavramların aynı halk edebiyatı türünü karşılamak üzere kullanıldığı kanısına varılmıştır. Ayrıca eskiden beri devam edegelen terimler arası karmaşanın ortadan kaldırılması amacıyla efsane türünü karşılayacak tek bir terimin kullanılmasının gerekliliği üzerinde durulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Türkmen
• efsane
• legenda
• efsana
• rovayat

Kaynakça

1. Abdıyev, Ş. (1993). Köneürgenç Rovayatları. Aşkabat: Magarıf.
2. Agalıyev, P. (1941). Mıralı ve Soltansöyün (Halk Hekayaları). Aşkabat: Türkmendövletneşir.
3. Anikin, P. V. ve Kruglov, G. Y. (1987). Russkoye Narodnoye Poetiçeskoye Tvorçestvo. Izdaniye vtoroye. Sankt-Peterburg: Prosveşeniye.
4. Aslan, F. (2012). “Halk Bilimsel Bir Terim Olarak ‘Efsane’ Üzerine Bazı Dikkatler”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 23, 81-90.
5. Baba, S. (1556). Tarıhı Salar Baba. Türkmenistan İlimler Akademisi Mahtumkulu Adındaki Dil, Edebiyat ve Milli Elyazmaları Enstitüsü Elyazmaları Hazinesi, Envanter No.526(e).
6. Bahadır Han, A. (1641-1642). Şecereyi Terakime. Türkmenistan İlimler Akademisi Mahtumkulu Adındaki Dil, Edebiyat ve Milli Elyazmaları Enstitüsü Elyazmaları Hazinesi Envanter No.425(e).
7. Baymıradov, A. (1974a). “Rovayatlarıň Tarıhı Köküni Izarlamagıň Printsipleri”. Türkmen Filologiyasınıň Aktual Meseleleri/Yaş Filologlarıň I Respublikan Ilmı Konferentsiyasına Gelen Dokladlarıň Tezisleri, 59-61.
8. Baymıradov, A. (1974b). “Rovayatlarıň ve Legendalarıň Käbir Ayratınlığı”. TSSR Ilımlar Akademiyasınıň Habarları Cemgıyetçilik Ilımlarıň Seriyası, 5, 86-90. Baymıradov, A. (1975a). “Rovayatlar Bilen Yazuv Edebiyatınıň Arabaglanışığı Hakında”. TSSR Ilımlar Akademiyasınıň Habarları Cemgıyetçilik Ilımlarıň Seriyası, 1, 81-84.

9. Baymıradov, A. (1975b). “Türkmen Halk Rovayatlarınıň Tarıhı Kökleri”. TSSR Ilımlar Akademiyasınıň Habarları Cemgıyetçilik Ilımlarıň Seriyası, 4, 92-96.
10. Baymıradov, A. (1980). “Legendalarıň ve Rovayatlarıň Poetik Özboluşlılığı Dogrusında”. TSSR Ilımlar Akademiyasınıň Habarları Cemgıyetçilik Ilımlarıň Seriyası, 5, 52-59.
11. Baymıradov, A. (1982a). “O klassifikatsii narodnıh predaniy”. TSSR Ilımlar Akademiyasınıň Habarları Cemgıyetçilik Ilımlarıň Seriyası, 1, 90-94.
12. Baymıradov, A. (1982b). Türkmen Folklor Prozasınıň Tarıhı Evolyutsiyası. Aşkabat: Ilım Neşiryatı.
13. Baymıradov, A. (1983). Magtımgulı Hakında Rovayatlar ve Legendalar. Aşkabat: Ilım Neşiryatı.
14. Baymıradov, A. (1989). “Lukmanıň Tarıhı hem Folklor Obrazı”. TSSR Ilımlar Akademiyasınıň Habarları Cemgıyetçilik Ilımlarıň Seriyası, 2, 52-59.
15. Baymıradov, A. (1992). Rovayatlarda Tarıhı Şahslar. Aşkabat: Ilım Neşiryatı.
16. Baymıradov, A. (1994). Türkmen Halk Kıssalarınıň Tarıhı-Genetiki Evolyutsiyası ve Poetikası. Doktora Tezi, Aşkabat: Türkmenistan Ilımlar Akademiyası Mağtımgulı Adındakı Edebiyat İnstitutı.
17. Baymıradov, A. (2011, 6 Nisan). “Efsana - Özbaşdak Çeper Gımmatlık”. Türkmen Dili (gazetesi), 14 (579).
18. Baymıradov, A. ve Baymıradov, B. (2014). Magtımgulı Hakındakı Rovayatlar (Mağtımgulı Pırağınıň Doğlan Gününiň 290 Yıllığına). Aşkabat: Türkmen Dövlet Neşiryat Gullugı.
19. Baymıradov, B. (2002). “Türkmen Galaları Hakındakı Rovayatlarıň Käbir Ayratınlıkları”. Türkmenistanda Ilım ve Tehnika, 7, 19-27.
20. Baymıradov, B. (2004). Türkmen Galaları Hakında Rovayatlar. Aşkabat: Miras. Berdimuhamedov, G. (2017). Türkmenistan - Beyik Yüpek Yolunıň Yüreği. Aşkabat: Türkmen Dövlet Neşiryat Gulluğı.
21. Bolşaya Sovetskaya Ensiklopediya (1937). Pervoye izdaniye, 36 tom. Moskova: Gosudarstvennıy İnstitut “Sovetskaya Ensiklopediya”.
22. Bolşaya Sovetskaya Ensiklopediya (1953). Vtoroye izdaniye, 24 tom. Moskova: Gosudarstvennoye Nauçnoye İzdatelstvo “Bolşaya Sovetskaya Ensiklopediya”.
23. Bolşaya Sovetskaya Ensiklopediya (1955). Vtoroye izdaniye, 34 tom. Moskova: Gosudarstvennoye Nauçnoye İzdatelstvo “Bolşaya Sovetskaya Ensiklopediya”.
24. Bolşaya Sovetskaya Ensiklopediya (1973). Tretye izdaniye, 14 tom. Moskova: Izdatelstvo “Sovetskaya Ensiklopediya”.
25. Bolşaya Sovetskaya Ensiklopediya (1975). Tretye izdaniye, 20 tom. Moskova: Izdatelstvo “Sovetskaya Ensiklopediya”.
26. Devellioğlu, F. (1984). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat. Ankara: Aydın Kitabevi.
27. Dıykanbayeva, A. (2004). Kırgız Efsaneleri Üzerinde Bir Araştırma. Doktora Tezi, İzmir: Ege Üniversitesi.
28. Ergun, M. (1997). Türk Dünyası Efsanelerinde Değişme Motifi - I Cilt. Ankara: TDK Yayınları.
29. Dönmez Fedakâr, P. (2008). Karakalpak Efsaneleri (İnceleme-Metinler). Doktora Tezi, İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
30. Feoktistova, K. İ. (2000). “Russkiye Predaniya i Legendı: Problema Razgraniçeniya Janrov”. Vestnik Omskogo universiteta, 1, 86-89.
31. Geldiyev, G. (2003). Türkmen Şahırana Halk Dörediciliği. Aşkabat: Türkmen Dövlet Neşiryat Gulluğı.
32. Gutlıyev, G. (1991). Gadımı Ceyhunıň Yadıgärliklerine Sıyahat. Aşkabat: Ilım.
33. Halımov, N. (1986). Gadımı Ürgence Sıyahat. Aşkabat: Ilım.
34. Horezmi. (1961). Muhabbat-name (İzdaniye teksta, transkripsiya, perevod i issledovaniye E.N.Nadjipa) (Red. A.N.Kononov). Moskova: İzdatelstvo Vostoçnoy Literaturı.
35. Kâşgarlı, M. (1985a). Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi. I-IV Cilt (Çev. Besim Atalay), I. Cilt. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
36. Kâşgarlı, M. (1985b). Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi. I-IV Cilt (Çev. Besim Atalay), III. Cilt. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
37. Kerbabayev, B. (1992). Mıralı (Novayı) / Mıralı Hakda Rovayatlar. Aşkabat: Çäç. Kriniçnaya, A. N. (1987). Russkaya Narodnaya İstoriçeskaya Proza / Voprosı Genezisa i Strukturı. Sankt Petersburg: Izdatelstvo “Nauka”.
38. Literaturnaya Ensiklopediya (1935a). Tom şestoy. Moskova: Gosudarstvennoye Slovarno-Ensiklopediçeskoye İzdatelstvo “Sovetskaya Ensiklopediya”.
39. Magtımgulı Hakında Halk Rovayatları (1959). (Haz. Mati Kösayev). Aşkabat: Türkmenistan Dövlet Neşriyatı.
40. Meredov, A. (1992). Nedir Şa Hakındakı Rovayatlar. Balkanabat: Kerven. Meredov, A. ve Ahallı, S. (1988). Türkmen Klassıkı Edebiyatınıň Sözlüği. Aşkabat: Türkmenistan.
41. Morohin, N. V. (1983). Prozaiçeskiye Janrı Russkogo Folklora / Izdaniye Vtoroye. Moskova: Vısşaya şkola.
42. Orazgulıyev, S. ve Amangulıyeva, G. (1995). Gözli Ata: Rovayatlar, goşgular. Aşkabat: Ruh Neşiryatı.
43. Ospanaliyeva, B. (2011). Kazakistan’ın Cambıl Bölgesi Efsaneleri (İnceleme - Metinler). Doktora Tezi, İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Öräyev, A. (1983). İbn Sina Hakında Rovayatlar. Aşkabat: Magarıf.
44. Persidsko-Russkiy Slovar (1985). (Red. Yu. A. Rubinçik). Tom 1. Moskova: Russkiy Yazık.
45. Propp, Y. V. (1998). Poetika Folklora (Sobraniye Trudov V.Ya.Proppa). Sostavleniye, Predisloviye i Kommentarii A.N. Martınovoy. Moskova: Izdatelstvo “Labirint”.
46. Rabguzî, B. (1310). Kısasıl-Enbiya. Müstensih: Şamırat Narbay (-).Türkmenistan İlimler Akademisi Mahtumkulu Adındaki Dil, Edebiyat ve Milli Elyazmaları Enstitüsü Elyazmaları Hazinesi, Envanter No. 6312(e).
47. Slovar Turkmenskogo Yazıka. (1962). Aşkabat: Izdatelstvo AN TSSR.
48. Şerif, G. (-). Är Hüpbiniň Destanı. Türkmenistan İlimler Akademisi Mahtumkulu Adındaki Dil, Edebiyat ve Milli Elyazmaları Enstitüsü Elyazmaları Hazinesi, Envanter No.69(e).
49. Türkmen Sovet Ensiklopediyası. (1983). No. 5, Aşkabat: TSSR Ilımlar Akademiyası.
50. Türkmen Sovet Ensiklopediyası. (1986). No. 7, Aşkabat: TSSR Ilımlar Akademiyası.
51. Türkmençe-Rusça Sözlük. (1968). (Red. N.A. Baskakov, B.A. Garrıyev, M.Ya. Hamzayev). Moskova: Sovetskaya Ensiklopediya.
52. Yesevî, A. (-). Hikmetler Divanı, Müstensih: Övez Molla (1697). Türkmenistan İlimler Akademisi Mahtumkulu Adındaki Dil, Edebiyat ve Milli Elyazmaları Enstitüsü Elyazmaları Hazinesi, Envanter No.487(e), 123-468.