Yıl 2021, Cilt , Sayı 51, Sayfalar 61 - 80 2021-03-19

Azerbaycan Türkçesinde Kiplik İşaretleyicisi Olarak Modal Sözlerin Spesifik Özellikleri ve Söz Diziminde İşlevleri
Specific Features of Modal Words and Their Functions in the Word System as Modality Markers in Azerbaijani Turkish

Elza ALIŞOVA DEMİRDAĞ [1]


Türkiye Türkçesinde kiplik olarak tanımlanan modallığın dilde çeşitli işaretleyicileri mevcuttur. Kipliğin dilsel ifadesi olan kiplik işaretleyicileri morfolojik kategoriler, sözlüksel kategoriler, söz dizimsel kategoriler, tonlama ve bağlam olarak sınıflandırılır. Fakat, Azerbaycan Türkçesinde bu görevi doğrudan üstlenen gramatikal kategori, modal sözlerdir. Modal sözler, konuşanın söylediği fikre belli münasebetini, ilgisini belirten sözcük türüdür. Modal sözlerin temel görevi modallığı çeşitli şekilde ifade etmektir. Modal sözler, leksik, gramatikal, morfolojik karakteri ve sentaktik görevi ile Azerbaycan Türkçesinde ayrıca bir sözcük türü olarak kendini göstermektedir. Modal sözler, sabit modal sözler (sadece modal söz olarak kullanılanlar), gayri sabit modal sözler (diğer sözcük türlerinin modal söz olarak kullanımı) olarak iki başlıkta incelenir. Anlamlarına göre modal sözler çeşitli şekillerde sınıflandırılır. 1. Tasdik bildiren modal sözler. 2. İhtimal, şüphe, tereddüt bildiren modal sözler. 3. Benzetme, mukayese bildiren modal sözler. 4. Netice, sonuç, sıra, genelleme bildiren modal sözler. 5. Kaynak, isnat bildiren modal sözler. 6. Emosyonel münasebet bildiren modal sözler. Yapısına göre modal sözler, basit, türemiş ve birleşik modal sözler olarak ele alınır. Azerbaycan Türkçesinde modal sözler, morfolojide incelense de cümledeki görevleri nedeniyle sentaksta da bahsedilmektedir. Modal sözler, sentaksta genel olarak ara söz, bazen ise söz-cümle görevinde kullanılırlar. Azerbaycan Türkçesinde modallık sadece gramatikal kategori olarak değil, aynı zamanda felsefi mantıki kategori olarak da incelenir. Çalışmada, Azerbaycan Türkçesinde modal sözlerle ilgili bilgi verilecek ve söz dizimindeki işlevi metinlerden seçilen örnekler üzerinden açıklanmaya çalışılacaktır.
There are various markers of modality in the language, which is defined as modality in Turkey Turkish. Modality markers, which are linguistic expressions of modality, are classified into toning, connection, morphological and lexical categories. However, the grammatical category that directly assumes this task in Azerbaijani Turkish is modal words. The main task of modal words is to express modality in various ways. Modal words, with their lexical, grammatical, morphological characters and syntactic functions, also appear as a distinct type of word in Azerbaijani Turkish. Modal words are examined under two headings as fixed modal words (those used only as modal words) and non-fixed modal words (using other types of words as modal words). Modal words are classified in various ways according to their meanings as: (1) modal words expressing approval; (2) modal words expressing possibility, suspicion and hesitation; (3) modal words expressing analogy and comparison; (4) modal words stating conclusion, sequence, and generalization; (5) modal words indicating reference and (6) modal words indicating regret. According to their structure, modal words are considered as simple, derived and compound modal words. Although modal words are examined in morphology in Azerbaijani Turkish, they are also mentioned in syntax due to their function in sentences. Modal words are used in syntax generally as intermediate words, and sometimes in word-sentence task. In Azerbaijani Turkish, modality is studied not only in grammatical category, but also in philosophical-logical category. In this study, information will be given about modal words in Azerbaijani Turkish and their syntax functions will be explained through examples selected from texts.
  • Abdullayev, E. Z. (1958). Kömekçi Nitg Hisseleri. Bakü: BDU Neşriyatı.
  • Abdullayeva, G. (2013). Müasir Azerbaycan Dili. (Morfologiya, Sintaksis). Bakü: Elm ve Tehsil.
  • Anar (2003). Eserler (Hikayeler, Povestler). I Cilt. Bakü: Nurlan.
  • Arslan, M. (2020). “Dilbilimsel Kiplik Konusuna Bir Bakış”. Ulakbilge, 47, Mart. s. 483-488.
  • Aslan, D. S. (2008). Türkçede İsteme Kipliği, Semantik-Pragmatik Bir İnceleme. Ankara: Grafiker Yayınları.
  • Aslanov, E. E. (1957). Müasir Azerbaycan Dilinde Modal Sözler. Bakü: Nizami adına Edebiyat ve Dil İnstitutunun Eserleri, X cilt.
  • Aslanov, E. E. (1960). “Modal Sözler”. Azerbaycan Dilinin Grammatikası. Azerbaycan SSRİ EA Neşriyatı.
  • Benzer, A. (2008). Fiilde Zaman Görünüş Kip ve Kiplik. Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Basılmış Doktora Tezi.
  • Biray, N. (2009). “Kazak Türkçesinde Modal Söz (Kelimenin Dokuzuncu Türü mü?)”. Turkish Studies, İnternational Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 4/3 Spring, 338-361.
  • Bozkurt, F. (2017). Türkiye Türkçesi ( Dilbilgisi- Anlatım). Konya: Eğitim Yayınevi.
  • Cavadov, E. (1959). “Modallıg Meselesine Dair Bazı Kayıtlar”. Azerbaycan SSRİ, EA Haberler, (İctimai Elmler Seriyası), 2.
  • Cavadov E. M. (1980). “Modal Sözler”. Müasir Azerbaycan Dili, II Cilt, Morfologiya: Bakü: Elm.
  • Dilaçar, A. (1971). “Gramer Tanımı, Adı, Kapsamı, Türleri, Yönetimi, Eğitimdeki Yeri ve Tarihçesi”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten.83-145, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  • Dmitriyev, N. K. (1948). Grammatika başkirskogo yazıka. Moskova. Elçin (2005). Seçilmiş Eserleri. I Cilt. Bakü: Çınar Cap.
  • Elizade, Z. (1965). Müasir Azerbaycan Dilinde Modal Sözler. Bakü: Maarif.
  • Ergin, M. (2008). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Basım Yayım Tanıtım.
  • Erk Emeksiz, Z. (2008). “Türkçede Kiplik Anlamının Belirsizliği ve Anlamsal Roller”. Dil Dergisi, 141: 55-66.
  • Hacıyev, K. (1999). Azerbaycan Dilinde Hususi Nitg Hisseleri. Bakü: Çaşıoğlu.
  • Halilov, B. (2007). Müasir Azerbaycan Dilinin Morfologiyası. II hisse. Bakü: Nurlan.
  • Hüseynzade, M. (1954). Müasir Azerbaycan Dili (Leksika, Fonetika, Morfologiya). Bakü: ADU.
  • Hüseynzade, M. (2007). Müasir Azerbaycan Dili, III hisse, Morfologiya. Bakü: Şark Garp.
  • İbrahimov, M. (2005). Seçilmiş Eserleri. I Cilt. Bakü: Şark Garp.
  • İmanov, G. (2015). Oğuz Grubu Türk Dillerinde Modal Sözler. Bakü: Elm ve Tehsil.
  • Kazımov, G. (2010). Müasir Azerbaycan Dili, Morfologiya. Bakü: Elm ve Tahsil.
  • Kerimoğlu, C. (2011). Kiplik İncelemeleri ve Türkçe. İzmir: Dinozor Kitabevi.
  • Kerimoğlu, C. (2018). Kiplik ve Kip. Pegem Akademi.
  • Korkmaz, Z. (2010). Gramer Terimleri Sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları.
  • Lyons, J.(1997). Semantics (Volume 2). USA: Cambridge University Press.
  • Memmedhanlı, E. (2013). Seçilmiş Eserleri. Bakü: Tehsil.
  • Mustafa, F. (2016). Seçilmiş Eserleri. I. Cilt. Bakü: Ecoprint.
  • Nerimanov, N. (2004). Seçilmiş Eserleri. Bakü: Lider Neşriyatı.
  • Palmer, F, R. (1986). Mood and Modality. Cambridge: Cambridge University Press, First Edition.
  • Palmer, F. R. (2001). Mood and Modality. Cambridge: Cambridge University Press, econd Edition.
  • Papafragou, A. (200). Modality: İssues in the Semantics- Pragmatics İnterface. Amsterdam: New York Elsevier.
  • Potner, P. (2009). Modality. Oxford: Oxford University Press.
  • Rüstemova, G. (2013). Kömekçi Nitg Hisseleri. Bakü: Şark Garp.
  • Rüstemov, R. (1996). Müasir Türk Dillerinde Kömekçi Nitg Hisseleri. Bakü: BDU Neşriyatı.
  • Serebrennikov, B. A ve Hacıyeva, N. Z. (2002). Türk Dillerinin Mükayiseli Grammatikası. Bakü: Seda.
  • Şıhlı, İ. (2005). Seçilmiş Eserleri. II Cilt, Bakü: Şark- Garp.
  • Sweetser, Eve E. (1990). From Etymology to Pragmatics: Metaphorical and Cultural Aspects of Semantic Structure. Cambridge: Cambridge University Press. Türkçe Sözlük (2011). Ankara: TDK Yayınları.
  • Vardar, B. (2002). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Multilingual Yayınları.
  • Zeynalov, F. (1965). Müasir Türk Dillerinde Edat ve Modal Sözler. Bakü.
  • Zeynalov, F. (1971). Müasir Türk Dillerinde Kömekçi Nitg Hisseleri. Bakü.
  • Zeynalov, F. (2008). Türk Dillerinin Mügayiseli Grammatikası, I hisse (Fonetika, Leksika, Morfologiya). Bakü: MBM Neşriyatı.
Birincil Dil tr
Konular Dil ve Dil Bilim
Bölüm Makaleler
Yazarlar

Orcid: 0000-0002-0320-8996
Yazar: Elza ALIŞOVA DEMİRDAĞ
Kurum: GİRNE AMERİKAN ÜNİVERSİTESİ
Ülke: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti


Tarihler

Yayımlanma Tarihi : 19 Mart 2021

Bibtex @araştırma makalesi { tdded902294, journal = {Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi}, issn = {1301-0077}, eissn = {2651-5091}, address = {}, publisher = {Türk Dil Kurumu}, year = {2021}, volume = {}, pages = {61 - 80}, doi = {10.24155/tdk.2021.157}, title = {Azerbaycan Türkçesinde Kiplik İşaretleyicisi Olarak Modal Sözlerin Spesifik Özellikleri ve Söz Diziminde İşlevleri}, key = {cite}, author = {Alışova Demirdağ, Elza} }
APA Alışova Demirdağ, E . (2021). Azerbaycan Türkçesinde Kiplik İşaretleyicisi Olarak Modal Sözlerin Spesifik Özellikleri ve Söz Diziminde İşlevleri . Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi , (51) , 61-80 . DOI: 10.24155/tdk.2021.157
MLA Alışova Demirdağ, E . "Azerbaycan Türkçesinde Kiplik İşaretleyicisi Olarak Modal Sözlerin Spesifik Özellikleri ve Söz Diziminde İşlevleri" . Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi (2021 ): 61-80 <https://dergipark.org.tr/tr/pub/tdded/issue/60888/902294>
Chicago Alışova Demirdağ, E . "Azerbaycan Türkçesinde Kiplik İşaretleyicisi Olarak Modal Sözlerin Spesifik Özellikleri ve Söz Diziminde İşlevleri". Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi (2021 ): 61-80
RIS TY - JOUR T1 - Azerbaycan Türkçesinde Kiplik İşaretleyicisi Olarak Modal Sözlerin Spesifik Özellikleri ve Söz Diziminde İşlevleri AU - Elza Alışova Demirdağ Y1 - 2021 PY - 2021 N1 - doi: 10.24155/tdk.2021.157 DO - 10.24155/tdk.2021.157 T2 - Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi JF - Journal JO - JOR SP - 61 EP - 80 VL - IS - 51 SN - 1301-0077-2651-5091 M3 - doi: 10.24155/tdk.2021.157 UR - https://doi.org/10.24155/tdk.2021.157 Y2 - 2021 ER -
EndNote %0 Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi Azerbaycan Türkçesinde Kiplik İşaretleyicisi Olarak Modal Sözlerin Spesifik Özellikleri ve Söz Diziminde İşlevleri %A Elza Alışova Demirdağ %T Azerbaycan Türkçesinde Kiplik İşaretleyicisi Olarak Modal Sözlerin Spesifik Özellikleri ve Söz Diziminde İşlevleri %D 2021 %J Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi %P 1301-0077-2651-5091 %V %N 51 %R doi: 10.24155/tdk.2021.157 %U 10.24155/tdk.2021.157
ISNAD Alışova Demirdağ, Elza . "Azerbaycan Türkçesinde Kiplik İşaretleyicisi Olarak Modal Sözlerin Spesifik Özellikleri ve Söz Diziminde İşlevleri". Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi / 51 (Mart 2021): 61-80 . https://doi.org/10.24155/tdk.2021.157
AMA Alışova Demirdağ E . Azerbaycan Türkçesinde Kiplik İşaretleyicisi Olarak Modal Sözlerin Spesifik Özellikleri ve Söz Diziminde İşlevleri. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi. 2021; (51): 61-80.
Vancouver Alışova Demirdağ E . Azerbaycan Türkçesinde Kiplik İşaretleyicisi Olarak Modal Sözlerin Spesifik Özellikleri ve Söz Diziminde İşlevleri. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi. 2021; (51): 61-80.
IEEE E. Alışova Demirdağ , "Azerbaycan Türkçesinde Kiplik İşaretleyicisi Olarak Modal Sözlerin Spesifik Özellikleri ve Söz Diziminde İşlevleri", Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, sayı. 51, ss. 61-80, Mar. 2021, doi:10.24155/tdk.2021.157