Aydıncık, Türkiye Kökenli Yarı Değerli Silika Taşlarının Mineralojik ve Jeokimyasal Karakterizasyonu: Oluşum Ortamı ve Kuyumculuk Uygulamaları Açısından Çıkarımlar

Yıl 2026, Cilt: 15 Sayı: 1 , 74 - 79 , 30.03.2026

Yasin Polat

https://doi.org/10.46810/tdfd.1724935

https://izlik.org/JA39FE96HY

Öz

Türkiye’nin Aydıncık ilçesinden elde edilen ametist, kalsedon ve akik nodülleri, kökenlerini ve taş işçiliği açısından değerlerini ortaya koymak amacıyla yüksek çözünürlüklü X-ışını kırınımı (XRD) ve petrografik ince kesit analizleri ile incelenmiştir. Taşlar, dışta volkanik kalıntılar içeren aşınmış bir kabuktan başlayıp içte kristalin bir ametist çekirdeğe uzanan belirgin bir konsantrik zonlanma sergilemektedir. Bu mineral sıralamaları, soğuyan bir hidrotermal sistemin evrimini yansıtarak; erken evrelerdeki kalsiyum-alüminosilikat oluşumlarından silika açısından zengin ve daha sonra demir-fosfat içeren bölgelere geçişi göstermektedir. Kuvars tüm yapıda baskın mineral olup, anortit, kalsit ve Fe-fosfat gibi aksesuar mineraller zamanla değişen pH ve redoks koşulları hakkında bilgi vermektedir. İçteki kalsedon ve akik zonları, yapısal bütünlük ve optik netlik açısından en yüksek kaliteye sahip olup taş işçiliği için en uygun kesimleri oluşturur. Bu mineralojik verilerin kesim ve cilalama süreçlerine entegre edilmesi, malzeme kaybını azaltabilir ve ürün kalitesini artırabilir. Ayrıca çalışma, Aydıncık Kadın Girişimi Kooperatifi’ni bilimsel temelli yerel üretimle destekleyerek, jeobilimin sürdürülebilir kırsal kalkınmaya katkı sunabileceğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Hidrotermal sistem , Konsantrik zonlanma , X-ışını kırınımı , Taş işçiliği , Aksesuar mineraller , Sürdürülebilir kırsal kalkınma

Mineralogical and Geochemical Characterization of Semi-Precious Silica Stones from Aydıncık, Türkiye: Implications for Formation Environment and Lapidary Practice

https://izlik.org/JA39FE96HY

Öz

Amethyst-, chalcedony-, and agate nodules from Türkiye’s Aydıncık district were examined by high-resolution X-ray diffraction and petrographic thin sections to clarify their origin and lapidary value. The stones show pronounced concentric zoning that grades from a weathered outer rind, rich in volcanic detritus, to a crystalline amethyst core. Mineral successions chart the evolution of a cooling hydrothermal system: early Ca-aluminosilicate layers give way to silica-rich and later iron-phosphate zones as pH and redox conditions shift. Quartz is ubiquitous, while minor anorthite, calcite, and Fe-phosphates record fluid-chemistry fluctuations. Inner chalcedony and agate bands display the highest structural coherence and optical clarity, marking them as the most desirable sections for gem cutting. Incorporating these mineralogical insights into sawing and polishing protocols can minimise kerf loss and enhance finished quality. The study also supports the Aydıncık Women’s Initiative Cooperative by linking local craftsmanship to scientifically verified provenance, illustrating how geoscience can foster sustainable rural development.

Anahtar Kelimeler

Hydrothermal system , Concentric zoning , X-ray diffraction , Lapidary work , Accessory minerals , Sustainable rural development

Teşekkür

ACKNOWLEDGEMENT I would like to express my sincere thanks to Nimet Türker for her valuable contributions to the preparation of the samples. Her support and dedication played an important role in the successful completion of this work.

Kaynakça

• Grovier K. The art of colour: the history of art in 39 pigments. London: Thames & Hudson; 2023.
• Webster L, Biggam C, Wolf K. Artifacts: colors of status and belief. In: Biggam C, Wolf K, editors. A cultural history of color in the medieval age. London: Bloomsbury Academic; 2021. p. 191-218.
• Oymak N. Yazılı kaynaklar ve arkeolojik buluntular ışığında eski Mezopotamya’da renk sembolizmi [dissertation]. Denizli: Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü; 2022.
• Güney H, Hatipoğlu M. Süstaşı oluşumu, işleme ve inceleme yöntemlerinin antik dönem ve günümüz kuyumculuk-takı tasarımındaki yeri. İdil Sanat ve Dil Dergisi. 2022;99:1557-70.
• Quinn J. How the world made the West. London: Bloomsbury Publishing; 2024.
• Çelik F. Atık silisin seramik sektöründe kullanım alanlarının araştırılması [dissertation]. Kütahya: Dumlupınar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü; 2016.
• Demir E. Anadolu kaynaklı doğal liflerle takı tasarımları. Ankara: Akademi Kültür; 2019.
• Baydar T. Bursa Uluumay Vakfı Osmanlı halk kıyafetleri ve takıları özel koleksiyonunda yer alan kemer, kemer tokaları, başlık ve tepelikler [dissertation]. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü; 2020.
• Akbudak İK, Başıbüyük Z, Gürbüz M. Yozgat “Aydıncık” kalsedon-ametist oluşumlarının mineralojisi-petrografisi ve ekonomikliliğinin incelenmesi. Dicle Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Mühendislik Dergisi. 2018;9(1):313-24.
• Başıbüyük Z. Mineralogical, geochemical, and gemological characteristics of silicic gemstone in Aydıncık (Yozgat-Turkey). Arabian Journal of Geosciences. 2018;11:1-11.
• Götze J, Möckel R, Pan Y. Mineralogy, geochemistry and genesis of agate—A review. Minerals. 2020;10(11):1037.
• Kigai IN. The genesis of agates and amethyst geodes. Canadian Mineralogist. 2019;57(6):867-83.
• Sözeri K, Günel H, Duran E. Tokat-Artova bölgesinde bulunan kalsedon oluşumlarının mineralojik-petrografik ve gemolojik özellikleri. Türkiye Jeoloji Bülteni. 2022;65(3):273-86.
• Çevik N, Ayan Z, Coşkun E, Sayılı İS. Belkavak Köyü (Yerköy-Yozgat) civarındaki kuvars ve ametist oluşumlarında mikrotermometrik özellikler. Türkiye Jeoloji Bülteni. 2011;54(3):123-39.
• Güney H. Başıbüyüklü (Yozgat) kalsedonlarının mineralojik, jeokimyasal ve gemolojik incelemesi [dissertation]. Kütahya: Dumlupınar Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü; 2021.
• Çiçek M. Yenice (Çanakkale) çevresindeki granitoid sokulumlara bağlı cevherleşmelerin dağılımı ve metal zonlanması [dissertation]. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi; 2021.
• Google. Google Maps: Üzümlük, Aydıncık, Yozgat [Internet]. Mountain View (CA): Google; [cited 2025 Nov 10]. Available from: https://maps.app.goo.gl/PBGvrffHN2A6ji5P7
• Roberto A, Bisanti F, Pizzati M, Mantovani L, Romeo E, Tebaldi G. Stiffening effects of LFS slags reused as filler in asphalt mixtures. Construction and Building Materials. 2023;402:132702.
• Morenko I, Ostaeva GY. Assessment of software for the analysis of electron diffraction patterns obtained by transmission electron microscopy and modelling. AIP Conference Proceedings. 2022;2467(1):020040. American Institute of Physics; 2022. Available from: https://pubs.aip.org/aip/acp/article/abstract/2467/1/020040/
• Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü. 1/500 000 Türkiye Jeoloji Haritası [Internet]. Ankara: MTA; 2002 [cited 2025 Nov 10]. Available from: https://yerbilimleri.mta.gov.tr/anasayfa.aspx