Dinsel Yorgunluk Ölçeği-(DYÖ): Geçerlilik ve Güvenirlik Çalışması

Yıl 2025, Sayı: 12, 75 - 106, 30.12.2025

Mustafa Memiş

https://doi.org/10.59379/tdpd.1731108

Öz

Bu makalede, bireylerin dini baskı, müdahale ve yanlış yorumlamalar sonucunda karşılaşmaları muhtemel olan dinsel yorgunluk olgusunu ve bu olgunun düzeylerini ölçmeye yönelik geçerli ve güvenilir bir psikometrik değerlendirme aracının geliştirilmesi amaçlanmıştır. Ölçeğin oluşturulma süreci, araştırma için gerekli etik kurul onayının alınmasını müteakip konuya ilişkin literatürün kapsamlı biçimde incelenmesiyle başlatılmış ve araştırmacı tarafından beşli likert tipinde tasarlanmış 25 maddelik bir madde havuzu oluşturulmuştur. Bu 25 maddenin “açıklık, gereklilik ve özgünlük” ölçütleri açısından uzman görüşleri doğrultusunda değerlendirilmesi sonucu, belirlenen niteliksel kriterleri karşıla-mayan 5 madde havuzdan çıkarılmıştır. Ölçek geliştirme aşamalarından biri olan ilk pilot uygulama, farklı demografik niteliklere sahip 207 üniversite öğrencisiyle gerçekleştirilmiş ve elde edilen veriler Açımlayıcı Faktör Analizi’ne (AFA) tabi tutulmuştur. İlişkili maddelerin belirlenmesinde Promax eğik döndürme tekniğinden yararlanılmış, faktör yükleri incelenerek bir madde analiz dışında bırakılmıştır. Kalan 19 maddeye yeniden AFA uygulanmış ve üç faktörden oluşan bir yapı saptanmıştır. Ölçek geliştirme çalışması kapsamında gerçekleştirilen analizlerde ortaya çıkan faktörler, madde içeriklerine göre “Dinsel Baskı”, “Gün-delik Hayat” ve “İnanç İstismarı” biçiminde adlandırılarak üç alt ölçek elde edilmiştir. Ölçeğin yapı geçerliğini doğrulamak amacıyla pilot uygulamadan farklı 210 üniversite öğrencisiyle nihai çalışma yapılmış ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) uygulanmıştır. Analiz sonucunda faktör yükü 0,40’ın altında kalan bir madde bu aşamada ölçekten çıkarılmıştır. Bununla birlikte faktörler arası ilişkilerin 0,41 ile 0,70 arasında değiştiği, faktörlerin orta/yüksek düzeyde birbiriyle ilişki gösterdiği ve ölçeğe ait 18 madde ve üç faktörden oluşan yapının kabul edilebilir uyum indekslerine sahip olduğu belirlenmiştir. Ölçeğin güvenirliği, Cronbach Alfa iç tutarlılık katsayısı (0,72–0,81) ile test-tekrar test güvenirliği (r=0.77, p<0.05) yöntemleriyle değerlendirilmiş; ölçeğin belirli bir zaman aralığında istikrarlı bir yapıya sahip olduğu görülmüş ve güvenirlik düzeyi tatmin edici bulunmuştur. Sonuç olarak, geliştirilen 18 maddelik ve üç alt boyutlu “Dinsel Yorgunluk Ölçeği”nin bireyler için geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı olduğu ortaya konulmuş ve din psikolojisi alanında farklı örneklem gruplarıyla gerçekleştirilecek gelecekteki saha araştırmalarında da kullanılmasının uygun olacağı görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

Din psikolojisi , Dinsel yorgunluk , Ölçek geliştirme , Geçerlilik , Güvenirlik

Religious Fatigue Scale-(RFS): A Study of Validity and Reliability

Öz

In this article, the aim is to develop a valid and reliable psychometric assessment tool designed to measure the phenomenon of reli-gious fatigue, which individuals may experience as a consequence of religious pressure, intervention, and misinterpretations. The scale development process was initiated after obtaining the required ethics committee approval and proceeded with an extensive and systematic review of the relevant literatüre to ensure that the conceptual foundations of the construct were empirically grounded. Based on this review, the researcher generated an initial item pool consisting of 25 items formatted on a five-point Likert scale. Expert evaluations of these items in terms of clarity, necessity, and originality resulted in the removal of five items that did not meet the predetermined qualitative criteria, thereby strengthening the conceptual precision of the pool. The first pilot study, an essential phase in scale development, was conducted with 207 university students of diverse demographic backgrounds, and the collected data were subjected to Exploratory Factor Analysis (EFA). Promax oblique rotation was employed to identify interrelated items, leading to the exclusion of one item based on loading criteria. A revised EFA using the remaining 19 items revealed a robust three-factor structure. These emerging factors were labeled according to item content as “Religious Pressure,” “Everyday Life,” and “Exploitation of Faith,” thus constituting three theoretically coherent subscales. To verify the scale’s construct validity, a final study was conducted with a different sample of 210 university students, and Confirmatory Factor Analysis (CFA) was performed to evaluate model fit in greater statistical depth. One item with a factor loading below 0.40 was removed at this stage. Inter-factor correlations ranged between 0.41 and 0.70, indicating moderate to high relations-hips among factors, and the overall structure, consisting of 18 items and three factors, demonstrated acceptable fit indices consistent with psychometric standards. Reliability analyses, conducted through Cronbach’s alpha coefficients (0.72–0.81) and test–retest reliability (r = 0.77, p < .05), showed that the scale maintained stability over time and exhibited satisfactory reliability. Consequently, the developed 18-item, three-dimensional “Religious Fatigue Scale” was determined to be a valid and reliable instrument for use with individuals and is recommended for future field studies in the psychology of religion, particularly those aimed at understanding the impact of chronic religious stressors across diverse sample groups.

Anahtar Kelimeler

Psychology of religion , Religious fatigue , Scale development , Validity , Reliability

Kaynakça

• Akgül, M. (2012). Modernlik-modernleşme, postmodernlik, sekülerleşme ve din. [içinde] Din sosyolojisi el kitabı, (ss. 181-210). ed. N. Akyüz ve İ. Çapcıoğlu. Grafiker Yayınları.
• Armaner, N. (1980). Din psikolojisine giriş-I. Ayyıldız Matbaası.
• Arslan, M. (2015). Değer-din ilişkisi. [içinde] Değerler ve Değerler Psikolojisi (2. Baskı). (ss. 157-172). ed. B. Dilmaç & H. H. Bircan. Pegem Akademi Yayınları.
• Aydın, C. & Genç, A. (2025). Dindar yorgunluğu ölçeği: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. İlahiyat Tetkikleri Dergisi, 65(1), 1-17.
• Ayverdi, İ. (2016). Kubbealtı lugatı: Misalli büyük Türkçe sözlük (3. Baskı). Kubbealtı Neşriyat.
• Berger, P. L. (1967). The sacred canopy: Elements of a sociological theory of religion. Doubleday.
• Büyüköztürk, Ş. (2002). Faktör analizi: Temel kavramlar ve ölçek geliştirmede kullanımı. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 32, 470-483.
• Büyüköztürk, Ş. (2020). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı (27. Baskı). Pegem Akademi Yayıncılık.
• Can, A. (2016). SPSS ile bilimsel araştırma süresince nicel veri analizi (4. Baskı). Pegem Akademi Yayıncılık.
• Certel, H. (2022) Din psikolojisi (3. Baskı). Berikan Yayınevi.
• Cirhinlioğlu, Z., Ok, Ü. & Cirhinlioğlu, F. G. (2013). Dindarlık ruh sağlığı ve modernite. Nobel Akademik Yayıncılık.
• Çokluk, Ö., Şekercioğlu, G., & Büyüköztürk, Ş. (2014). Sosyal bilimler için çok değişkenli istatistik: Spss ve lisrel uygulamaları. Pegem Akademi Yayıncılık.
• DeVellis, R. F. (2014). Ölçek geliştirme kuram ve uygulamalar. (çev. T. Totan). Nobel Yayınları.
• Durkheim, É. (1995). The elementary forms of religious life (K. E. Fields, Trans.). Free Press.
• Edebi Genç Dergisi. (2017, Kasım). Gençlerde din yorgunluğu var mı? https://m.gencdergisi.com. [Erişim Tarihi: 12.06.2025].
• Erkuş, A. (2022). Psikolojide ölçme ve ölçek geliştirme I: Temel kavramlar ve işlemler (6. Baskı). Pegem Akademi Yayıncılık.
• Fraenkel, J. R., Wallen, N. E, & Hyun, H. H. (2014). How to design and evaluate research in education (9th ed). McGraw-Hill.
• Frederick, T. V., Dunbar, S. & Thai, Y. (2018). Burnout in Christian perspective. Pastoral Psychology, 67, 267-276.
• Fromm, E. (1990). Psikanaliz ve din. (çev. Ş. Alpagut). Kabalcı Yayınevi.
• Gökçe, S. & Tekin, İ. (2021). Z Kuşağının dindarlık eğilimleri. Talim: Journal of Education in Muslim Societies and Communities, 5(2), 182-205.
• Gözüm, S. & Aksayan, S. (2003). Kültürlerarası ölçek uyarlaması için rehber II. psikometrik özellikler ve kültürlerarası karşılaştırma. Hemşirelikte Araştırma Geliştirme Dergisi, 5(1), 3-14.
• Güngör, D. (2016). Psikolojide ölçme araçlarının geliştirilmesi ve uyarlanması kılavuzu. Türk Psikoloji Yazıları, 19(38), 104-112.
• Karaçam, F. (2021). Din yorgunluğu. https://www.hertaraf.com. [Erişim Tarihi: 11.06.2025].
• Karakoç, F. Y., & Dönmez, L. (2014). Ölçek geliştirme çalışmalarında temel ilkeler. Tıp Eğitimi Dünyası, 13(40), 39-49.
• Karasar, N. (2022). Bilimsel araştırma yöntemi: Kavramlar ilkeler teknikler. (37. Baskı). Nobel Yayınları.
• Koç, M. (2003). Gelişim ve din psikolojisi açısından ergenlik dönemi. Ekev Akademi Dergisi, 7(15), 113-132.
• Koç, M. (2017). Dindarlığın oluşumuna din eğitiminin psiko-pedagojik katkıları: ‘Değer-yoksun dindarlık’ tipolojisi bağlamında teorik bir yaklaşım. Değerler Eğitimi Dergisi, 15(33), 87-138.
• Koçak, D., Çokluk, Ö., & Kayri, M. (2016). Faktör sayısının belirlenmesinde map testi paralel analiz K1 ve yamaç birikinti grafiği yöntemlerinin karşılaştırılması. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 13(1), 330-359.
• Louw, D. J. (2015a). Compassion fatigue: Spiritual exhaustion and the cost of caring in the pastoral ministry. Towards a ‘pastoral diagnosis’ in caregiving. Theological Studies, 71(2), 1-10.
• Louw, D. J. (2015b). Wholeness in hope care: On nurturing the beauty of the human soul in spiritual caregiving. LIT Verlag.
• Memiş, M. (2024). Dindarlık ile demokratik bilimsel ve sanatsal tutum arasındaki ilişki. Kriter Yayınevi.
• Oakley, L. & Kinmond, K. (2013). Breaking the silence on spiritual abuse. Palgrave Macmillan.
• Seçer, İ. (2018). Psikolojik test geliştirme ve uyarlama SPSS ve LISREL uygulamaları (2. baskı). Anı Yayıncılık.
• Söylev, Ö. F. (2021). Afetlerin ruh sağlığı üzerindeki etkileriyle başa çıkma stratejisi olarak kader inancı. [içinde] Olağanüstü durumlarda manevi danışmanlık ve rehberlik: Disiplinlerarası araştırmalar. (ss. 106-130). ed. H. Martı. DİB Yayınları.
• Subaşı, N. (2017). Din yorgunluğu ya da gündelik popüler kültürün tükettiği “İslami” yorumlar. [içinde] Gelenek ve Modernite Arasında İslam Yorumları. (ss. 223-229). ed. M. Ak & H. Cansız. Necmettin Erbakan Üniversitesi & İslami İlimler Araştırma Vakfı Yayınları.
• Subaşı, N. (2023). Din yorgunluğu. Teklif: 2 Aylık Düşünce Dergisi, 11, 128-136.
• Şen, S. (2019). Sekülerleşme: Lise gençliği üzerine sosyolojik bir araştırma (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Şentürk, H. (2008). Din psikolojisi (2. Baskı). Tuğra Ofset.
• Tabachnick, B. G. & Fidell, L. S. (2007). Using multivariate statistics. Allyn and Bacon.
• Tavşancıl, E. (2014). Tutumların ölçülmesi ve SPSS ile veri analizi. Nobel Akademik Yayıncılık.
• Tezbaşaran, A. A. (1996). Likert tipi ölçek geliştirme kılavuzu. Türk Psikologlar Derneği Yayınları.
• Tokur, B. (2017). Stres ve din. Çamlıca Yayınları.
• Topaloğlu, B. & Karaman, H. (1989). Yeni kâmus. Nesil Yayınları.
• Tümer, G. (1987). Çeşitli yönleriyle din. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8(1), 213-267.
• Uyanık, M. (2021). Din yorgunluğu ve deizm tartışmalarına dair ‘derkenar’. https://strasam.org. [Erişim Tarihi: 12.06.2025].
• Yapıcı, A. (2007). Ruh sağlığı ve din. Karahan Kitabevi.
• Yapıcı, A. (2016). Toplumsal cinsiyet din ve kadın. Çamlıca Yayınları.
• Yıldız, M. (2001). Dindarlığın tanımı ve boyutları üzerine psikolojik bir araştırma. Tabula Rasa-Felsefe ve Teoloji, 1(1), 19-42.
• Yurdagül, H. (2005). Ölçek geliştirme çalışmalarında kapsam geçerliği için kapsam geçerlik indekslerinin kullanılması. XIV. Ulusal Eğitim Bilimleri Kongresi-1, (ss. 771-774). Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi.
• Yurtkoru, E. S., Çinko, M., & Durmuş, B. (2018). Sosyal bilimlerde SPSS’le veri analizi. (7. Baskı). Beta Basım-Yayın.