An Academic Psychologist of Religion in Turkish Psychology of Religion: A Biographical Research on Hüseyin Certel

Yıl 2025, Sayı: 12, 165 - 286, 30.12.2025

Mustafa Koç

https://doi.org/10.59379/tdpd.1824225

Öz

In the field of the psychology of religion, scholars who conduct systematic scientific research and produce academic texts are referred to as psychologists of religion. This article examines the academic profile of Hüseyin Certel, a prominent Turkish psychologist of religion whose scholarly contributions have played a significant role in the development of the field in Türkiye. The study presents a comprehensive biographical analysis encompassing (a) his academic career, (b) specific areas of scholarly interest, (c) academic publications, (d) undergraduate and graduate courses taught, (e) postgraduate theses supervised, and (f) his personal reflections on the development of Turkish psychology of religion. The findings indicate that: (i) Certel completed his primary education at the age of 12 in Keçili Village (Bucak district), graduated from the Gönen Primary Teacher Training School at the age of 19, and completed his undergraduate education at the Faculty of Islamic Sciences at Atatürk University at the age of 24. Following his graduation, he worked as a te-acher of religious courses in Adıyaman and Burdur. He earned the degree of Doctor of Science in the psychology of religion at Atatürk University at the age of 36 and began his academic career at the Faculty of Theology of the same university at the age of 30. He attained the academic titles of assistant professor at the age of 37, associate professor at the age of 48 at Süleyman Demirel University, and full professor at the age of 53 in the same department. He retired from academic service at the age of 67 due to the mandatory age limit, having served as an academician for a total of 37 years at these two universities. (ii) Certel’s core areas of scholarly interest (n = 7) include: (a) Sufi psychology, (b) the psychology of worship, (c) the relationship between religiosity and crime, (d) religious communication, (e) spiritual counseling and guidance, (f) social psychology, and (g) the psychological interpretation of sacred texts. (iii) Within the historical development of Turkish psychology of religion, Certel can be situated in the second period (1980–1999), which corresponds to the phase in which the original literature produced by second-generation psychologists of religion was interpreted, consolidated, and systematized. (iv) In total, Certel has produced a substantial body of scholarly work consisting of 34 publications, including journal articles (n = 25), books (n = 6), a dissertation (n = 1), a conference paper (n = 1), and a book chapter (n = 1). (v) He taught a total of 13 undergraduate and graduate courses, with the majority offered at the undergraduate level (n = 7). (vi) Throughout his academic career, Certel supervised a considerable number of postgraduate theses, including 38 master’s theses and 5 doctoral dissertations.

Anahtar Kelimeler

Psychology of religion , Biographical study , Psychologist of religion , Hüseyin Certel , History of science , Literature

Türk Din Psikolojisinde Akademisyen Bir Din Psikoloğu: Hüseyin Certel Üzerine Biyografik Bir Araştırma

Öz

Din psikolojisi alanında bilimsel araştırma yapan ve akademik metin üreten alan aktörüne ‘din psikoloğu’ denir. Bu makalede, Türkiye’de din psikolojisi alanında yapılan bilimsel çalışmalara önemli katkıları olan akademisyen din psikoloğu Hüseyin Certel’in (a) akademik hayatı, (b) özel ilgi alanları, (c) akademik çalışmaları, (d) lisans ve lisansüstü dersleri, (e) yönettiği lisansüstü tezleri ve (f) Türk din psikolojisi çalışmaları üzerine kişisel düşüncelerine yer verilmiştir. Sonuç olarak makalede; (i)-akademik hayatına ilişkin Certel’in 12 yaşında ilköğrenimini Bucak ilçesi Keçili Köyü’nde tamamladığı; 19 yaşında Isparta Gönen İlköğretmen Okulu’ndan mezun olarak ortaöğrenimini bitirdiği; 24 yaşında Atatürk Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi’nden mezun olarak yükseköğrenimini tamamlayıp Adıyaman ve Burdur’da meslek dersleri öğretmenliği yaptığı; 36 yaşında Atatürk Üniversitesi’nde din psikolojisi bilim dalında ‘bilim doktoru’ olduğu; 30 yaşında Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nde akademik çalışma yaşamına başladığı; Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nde 37 yaşında ‘yardımcı doçent’; Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nde 48 yaşında ‘doçent’ ve 53 yaşında aynı ana bilim dalında ‘profesör’ unvanlarını aldığı; adı geçen üniversitede öğretim üyesi olarak çalışırken 67 yaşında yaş haddinden emekli olduğu; dolayısıyla toplamda 37 yıl bu iki üniversitede akademisyenlik yaptığı; (ii)-‘(a) tasavvuf psikolojisi, (b) ibadet psikolojisi, (c) dindarlık ve suç ilişkisi, (d) dinsel iletişim, (e) manevi danışmanlık ve rehberlik, (f) sosyal psikoloji ve (g) kutsal metinlerin psikolojik yorumu’ gibi özel ilgi alanları (n=7) olduğu; (iii)-Türk din psikolojisi tarihindeki bağlamsal konumu olarak Certel’in ikinci nesil din psikologlarının yer aldığı orijinal literatürün anlaşılması sürecini kapsayan ikinci dönem [1980-1999] içerisinde değerlendirilebileceği; (iv)-toplam olarak dikkate değer düzeyde (n=34) çalışmaları/eserleri bulunan Certel’in yayınlarının ürün çeşitliliğine göre bakıldığında ise en çok makale-sinin (n=25) olduğu, bunu da sırasıyla kitaplarının (n=6) ve tezleri (n=1) ile bildirilerinin (n=1) ve kitap bölümlerinin (n=1) izlediği; (v)-hem lisans hem de lisansüstü düzeyde dersler (n=13) veren Certel’in en çok lisans düzeyinde (n=7) dersler verdiği; (vi)-Certel’in öğretim üyeliği boyunca yönettiği lisansüstü tezlere bakıldığında da çok sayıda yüksek lisans tezi (n=38) ve doktora tezi (n=5) yönettiği saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Din psikolojisi , Biyografik çalışma , Din psikoloğu , Hüseyin Certel , Bilim tarihi , Literatür

Kaynakça

• Alkan, E. (2010). Prof. Dr. Mustafa Tahralı: Biyografik ve bibliyografik bir değini. Tasavvuf: İlmi ve Akademik Araştırma Dergisi, 25, 9-19.
• Allport, G. W. (1950). The individual and his religion: A psychological interpretation. New York: Macmillan.
• Allport, G. W., & Ross, J. M. (1967). Personal religious orientation and prejudice. Journal of Personality and Social Psychology, 5(4), 432–443.
• Armaner, N. (1980). Din psikolojisine giriş-I. Ankara: Ayyıldız Matbaası.
• Belzen, J. A. (2010). Towards cultural psychology of religion: Principles, approaches, applications. New York: Springer.
• Certel, H. (1993). Ebû Tâlib el-Mekkî’de tasavvufî yaşayış. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Certel, H. (1995). Dini yaşayış açısından oruç. Türk Yurdu Dergisi, 15(90), 50-53.
• Certel, H. (1997a). Psiko-sosyal açıdan zekât. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 13, 347–359.
• Certel, H. (1997b). Türk atasözlerinde ihtiyaç ve güdüler. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(4), 45–58.
• Certel, H. (2000). Kur’an’da insan. Isparta: Tuğra Yayınları.
• Certel, H. (2003). Din psikolojisi. Ankara: Andaç Yayınevi.
• Certel, H. (2009). Suçlularda dine dönüş. Ankara: Nobel Yayınları.
• Certel, H., & Kes, Ö. (2021). Toplumsal cinsiyet algısının çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Uluslararası Multidisipliner Akademik Araştırmalar Dergisi, 8(3), 1–14.
• Certel, H., & Memiş, M. (2020). Orta yaş bireylerde yaşlanma kaygılarının çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Uluslararası Multidisipliner Akademik Araştırmalar Dergisi, 7(2), 21–39.
• Certel, H., Yakut, S., Yakut, İ., & Gülsün, B. (2016). Öğrencilerde yalnızlık problemi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 5(8), 3069–3084.
• Corveleyn, J., Luyten, P., & Dezutter, J. (2013). Psychodynamic psychology and religion. [içinde] R. F. Paloutzian & C. L. Park (Eds.), Handbook of the psychology of religion and spirituality. 2. Baskı. (ss. 94–117). New York: Guilford Press.
• Durmuş, A. (2003). Türk din eğitiminde öncü bir isim: Beyza Bilgin. Değerler Eğitimi Dergisi, 1 (3), 145-167.
• Egemen, B. Z. (1952). Din psikolojisi: Saha, kaynak ve metot üzerine bir deneme. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Emmons, R. A., & Paloutzian, R. F. (2003). The psychology of religion. Annual Review of Psychology, 54, 377–402.
• Freud, S. (1927/2012). The future of an illusion. Broadview Press.
• Freud, S. (2012). The basic writings of Sigmund Freud. New York: Modern Library.
• Glock, C. Y., & Stark, R. (1965). Religion and society in tension. Chicago: Rand McNally & Company.
• Günay, D. (2018). Türkiye’de lisansüstü eğitim ve lisansüstü eğitime felsefi bir bakış. Üniversite Araştırmaları Dergisi, 1(2), 71–88.
• Güvercin, G. (2015). Biyografik araştırmalar ve biyografik anlatı görüşmesi. [içinde] Nitel araştırma: Yöntem, teknik, analiz ve yaklaşımlar. (ss. 172-184). ed. F. N. Seggie & Y. Bayyurt. Ankara: Anı Yayıncılık.
• Hill, P. C. (2013). Measurement assessment and issues in the psychology of religion and spirituality. [içinde] R. F. Paloutzian & C. L. Park (Eds.), Handbook of the psychology of religion and spirituality. 2. Baskı. (ss. 48–74). New York: Guilford Press.
• Hood Jr, R. W., Hill, P. C., & Spilka, B. (2009). The psychology of religion: An empirical approach. Guilford Press.
• Hood, R. W., Jr., & Belzen, J. A. (2013). Research methods in the psychology of religion and spirituality. [içinde] R. F. Paloutzian & C. L. Park (Eds.), Handbook of the psychology of religion and spirituality. 2. Baskı. (ss. 75–93). New York, NY: Guilford Press.
• https://tez.yok.gov.tr (Erişim: Temmuz 2025).
• https://w3.sdu.edu.tr, (Erişim: Eylül 2024).
• James, W. (1902/1985). The varieties of religious experience: A study in human nature. Cambridge: Harvard University Press.
• Jung, C. G. (1960). Psychology and religion. New Haven: Yale University Press.
• Kara, Ç. (2017). Biyografi: Etnograflar için yöntem ve öneriler. Milli Folklor, 29(116), 73–83.
• Karakütük, K. (2001). Öğretim üyesi ve bilim insanı yetiştirme: Lisansüstü öğretimin planlaması. (2. baskı). Ankara: Anı Yayıncılık.
• Karasar, N. (2016). Bilimsel araştırma yöntemi: Kavramlar-ilkeler-teknikler. (31. baskı). Ankara: Nobel Yayınları.
• Kirkpatrick, L. A. (2013). Evolutionary psychology as a foundation for the psychology of religion. [içinde] R. F. Paloutzian & C. L. Park (Eds.), Handbook of the psychology of religion and spirituality. 2. Baskı. (ss. 118–137). New York: Guilford Press.
• Koç, M. (2010). Türk din psikologları (1949-2010) üzerine biyografik bir araştırma–I. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 33, 187-210.
• Koç, M. (2011a). Türk din psikologları (1949-2010) üzerine biyografik bir araştırma–II. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 35, 227-246.
• Koç, M. (2011b). Türk din psikologları (1949-2010) üzerine biyografik bir araştırma–III. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 36, 265-285.
• Koç, M. (2012). Psychology of religion in Turkey (1949–2012): An overview. Archive for the Psychology of Religion, 34(3), 327-340.
• Koç, M. (2015). Türkiye’de din psikolojisi çalışmaları (1949–2013) üzerine genel bir bakış. Balıkesir Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergi-si, 1(2), 301-330.
• Koç, M. (2018a). Türk din psikolojisinde öncü bir isim: Neda Armaner üzerine biyografik bir araştırma. Bilimname Dergisi, 36 (2), 213-259.
• Koç, M. (2018b). Türk din psikolojisinde öncü bir isim: Hayati Hökelekli üzerine biyografik bir araştırma. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 14, 65-126.
• Koç, M. (2020). Türk din psikolojisinde akademisyen bir din psikoloğu: Abdülkadir Etöz üzerine biyografik bir araştırma. Türk Din Psikolojisi Dergisi, 1, 13-74.
• Koç, M. (2021a). Türk din psikolojisinde akademisyen bir din psikoloğu: Habil Şentürk üzerine biyografik bir araştırma. Türk Din Psikoloji-si Dergisi, 3, 161-221.
• Koç, M. (2021b). Türk din psikolojisinin kurucusu: Bedi Ziya Egemen üzerine biyografik bir araştırma. Türk Din Psikolojisi Dergisi, 4, 155-209.
• Koç, M. (2022a). Türk din psikolojisinde öncü bir isim: Hüseyin Peker üzerine biyografik bir araştırma. Türk Din Psikolojisi Dergisi, 5, 169-231.
• Koç, M. (2022b). Türk din psikolojisinde akademisyen bir din psikoloğu: Hasan Arslan üzerine biyografik bir araştırma. Türk Din Psikolojisi Dergisi, 6, 165-233.
• Koç, M. (2023). Türk din psikolojisinde akademisyen bir din psikoloğu: Abdulvahit İmamoğlu üzerine biyografik bir araştırma. Türk Din Psikolojisi Dergisi, 7, 131-191.
• Koç, M. (2024a). Türk din psikolojisinde öncü bir isim: Ali Murat Daryal üzerine biyografik bir araştırma. Türk Din Psikolojisi Dergisi, 9, 175-272.
• Koç, M. (2024b). Türk din psikolojisinde öncü bir isim: Kerim Yavuz üzerine biyografik bir araştırma. Türk Din Psikolojisi Dergisi, 10, 129-236.
• Ok, Ü. (2006). Türkiye’de din psikolojisi: Neredeyiz ve nereye gidebiliriz? İslami Araştırmalar Dergisi, 19 (3), 441-456.
• Oman, D. (2013). Defining religion and spirituality. [içinde] R. F. Paloutzian & C. L. Park (Eds.), Handbook of the psychology of religion and spirituality. 2. Baskı. (ss. 23–47). New York: Guilford Press.
• Paloutzian, R. F., & Park, C. L. (2013). Recent progress and core issues in the science of the psychology of religion and spirituality. [içinde] R. F. Paloutzian & C. L. Park (Eds.), Handbook of the psychology of religion and spirituality. 2. Baskı. (ss. 3–22). New York: Guilford Press.
• Pargament, K. I. (1997). The psychology of religion and coping: Theory, research, practice. New York: Guilford Press.
• Roberts, B. (2002). Biographical research. London: Open University Press.
• Rosenthal, G. (2004). Biographical research. [içinde] Qualitative research practice. (ss. 48-65). Ed. C. Seale ve ark. London: Sage.
• Streib, H., & Hood, R. W. (2016). Semantics and psychology of spiritua-lity. A cross-cultural analysis. Springer.
• Taşkaya, F. N. (2025). Türk din psikolojisi çalışmalarında ‘ölüm ve ölüm ötesi psikolojisi’ literatürü (1941-2025) üzerine bir araştırma. Türk Din Psikolojisi Dergisi, 11, 39-74.
• Taves, A. (2013). Building blocks of sacralities: A new basis for comparison across cultures and religions. [içinde] R. F. Paloutzian & C. L. Park (Eds.), Handbook of the psychology of religion and spirituality. 2. Baskı. (ss. 138–157). New York: Guilford Press.
• Turan, Y. [ed]. (2020). Din psikolojisi: Güncel durum analizi. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
• Wulff, D. M. (1991). Psychology of religion: Classic and contemporary views. New York: John Wiley & Sons.
• Yavuz, K. (1987). Psikanalizde ilk dini gelişmelerin değeri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Basımevi.