Religious Tolerance Scale-(RTS): A Validity and Reliability Study

Öz

This article aimed to develop the Religious Tolerance Scale (RTS) in response to the absence of a specific measurement tool in the psychology of religion literature for assessing religious tolerance, thereby offering a psychometric instrument to address this gap and support future research. The scale development process was conducted through a comprehensive literature review and expert evaluations. At this stage, a preliminary five-point Likert-type form consisting of 15 items was prepared, and the items were submitted to expert review according to the criteria of clarity, necessity, and conceptual originality. The evaluation indicated that no item removal from the scale was required; however, wording and content-level revisions were made to nine items. After expert evaluations and ethical approval were completed, the psychometric properties of the scale were tested with three study groups. The research was conducted with 523 university students enrolled in different faculties. The first study group (n = 164) was used for Exploratory Factor Analysis (EFA), the second study group (n = 280) for Confirmatory Factor Analysis (CFA), and the third study group (n = 79) for test-retest reliability. Throughout the process, an important principle -the sample size needs to be at least 5–10 times higher than the number of items- was applied, and this criterion was met at all stages. EFA was conducted using the data obtained from the first administration, and the Promax oblique rotation method was preferred because the factors were assumed to be correlated. The EFA results showed that no item had a factor loading below 0.40; nevertheless, three items with high loadings on more than one factor were excluded from the analysis. Thus, the scale reached a multidimensional structure consisting of 12 items and four factors. The CFA conducted with a different sample showed that the four-factor structure produced acceptable fit values and that the theoretical model was statistically supported. In the test-retest application, a high, positive, and significant relationship was found between measurements obtained at a two-week interval, supporting the temporal stability of the scale. The findings show that the RTS is a psychometrically valid, reliable, and usable measurement tool for determining religious tolerance and that it can provide a standardized, comparable, and applicable basis for quantitative studies in the psychology of religion.

Anahtar Kelimeler

• Psychology of religion
• Religious tolerance
• Scale development
• Validity
• Reliability

Dini Hoşgörü Ölçeği-(DHÖ): Geçerlilik ve Güvenirlik Çalışması

Öz

Bu makalede, din psikolojisi literatüründe dini hoşgörü düzeyini ölçmeye yönelik özgün bir ölçme aracının bulunmamasından hareketle, bu boşluğu karşılayacak ve konuya ilişkin sonraki araştırmalarda kullanılabilir bir psikometrik araç sunacak Dini Hoşgörü Ölçeği’nin (DHÖ) geliştirilmesi amaçlanmıştır. Ölçek geliştirme süreci, kapsamlı literatür taraması ve alan uzmanlarının sistematik değerlendirmeleri temelinde yürütülmüştür. Bu aşamada 15 maddeden oluşan beşli Likert tipinde bir aday form hazırlanmış; maddeler açıklık, gereklilik ve kavramsal özgünlük ölçütleri çerçevesinde uzman görüşüne sunulmuştur. Değerlendirme sonucunda hiçbir maddenin ölçekten çıkarılmasını gerektiren bir durum saptanmamış; ancak madde havuzundaki dokuz maddede ifade ve içerik düzeyinde düzenlemeler yapılmıştır. Uzman değerlendirmeleri ve etik onay süreci tamamlandıktan sonra ölçeğin psikometrik özellikleri üç ayrı çalışma grubu üzerinden test edilmiştir. Araştırma, farklı fakültelerde öğrenim gören toplam 523 üniversite öğrencisiyle yürütülmüştür. Birinci çalışma grubu (n=164) Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA), ikinci çalışma grubu (n=280) Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA), üçüncü çalışma grubu (n=79) ise test-tekrar test güvenirliği için kullanılmıştır. Ölçek geliştirme sürecinde örneklem büyüklüğünün madde sayısının en az 5–10 katı olması gerektiği ilkesi gözetilmiş ve bu ölçüt bütün aşamalarda karşılanmıştır. İlk uygulamada elde edilen verilerle AFA yapılmış, faktörler arasında ilişki bulunabileceği varsayımı nedeniyle Promax eğik döndürme yöntemi tercih edilmiştir. AFA sonucunda faktör yükü 0,40’ın altında kalan madde bulunmamakla birlikte birden fazla faktörde yüksek yük değeri veren üç madde analiz dışı bırakılmıştır. Böylece ölçek, 12 madde ve dört faktörden oluşan çok boyutlu bir yapıya ulaşmıştır. Farklı örneklemle yürütülen DFA, dört faktörlü yapının kabul edilebilir uyum değerleri ürettiğini ve kuramsal modelin istatistiksel olarak desteklendiğini göstermiştir. Test-tekrar test uygulamasında iki hafta arayla elde edilen ölçümler arasında yüksek, pozitif ve anlamlı ilişki belirlenmiş; bu bulgu ölçeğin zamana karşı tutarlılığını desteklemiştir. Bulgular, DHÖ’nün dini hoşgörü düzeyini belirlemede psikometrik açıdan geçerli, güvenilir ve davranış bilimleri araştırmalarında kullanılabilir bir ölçme aracı olduğunu; ayrıca din psikolojisi alanındaki nicel çalışmalara standart, karşılaştırılabilir ve uygulanabilir bir veri üretme zemini sağlayabileceğini açık biçimde göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Din psikolojisi
• Dini hoşgörü
• Ölçek geliştirme
• Geçerlilik
• Güvenirlik

Kaynakça

1. Armaner, N. (1980). Din psikolojisine giriş. Ayyıldız Matbaası.
2. Arslan, M. (2015). Değer-din ilişkisi. [içinde] ed. B. Dilmaç ve H. H. Bircan. Değerler ve değerler psikolojisi. Pegem Yayıncılık.
3. Aslan, Ö. (2001). Hoşgörü ve tolerans kavramlarına etimolojik açıdan analitik bir yaklaşım. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5(2), 357-380.
4. Ayten, A. (2005). Kendini gerçekleştirme ve dindarlık: Üniversite öğrencileri üzerine bir araştırma. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2(29), 185-204.
5. Başaran, İ. E. (1995). Hoşgörü ve eğitim. Hoşgörü ve eğitim toplantısı (1995, 5 Mayıs). [içinde] ed. İ. Pehlivan. Unesco Türkiye Milli Komisyonu ve A.Ü. Eğitim Bilimleri Fakültesi Ortak Yayını.
6. Batuhan, H. (2007). Semiyotik fanatizm ve tolerans. Nobel Yayınları.
7. Borgonovi, F. (2012). The relationship between education and levels of trust and tolerance in europe. The British Journal of Sociology, 63(1), 146-167.
8. Büyüköztürk, Ş. (2002). Faktör analizi: Temel kavramlar ve ölçek geliştirmede kullanımı. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 32, 470-483.

9. Büyüköztürk, Ş. (2020). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı (27. Baskı). Pegem Akademi Yayıncılık.
10. Can, A. (2016). SPSS ile bilimsel araştırma sürecinde nicel veri analizi (4. Baskı). Pegem Akademi Yayıncılık.
11. Certel, H. (2022). Din psikolojisi (3. Basım). Berikan Yayınevi.
12. Cohen, A. J. (2014). Toleration. Polity Press.
13. Çalışkan, H. & Çavuş, M. (2020). Hoşgörü Eğilim Ölçeği yetişkin formu: Geçerlilik ve güvenirlik çalışması. Değerler Eğitimi Dergisi, 18(40), 181-205.
14. Çalışkan, H. & Sağlam, H. İ. (2012). Hoşgörü Eğilim Ölçeği’nin geliştirilmesi ve ilköğretim öğrencilerinin hoşgörü eğilimlerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 12(2), 1431-1446.
15. Demirci, İ. & Ekşi, H. (2018). Keep calm and be happy: A mixed method study from character strengths to well-being. Educational Sciences: Theory & Practice, 18, 303–354.
16. Devellioğlu, F. (2009). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lügat. Aydın Kitabevi.
17. Devellis, R. F. (2014). Ölçek geliştirme kuram ve uygulamalar. (çev. T. Totan). Nobel Yayınları.
18. Doğan, D. M. (1995). Büyük Türkçe sözlük. Can Yayınları.
19. Durkheim, E. (1912). The elementary forms of religious life. The Free Press.
20. Eliade, M. (1957). The Sacred and the profane: The nature of religion. Brace & Company.
21. Erdem Zengin, E. & Yalçınkaya, E. (2016). Yöntem olarak yaratıcı drama kullanımının ilkokul 4. sınıf sosyal bilgiler programındaki değerlere etkisi. Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 6(2), 221-236.
22. Erkuş, A. (2022). Psikolojide ölçme ve ölçek geliştirme-I: Temel kavramlar ve işlemler (6. Baskı). Pegem Akademi Yayıncılık.
23. Eyüboğlu, İ. Z. (1995). Türk dilinin etimoloji sözlüğü. Sosyal Yayınlar.
24. Fraenkel, J. R. Wallen, N. E, & Hyun, H. H. (2014). How to design and evaluate research in education (9. edition). McGraw-Hill.
25. Goleman, D. (1995). Emotional intelligence. Bantam Books.
26. Gözübüyük, M. (2002). Türkiye’de demokrasi ve hoşgörü kültür ve eğitiminin yaygınlaşmasında sivil toplum kuruluşlarının yeri ve önemi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
27. Gözüm, S. & Aksayan, S. (2003). Kültürlerarası ölçek uyarlaması için rehber II. psikometrik özellikler ve kültürlerarası karşılaştırma. Hemşirelikte Araştırma Geliştirme Dergisi, 5(1), 3-14.
28. Gül, Y. E. Karataş, K. & Borkoev, B. (2019). Öğretmen adayları hoşgörü ölçeği’nin Türkçe’ye uyarlama çalışması. OPUS–Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 14(20), 1115-1135.
29. Günay T. (1994). ‘Din’ maddesi. [içinde] TDV İslâm Ansiklopedisi-9. TDV Yayınları.
30. Günay, Ü. (1996). Anadolu’nun dinî tarihinde çoğulculuk ve hoşgörü. ERDEM İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 8(22), 189-220.
31. Güngör, D. (2016). Psikolojide ölçme araçlarının geliştirilmesi ve uyarlanması kılavuzu. Türk Psikoloji Yazıları, 19(38), 104-112.
32. Güvendir, M. A. & Özkan, Y. Ö. (2024). Tüm yönleriyle ölçek geliştirme süreci. (2. Baskı). Pegem Akademi Yayınları.
33. Holm, N. G. (2007). Din psikolojisine giriş. 2. Baskı. (çev. A. Bahadır). İnsan Yayınları.
34. İnalcık, H. (1994). The Ottoman empire: The classical age 1300-1600. Phoenix Press.
35. Kaplan, H. (2011). İlahi adalet psikolojisi. Express Basımevi.
36. Karakoç, F. Y. & Dönmez, L. (2014). Ölçek geliştirme çalışmalarında temel ilkeler. Tıp Eğitimi Dünyası, 13(40), 39-49.
37. Karasar, N. (2022). Bilimsel araştırma yöntemi: Kavramlar ilkeler teknikler. (37. Baskı). Nobel Yayınları.
38. Kımter, N. (2018). Benlik saygısı ve din. Remzi Kitabevi.
39. Koçak, D. Çokluk, Ö. & Kayri, M. (2016). Faktör sayısının belirlenmesinde map testi paralel analiz K1 ve yamaç birikinti grafiği yöntemlerinin karşılaştırılması. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 13(1), 330-359.
40. Locke, J. (1689). A letter concerning toleration. Hackett Publishing.
41. Memiş, M. (2024). Dindarlık ile demokratik bilimsel ve sanatsal tutum arasındaki ilişki. Kriter Yayınevi.
42. Özbek, B. (2020). Cinayet suçu işleyen kadın hükümlülerde din algısı: Ankara kadın kapalı ceza infaz kurumu örneği. Türk Din Psikolojisi Dergisi, 1, 149-179.
43. Parekh, B. (2000). Rethinking multiculturalism: Cultural diversity and political theory. Harvard University Press.
44. Peker, H. (2022). Din psikolojisi. Çamlıca Yayınları.
45. Seçer, İ. (2018). Psikolojik test geliştirme ve uyarlama SPSS ve LISREL uygulamaları (2. baskı). Anı Yayıncılık.
46. Smith, J. Z. (2007). Religion and tolerance. Harvard University Press.
47. Şahin, Ç. (2011). Perceptions of prospective teachers about tolerance education. Educational Research and Reviews, 6(1), 77-86.
48. Tabachnick, B. G. & Fidell, L. S. (2007). Using multivariate statistics. Allyn and Bacon.
49. Taş, H. (2018). Hoşgörü Tutum Ölçeği: Bir ölçek geliştirme çalışması. Turkish Studies, 13(4), 1169-1192.
50. Tavşancıl, E. (2014). Tutumların ölçülmesi ve SPSS ile veri analizi. Nobel Akademik Yayıncılık.
51. Tezbaşaran, A. A. (1996). Likert tipi ölçek geliştirme kılavuzu. Türk Psikologlar Derneği Yayınları.
52. Topaloğlu, B. & Karaman, H. (1989). Yeni Kâmus. Nesil Yayınları.
53. Türe, H. & Ersoy, A. F. (2014). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin hoşgörü algısı. Sosyal Bilgiler Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 5(2), 31-56.
54. United Nations. (1948). Universal declaration of human rights. United Nations.
55. Witenberg, R. T. (2007). The moral dimension of children’s and adolescents’ conceptualization of tolerance to human diversity. Journal of Moral Education, 36(4), 433-451.
56. Yıldız, M. (2001). Dindarlığın tanımı ve boyutları üzerine psikolojik bir araştırma. Tabula Rasa-Felsefe ve Teoloji, 1(1), 19-42.
57. Yiğit, Y. (2010). Peygamberimiz ve hoşgörü (5. Baskı). Korza Yayıncılık.
58. Yurdagül, H. (2005). Ölçek geliştirme çalışmalarında kapsam geçerliği için kapsam geçerlik indekslerinin kullanılması. XIV. Ulusal Eğitim Bilimleri Kongresi, 1, 771-774.
59. Yurtkoru, E. S. Çinko, M. & Durmuş, B. (2018). Sosyal bilimlerde SPSS’le veri analizi. (7. Baskı). Beta Basım Yayın.