Ergenlik Döneminde Dua ve İbadete Yönelik Tutum ve Davranışlar: Ampirik Araştırma ve Bağlamsal Analiz

Öz

Bu makalenin amacı, ergenlik dönemindeki ergenlerin dua ve ibadete yönelik tutum ve davranışlarını incelemek ve ergenlik dönemi dinamikleri temelinde elde edilen nicel bulguları bütüncül ve analitik bir bağlamda yeniden analiz etmektir. Ampirik çalışma, 2013 ve 2014 yıllarında Bursa ve Balıkesir illerinde yaşayan ergenler üzerinde yürütülen nicel bir alan araştırmasına dayanmaktadır. Araştırma örneklemini, farklı sosyo-demografik özelliklere sahip toplam 212 ergen oluşturmaktadır. Veri toplama sürecinde, araştırmacı tarafından yapılandırılmış bir anket formu kullanılmıştır. Elde edilen veriler, SPSS 26 istatistik programı aracılığıyla frekans ve yüzde dağılımları temelinde çözümlenmiştir. Veri yorumlama aşamasında ise nicel bulgular, ergenlik döneminin psikolojik, sosyolojik ve teolojik bağlamları dikkate alınarak bağlamsal analiz tekniğiyle değerlendirilmiştir. Araştırma bulguları, ergenlerin dua ve ibadet pratiklerine ilişkin tutum ve davranışlarının; cinsiyet, yaş grubu ve algılanan sosyo-ekonomik düzey gibi değişkenlere bağlı olarak betimsel düzeyde çok yönlü farklılaşan örüntüler sergilediğini ortaya koymaktadır. Bu çerçevede; (i) dua etme davranışının, biçimsel ibadet pratiklerine kıyasla daha yaygın, daha erişilebilir ve süreklilik potansiyeli daha yüksek bir dinsel pratik olarak öne çıktığı; (ii) namaz kılma, oruç tutma ve Kur’an-ı Kerim okuma gibi biçimsel ibadetlerde ise daha seçici, düzensiz ve dönemsel örüntülerin baskınlaştığı; (iii) söz konusu düzensizliğin, dinsel yönelimin zayıflaması ya da kopuşundan çok ergenlik dönemine özgü gelişimsel ve bağlamsal dalgalanmaları yansıttığı; (iv) ibadet pratiklerindeki aksamalara sıklıkla eşlik eden dinsel suçluluk ve günahkârlık duygularının, dinsel sorumluluk bilincinin sürdüğüne işaret eden düzenleyici bir işlev üstlendiği; (v) tövbe pratiğinin, bu suçluluk deneyimiyle birlikte ergenin dini bütünüyle terk etmeden sürece yeniden dâhil olmasını sağlayan onarıcı bir mekanizma olarak işlediği; (vi) ergenlerin dinsel yönelimlerinde kurumsal ve biçimsel ibadet sürekliliğinden çok bireysel, duygusal ve öznel anlamlandırmaların daha belirleyici olduğu; (vii) dua ve ibadet pratiklerinin ergenler açısından yalnızca normatif yükümlülükler olarak değil, aynı zamanda duygusal düzenleme, sorumluluk dengeleme ve varoluşsal anlamlandırma işlevleriyle deneyimlendiği; (viii) ergen dindarlığının doğrusal bir süreklilik ya da ani bir kopuş modeli yerine, ‘dua-ibadet-aksama-suçluluk-tövbe-yeniden yönelim’ aşamalarından oluşan döngüsel ve işlevsel bir yapı sergilediği bulgulanmış ve yorumlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Din psikolojisi
• Ergenlik dönemi
• Dua
• İbadet
• Dinsel tutum ve davranışlar
• Bağlamsal analiz

Attitudes and Behaviors Toward Prayer and Worship During Adolescence: An Empirical Study and Contextual Analysis

Öz

The aim of this article is to examine adolescents’ attitudes and behaviors towards prayer and ritual worship during adolescence and to conduct a contextual analysis of the quantitative findings within a holistic framework that is grounded in developmental dynamics. The empirical component of the study is based on a quantitative field survey conducted in 2013 and 2014 with adolescents residing in the provinces of Bursa and Balıkesir. The research sample consists of 212 adolescents with diverse socio-demographic characteristics. Data were collected using a structured questionnaire which was developed by the researcher. The obtained data were analyzed through frequency and percentage distributions using the SPSS 26 statistical software package. In the interpretation phase, the quantitative findings were evaluated through contextual analysis by considering the psychological, sociological, and theological contexts of adolescence. The findings indicate that adolescents’ attitudes and behaviors that are related to prayer and ritual worship display descriptively differentiated patterns depending on the variables such as gender, age group, and perceived socio-economic status. Within this framework, the study reveals that: (i) prayer emerges as a more widespread, accessible, and potentially continuous religious practice than formal ritual worship; (ii) formal practices such as salat, fasting, and Qur’an recitation show more selective, irregular, and periodic patterns; (iii) this irregularity reflects developmental and contextual fluctuations as a characteristic of adolescence rather than a interruption or weakening of religious orientation; (iv) feelings of religious guilt and sinfulness that frequently accompany disruptions in ritual worship function as a regulatory mechanism that is indicating the persistence of a sense of religious responsibility; (v) repentance operates, together with this experience of guilt, as a restorative mechanism that enables adolescents to re-engage with the religious process without abandoning religion altogether; (vi) adolescents’ religious orientations are shaped more strongly by individual, emotional, and subjective meaning-making processes than by the continuity of institutional and formal ritual practices; (vii) prayer and ritual worship are experienced by adolescents not only as normative obligations but also as practices fulfilling functions of emotional regulation, responsibility balancing, and existential meaning-making; and (viii) adolescent religiosity exhibits a cyclical and functional structure that is composed of the stages which are “prayer-ritual worship-disruption-guilt-repentance-reorientation” rather than a model of linear continuity or abrupt rupture.

Anahtar Kelimeler

• Psychology of religion
• Adolescence
• Prayer
• Worship
• Religious attitudes and behaviors
• Contextual analysis

Kaynakça

1. Akın, M. Ş. (2018). Kullanıcı deneyiminde bağlamsal analiz yöntemleri: Senaryo, görev haritası ve bilgi mimarisi oluşturmak. Ekonomi İşletme ve Maliye Araştırmaları Dergisi, 1(1), 64-87.
2. Ano, G. G., & Vasconcelles, E. B. (2005). Religious coping and psychological adjustment to stress: A meta-analysis. Journal of Clinical Psychology, 61(4), 461–480.
3. Argyle, M. (2006). İbadet ve dua. (çev. Mustafa Koç). Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(2), 317-338.
4. Arnett, J. J. (2024). Emerging adulthood: The winding road from the late teens through the twenties. Oxford University Press.
5. Başaran, Y. K. (2017). Sosyal bilimlerde örnekleme kuramı. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 47, 480–495.
6. Belgum, D. (2025). Guilt: Where religion and psychology meet. Bonhopai Books.
7. Benson, P. L., Roehlkepartain, E. C., & Rude, S. P. (2003). Spiritual development in childhood and adolescence: Toward a field of inquiry. Applied Developmental Science, 7(3), 205–213.
8. Brelsford, G. M., & Mahoney, A. (2008). Spiritual disclosure between older adolescents and their mothers. Journal of Family Psychology, 22(1), 62–70.

9. Cerrah, L. (2022). Ergenlerde din: Dini hayat ve din-toplumsal kurumlar ilişkisine bakış. Eğitim Yayınevi.
10. Certel, H. (1996). Dini suçluluk duygusu ve savunma mekanizmaları. Akademik Araştırmalar: Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1), 24–29.
11. Clayton, R. R., & Gladden, J. W. (1974). The five dimensions of religiosity: Toward demythologizing a sacred artifact. Journal for the Scientific Study of Religion, 13(2), 135–143.
12. Coşkunsever, A. (2022). Gelişim ve din psikolojisi açısından ergenlik dönemi ve temel problemleri. Türk Din Psikolojisi Dergisi, 5, 47-80.
13. Cotton, S., Zebracki, K., Rosenthal, S. L., Tsevat, J., & Drotar, D. (2006). Religion/spirituality and adolescent health outcomes: A review. Journal of Adolescent Health, 38(4), 472–480.
14. Crockett, A., & Voas, D. (2006). Generations of decline: Religious change in 20th-century Britain. Journal for the Scientific Study of Religion, 45(4), 567–584.
15. Çalıyurt, O., Sebahat, M., & Vardar, M. E. (2005). Üniversite öğrencilerinde Ramazan dönemi oruç tutma davranışının benlik saygısı, sigara ve alkol kullanımına etkileri. Bağımlılık Dergisi, 6(1), 3–8.
16. Davie, G. (2007). The sociology of religion. Sage Publications.
17. Eccles, J. S., Midgley, C., Wigfield, A., Buchanan, C. M., Reuman, D., Flanagan, C., & MacIver, D. (1993). The impact of stage-environment fit on young adolescents’ experiences in schools and in families. American Psychologist, 48(2), 90-101.
18. Erdoğan, H. N. Ö. (2014). Ergenlik döneminin dini ve toplumsal gelişimi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14(1), 153-165.
19. Erikson, E. H. (1968). Identity youth and crisis. WW Norton company.
20. Fachitiandi, A. R., & Permadi, A. S. (2020). Psychological dynamics of repentance processes. International Journal of Multiscience, 1(2), 17-23.
21. Frois, C. (2023). Guilt, responsibility and repentance. [içinde] C. Coelho & I. Beleli (ed.), Emotions and public policies. Etnográfica Press.
22. Garip, S. (2023). Sosyal bilimlerde nicel araştırma geleneği üzerine kuramsal bir inceleme. International Journal of Social Science Research, 12(1), 1-19.
23. Good, M., & Willoughby, T. (2006). The role of spirituality versus religiosity in adolescent psychosocial adjustment. Journal of Youth and Adolescence, 35(1), 39–53.
24. Good, M., & Willoughby, T. (2008). Adolescence as a sensitive period for spiritual development. Child Development Perspectives, 2(1), 32–37.
25. Graber, J. A. (2004). Internalizing problems during adolescence. [içinde] R. M. Lerner & L. Steinberg (ed.), Handbook of adolescent psychology (2. baskı). Wiley.
26. Güller, H. H. (2025). Manevi arınma imkânı olarak tövbe ve psikososyal yansımaları: Hadisler ışığında bir analiz. Diyanet İlmi Dergi, 61(3), 983–1014.
27. Gündüz, M. M. (2019). Niyet kavramı ve din eğitimi açısından anlam katmanları. Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6(2), 301-332.
28. Gürsakal, N. (2007). Betimsel istatistik: Minitab-SPSS-Statistica-Excel uygulamalı. Nobel Yayınları.
29. Hardy, S. A., & King, P. E. (2019). Processes of religious and spiritual influence in adolescence: Introduction to a special section. Journal of Research on Adolescence, 29(2), 244–253.
30. Hardy, S. A., Nelson, J. M., Moore, J. P., & King, P. E. (2019). Processes of religious and spiritual influence in adolescence: A systematic review of 30 years of research. Journal of Research on Adolescence, 29(2), 254–275.
31. Herdt, J. A. (2016). Guilt and shame in the development of virtue. [içinde] J. Annas, D. Narvaez & N. E. Snow (ed.), Developing the virtues: Integrating perspectives (ss. 235–252). Oxford University Press.
32. Hood, R. W., Hill, P. C., & Spilka, B. (2009). The psychology of religion: An empirical approach. Guilford Press.
33. Hökelekli, H. (1998). Din psikolojisi (3. baskı). TDV Yayınları.
34. Hökelekli, H. (2006). Gençlik ve din. [içinde] H. Hökelekli (ed.), Gençlik, din ve değerler psikolojisi. (ss. 9-31). Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları.
35. İmamoğlu, A., & Ferşadoğlu, S. (2016). Psikolojik açıdan ergenlerde dini tutum ve davranışların tahlili. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(1), 19–40.
36. Karaca, F. (2010). Dindarlığın gelişimi. [içinde] Din psikolojisi. (ss. 119-142). Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları.
37. Karasar, N. (2002). Bilimsel araştırma yöntemi (11. baskı). Nobel Yayınları.
38. Karlsson, G., & Sjöberg, L. G. (2009). The experiences of guilt and shame: A phenomenological–psychological study. Human Studies, 32, 335-355.
39. Kartopu, S., & Başkonuş, L. (2019). Ergen suçluluğu ve dindarlık: Lise örneklemi üzerinde bir araştırma. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8(16), 185-217.
40. Khan, W. A., & Sheharyar, K. A. (2025). Psychological effects of religious guilt in muslim communities: A study of guilt, shame, and social acceptance from an Islamic and sociological perspective. Al-Aasar Journal, 2(1), 679-688.
41. King, P. E., & Boyatzis, C. J. (2004). Exploring adolescent spiritual and religious development: Current and future theoretical and empirical perspectives. Applied Developmental Science, 8(1), 2–6.
42. King, P. E., & Boyatzis, C. J. (2015). Religious and spiritual development. [içinde] R. M. Lerner (ed.), Handbook of child psychology and developmental science-3 (ss. 975–1021). Wiley.
43. King, P. E., & Furrow, J. L. (2004). Religion as a resource for positive youth development: Religion, social capital, and moral outcomes. Developmental Psychology, 40(5), 703–713.
44. Koç, M. (2002). Ergenlik döneminde dua ve ibadet psikolojisinin ruh sağlığı üzerindeki etkileri. (Yüksek lisans tezi). Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
45. Koç, M. (2003a). Ergenlik döneminde dua ve ibadet psikolojisi üzerine teorik bir yaklaşım. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7(1), 373-397.
46. Koç, M. (2003b). Gelişim ve din psikolojisi açısından ergenlik dönemi. EKEV Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, 15, 113-132.
47. Koç, M. (2004a). Ergenlik döneminde dua ve ibadete yönelik tutum ve davranışlar üzerine bir saha araştırması. Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi, 3(6), 147-178.
48. Koç, M. (2004b). Gelişim psikolojisi açısından ergenlik dönemi ve genel özellikleri. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 17, 231-256.
49. Koç, M. (2005a). Din psikolojisi açısından ergenlik döneminde dua ve ibadet psikolojisinin gelişimi. EKEV Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, 25, 75-88.
50. Koç, M. (2005b). Din psikolojisi araştırmalarında ergenlik dönemi üzerine Türkçe yapılan çalışmalarla ilgili bir literatür incelemesi. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12, 41-69.
51. Koç, M. (2005c). Ergenlik psikolojisi bilimsel çalışmaları. Akademik Araştırmalar Dergisi, 26, 21-46.
52. Koç, M. (2006). Din psikolojisi açısından ergenlik döneminde dini yaşam. Diyanet İlmi Dergi, 42(3), 7-32.
53. Koç, M. (2020). Yetiştirme yurdu ergenlerinin dinsel pratiklere yönelik tutum ve davranışları: Bursa yetiştirme yurtları örneği. Balıkesir İlahiyat Dergisi, 11, 222-250.
54. Koenig, L. B., McGue, M., & Iacono, W. G. (2008). Stability and change in religiousness during emerging adulthood. Developmental Psychology, 44(2), 532–543.
55. Künkler, T., Faix, T., & Jäckel, M. (2020). The guilt phenomenon: An analysis of emotions towards God in highly religious adolescents and young adults. Religions, 11(8), 420.
56. Leak, G. K., Loucks, A. A., & Bowlin, P. (1999). Development and initial validation of an objective measure of faith development. The International Journal for the Psychology of Religion, 9(2), 105–124.
57. Levenson, M. R., Aldwin, C. M., & Igarashi, H. (2013). Religious development from adolescence to middle adulthood. [içinde] R. F. Paloutzian & C. L. Park (ed.), Handbook of the psychology of religion and spirituality (ss. 183–197). Guilford Press.
58. Maltby, J., Lewis, C. A., & Day, L. (1999). Religious orientation and psychological well-being: The role of the frequency of personal prayer. British Journal of Health Psychology, 4(4), 363–378.
59. Martin, D. (1982). Worship. Theology, 85(704), 83–91.
60. Mathis, E. L. (2022). Worship with teenagers: Adolescent spirituality and congregational practice. Baker Publishing.
61. McCullough, M. E., & Willoughby, B. L. B. (2009). Religion, self-regulation, and self-control: Associations, explanations, and implications. Psychological Bulletin, 135(1), 69–93.
62. McCullough, M. E., Tsang, J., & Brion, S. (2003). Personality traits in adolescence as predictors of religiousness in early adulthood: Findings from the Terman Longitudinal Study. Personality and Social Psychology Bulletin, 29(8), 980–991.
63. Miceli, M., & Castelfranchi, C. (2018). Reconsidering the differences between shame and guilt. Europe’s Journal of Psychology, 14(3), 710–733.
64. Muris, P. (2015). Guilt, shame, and psychopathology in children and adolescents. Child Psychiatry & Human Development, 46(2), 177–179.
65. Özarslan, S. (2023). Gömülü teori yaklaşımı ile ergenlerde maneviyatın kavramsal ve bağlamsal analizi. TSBS Bildiriler Dergisi, 3, 66-70.
66. Pargament, K. I., Ensing, D. S., Falgout, K., Olsen, H., Reilly, B., Van Haitsma, K., & Warren, R. (1990). God help me (I): Religious coping efforts as predictors of the outcomes to significant negative life events. American Journal of Community Psychology, 18(6), 793–824.
67. Parlaz, E. A., Tekgül, N., Karademirci, E., & Öngel, K. (2012). Ergenlik dönemi: Fiziksel büyüme, psikolojik ve sosyal gelişim süreci. Turkish Family Physician, 3(4), 10-16.
68. Pulver, S. E. (1999). Shame and guilt: A synthesis. Psychoanalytic Inquiry, 19(3), 388–406.
69. Regnerus, M. D. (2003). Religion and positive adolescent outcomes: A review of research and theory. Review of Religious Research, 44(4), 394–413.
70. Regnerus, M. D., & Uecker, J. E. (2006). Finding faith, losing faith: The prevalence and context of religious transformations during adolescence. Review of Religious Research, 47(3), 217–237.
71. Regnerus, M. D., Smith, C., & Smith, B. (2004). Social context in the development of adolescent religiosity. Applied Developmental Science, 8(1), 27–38.
72. Roehlkepartain, E. C., Benson, P. L., King, P. E., & Wagener, L. M. (2006). Spiritual development in childhood and adolescence: Moving to the scientific mainstream. [içinde] E. C. Roehlkepartain, P. E. King, L. M. Wagener, & P. L. Benson (ed.), The handbook of spiritual development in childhood and adolescence (ss. 1–15). Sage Publications.
73. Schnitker, S. A., Medenwaldt, J. M., & Williams, E. G. (2021). Religiosity in adolescence. Current Opinion in Psychology, 40, 155–159.
74. Sigel, D. (2016). Prayer and adolescence: Can formal instruction make a difference? Religious Education, 111(2), 200-221.
75. Smith, C. (2003). Theorizing religious effects among American adolescents. Journal for the Scientific Study of Religion, 42(1), 17–30.
76. Smith, C., & Denton, M. L. (2005). Soul searching: The religious and spiritual lives of American teenagers. Oxford University Press.
77. Smith, C., Denton, M. L., Faris, R., & Regnerus, M. (2002). Mapping American adolescent religious participation. Journal for the Scientific Study of Religion, 41(4), 597–612.
78. Şahin, Ş., & Özçelik, Ç. Ç. (2016). Ergenlik dönemi ve sosyalleşme. Cumhuriyet Hemşirelik Dergisi, 5(1), 42-49.
79. Şenel, M. (1998). Ortaöğrenim gençliğinde günah ve tövbe kavramı üzerine bir alan araştırması. (Yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
80. Tural, M. (2023). Psiko-fenomenolojik açıdan İslam’da arınma ritüelleri. Türk Din Psikolojisi Dergisi, 8, 81–111.
81. Voas, D., Storm, I. (2012). The intergenerational transmission of religious service attendance. Nordic Journal of Religion and Society, 25(2), 131-150.
82. Wagener, L. M., Furrow, J. L., King, P. E., Leffert, N., & Benson, P. (2003). Religious involvement and developmental resources in youth. Review of Religious Research, 44(3), 271–284.
83. Wink, P., Dillon, M., & Farina, D. (2019). Religion, spirituality, and the agential self. [içinde] D. P. McAdams, R. L. Shiner, & J. L. Tackett (ed.), Handbook of personality development (ss. 364–379). Guilford Press.
84. Wong, Y. J., Rew, L., & Slaikeu, K. D. (2006). A systematic review of recent research on adolescent religiosity/spirituality and mental health. Issues in Mental Health Nursing, 27(2), 161–183.
85. Wright, A. W., Yendork, J. S., & Kliewer, W. (2018). Patterns of spiritual connectedness during adolescence: Links to coping and adjustment in low-income urban youth. Journal of Youth and Adolescence, 47, 2608–2624.
86. Yonker, J. E., Schnabelrauch, C. A., & DeHaan, L. G. (2012). The relationship between spirituality and religiosity on psychological outcomes in adolescents and emerging adults: A meta-analytic review. Journal of Adolescence, 35(2), 299–314.
87. Zinnbauer, B. J., Pargament, K. I., & Scott, A. B. (1999). The emerging meanings of religiousness and spirituality: Problems and prospects. Journal of Personality, 67(6), 889–919.