Değer Zincirinde Katma Değer Belirleyicileri: Limon Örneği Mersin, Türkiye

Yıl 2025, Cilt: 11 Sayı: 2, 160 - 174, 30.12.2025

Harun Şimşek , Sevgi Tüzün Rad

https://doi.org/10.61513/tead.1743373

Öz

Değer Zinciri (DZ) ile ilgili literatür incelendiğinde; farklı isimlendirmeler ve farklı yaklaşımların kullanıldığı görülmektedir. Bu çalışmada FAO’nun DZ yaklaşımı kullanılmış ve FAO’nun çizdiği sınırlar içinde analizler yapılmıştır.
Türkiye’de performansa dayalı değer zinciri analizini içeren çalışmaların yapılması önemlidir. Özellikle de tarım ürünleri için değer zinciri analizi yapmaya ve nicel verilerin ortaya konulmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu çalışma limonun, performansa dayalı değer zinciri analizinin yapıldığı ilk çalışmadır. Çalışmada Mersin’de “limon DZ analizinin” performansa dayalı olarak yapılması, DZ’nde yer alan aktörlerin etkileşimlerinin belirlenmesi, maliyet ve kâr marjlarının hesaplanması amaçlanmıştır.
2023 yılında yapılan çalışmanın örneklem grubunu Türkiye’nin Mersin ili limon üretiminin en yüksek olduğu 4 ilçe, her ilçeden 3 mahalle ve her mahalleden üçer üretici oluşturmaktadır (N=36). Aktörler arasındaki ilişkileri belirmek için perakendeci, toptancı ve ihracatçı firmalar ile yüz yüze görüşmek suretiyle veriler toplanmıştır. Bu kapsamda “nitel ve nicel (karma araştırma)” desenlerin kullanıldığı dört (4) adet ölçme aracı (anket formu) geliştirilmiştir. Ancak bu çalışmada zincirin üretici boyutu dikkate alınmıştır.
Sonuç olarak; çalışmada değer zinciri haritası çıkarılmıştır. Buna göre; ürünün pazarlanmasında çiftçilerin %66,6’sının ihracatçı, %52,8’inin komisyoncu-toptancı, %16,6’sının tüccar ve %5,5’inin de perakendeci kanalını tercih ettiği saptanmıştır. Limon üreticilerinin pazarlama etkinlik indeksi 0,85 olarak hesaplanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Mersin , Limon , Değer zinciri , Ekonomik analiz , Üretim

Determinants of Value-Addition In The Value Chains: Case of Lemon In Mersin, Türkiye

Öz

When the literature on Value Chain (VC) is examined, it is observed that different terminologies and various approaches are used. In this study, the FAO’s VC approach was adopted, and the analyses were conducted within the framework defined by the FAO.
It is important to carry out studies in Türkiye that involve performance-based value chain analysis, particularly for agricultural products. There is a need for value chain analysis and the presentation of quantitative data, especially in this field. This study is the first to conduct a performance-based value chain analysis of lemons. The aim of the study was to carry out a performance-based analysis of the lemon value chain in Mersin, identify the interactions among the actors in the VC, and calculate cost and profit margins.
The sample group of the study which was conducted in 2023 consisted of four districts with the highest lemon production in Mersin, Türkiye. From each district, three villages were selected, and from each village, three producers were included (N=36). Data were collected through face-to-face interviews with retailers, wholesalers, and exporters to determine the relationships between the actors. Within this context, four (4) data collection tools (survey forms) were developed using both qualitative and quantitative (mixed research) designs. However, this study focused on the producer segment of the chain.
A value chain map was constructed, which revealed that 66.6% of producers preferred exporters, 52.8% preferred commissioners or wholesalers, and 5.5% opted for direct sales channels to market their produce. The marketing activity index of the lemon producers was calculated as 0.85.

Anahtar Kelimeler

Lemon , Value Chain , Economic Analysis , Production , Mersin

Kaynakça

• Ahmad, B., Mehdi, M., Ghafoor, A., Anwar, H. (2018). Value Chain Assessment and Measuring Export Determinants of Citrus Fruits in Pakistan: An Analysis of Primary Data. Pakistan Journal of Agricultural Sciences, Vol. 55, pp. 691-698. DOI: 10.21162/PAKJAS/18.6056
• Aguilar, P., Escobar, M., Pássaro, C. (2012). Current situation of thecitrus chain in Colombia: limitations and perspectives. In Citrus: cultivation, postharvest and industrialization. Caldas: Lasallian University Corporation. http://www.asohofrucol.com.co/archivos/biblioteca/biblioteca_211_
• Akdeniz İhracatçı Birlikleri (AKİB). (2022). Çalışma raporu.
• Akdeniz İhracatçı Birlikleri (AKİB). (2023). Raporlar. https://www.akib.org.tr/tr/bilgi-merkezi-raporve-istatistikler.html
• Aktoprak, G. (2019). Malatya ve Mersin kayısı piyasalarında karşılaştırmalı değer zinciri analizi. Yüksek Lisans Tezi. Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. Antalya. 176 sayfa
• Başer, U., Bozoğlu, M. (2018). Tarımsal değer zincirinde değer yaratan faaliyetlerin belirlenmesi. Turkish Journal of Agriculture-Food Science and Technology, 6(8), 1002-1007.
• Bozdemir, M., Bayramoğlu, Z., Karakayacı, Z., Ağızan, K., Ağızan, S. (2021). Domates pazarlama kanalları ve pazar marjının belirlenmesi. Yuzuncu Yıl University Journal of Agricultural Sciences, 31(1), 179-187.
• Bozkıran Y. S. 2023. Kuru incir ve kestanede değer zinciri analizi. Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Tarım Ekonomisi Programı, Doktora Tezi, Aydın. 157s.
• Bumb, B. L., Ariga, J., Anand, M., Cameron, A., and Nkonya, N. M. (2021). Assessment of the fertilizer market and bulk procurement system in the United Republic of Tanzania. Policy Report. Monitoring and Analyzing Food and Agriculture Policies (MAFAP), Rome, FAO. https://doi.org/10.4060/cb4180en
• Bülbül, C. (2011). Finike portakalı’nın sürdürülebilir rekabetin araştırılması: Değer zinciri analizi.
• Cruz, M.B., Gomez, J.J.R. and Sarmiento, J.A.C. (2024). Analysis of the Strawberry Value Chain in the Philippines, Asian Journal of Agriculture and Development Volume No. 21 Issue No. 1 21, 39-55.
• Eraslan, İ. H., Kuyucu, A. D. H. ve Bakan, İ. (2008). Değer zinciri (değer zinciri) yöntemi ile Türk tekstil ve hazır giyim sektörünün değerlendirilmesi. Afyon Kocatepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 10(2), 307-332. https://dergipark.org.tr/en/download/articlefile/18987
• FAO, and UNIDO. (2024). Developing sustainable food value chains – Practical guidance for systems-based analysis and design. SFVC Methodological Brief. Rome, FAO and Vienna, UNIDO. https://doi.org/10.4060/cc9291en
• Fernández-Lambert, G., Aguilar-Lasserre, A., Martínez-Castellanos, G., Ruvalcaba-Sánchez, M., Correa-Medina, J., Martínez-Flores, J. (2015). Context and Characterization of the Persian Lemon (Citrus latifolia Tanaka) Supply Chain in Veracruz-Mexico. Technology Awareness, No. 50, pp. 21-31.
• García Casallas, J. O., and Parrado Barrero, C. J. (2014). Monografía de la producción frutícola en el municipio de Viotá.
• Gereffi, G. (2002). Capitalism, development and global commodity chains. In Capitalism and development (pp. 225-245). Routledge.
• Gereffi, G., Korzeniewicz, M. (Eds.). (1993). Commodity chains and global capitalism. Bloomsbury Publishing USA.
• Gökkür, S., Çelik, Z. (2016). Meyve ve sebze ürünlerinde küresel değer zinciri. Meyve Bilimi, 1, 50-55. Hellin, J., Meijer, M. (2006). Guidelines for Value Chain Analysis, http://agroecoarm.com/wpcontent/uploads/2016/07/FAO-2006-Guideline-for-VCA.pdf
• Henderson, J., Dicken, P., Hess, M., Coe, N., and Yeung, H. W. C. (2002). Global production networks and the analysis of economic development. Review of International Political Economy, 9(3), 436–464.
• Kahraman, A. (2019). Pamuk değer zinciri ve pamuk üreticilerinin değer zincirinde yükseltme / iyileştirme stratejilerinin incelenmesi: Şanlıurfa örneği. Yüksek Lisans Tezi. Bölge Planlama, Ortadoğu Teknik Üniversitesi, Ankara. 180s.
• Kaplinsky, R. (2010). The role of standards in global value chains. World Bank Policy Research Working Paper (5396).
• Kaplinsky, R. (2004). Spreading the gains from globalization: What can be learned from value-chain analysis?. Problems of economic transition, 47(2), 74-115.
• Karasar, N. (2005). Bilimsel Araştırma Yöntemleri. Beta Yayıncılık.
• Kaytancı, M.F., Ağır, H.B. (2024). Zeytinyağı Sektöründe Değer Zinciri Analizi: Kahramanmaraş İli Örneği Türk Tarım ve Doğa Bilimleri Dergisi 11(4): 1134–1142.
• Kiran S., Murailidharan C., Samasundaram E., Deepa N. and Kavitha M. (2023). A study on price spread and marketing efficiency of organic carrot and potato in Nilgiris district, International Journal of Statistics and Applied Mathematics 2023; SP-8(5): 459-463, https://www.mathsjournal.com/pdf/2023/vol8issue5S/PartG/S-8-5-49-997.pdf
• Kongai, H., Mangisoni, J., Elepu, G., Chilembwe, E. and Makoka, D. (2018). Analysis of Citrus Value Chain in Eastern Uganda, African Crop Science Journal, Vol. 26, No. 3, pp. 417- 431 ISSN 1021-9730/2018, DOI: http://dx.doi.org/10.4314/acsj.v26i3.7
• Lopez, A.B., Rubio-Rodriguez, G.A., Vega, G.P. (2023). Competitive insertion of the citrus-lemon chain in global value chains in Colombia, DOI: 10.58691/man/173583 Management 2023, Vol. 27, No. 2, 64-81.
• Neilson, J., Pritchard, B., and Yeung, H. W. C. (2014). Global value chains and global production networks in the changing international political economy: An introduction. Review of International Political Economy, 21(1), 1-8.
• Onwuegbuzie, A. J. ve Collins, KMT (2007). Sosyal bilimler araştırmalarında tasarımları örnekleyen karma yöntemlerin bir tipolojisi. Nitel Rapor, 12 (2), 281-316. www.nova.edu/ssss/QR/QR122/onwuegbuzie2.pdf
• Özalp, B. (2019). Türkiye’de yerfıstığı sektörünün değer zinciri analizi. Doktora Tezi. Çukurova Üniversitesi FenBilimleri Enstitüsü. Adana. 87s.
• Özalp, B. ve Önal, N.E. (2021). Geçmişten Günümüze Değer Zinciri Analizi Tartışmalarının Politik Ekonomisi, Beykoz Akademi Dergisi, 2021; 9(2), 16-29. DOI: 10.14514/BYK.m.26515393.2021.9/2.16-29
• Özalp, B., Ören, M. N. (2016). Tarımda değer zinciri analizi. XII. Ulusal Tarım Ekonomisi Kongresi, 179-186.
• Özkan, Ş. (2023). Tarımsal desteklerin çiftçi kararlarına etkisi: Mersin ili örneği [Yayınlanmış doktora tezi, Mersin Üniversitesi]
• Partida, M.E., Ramos, E.M. (2017). La competitividad y la productividad del limón persa en Nayarit (México). Cuadernos del Claeh, 36(105), 127-140.
• Ponte, S., Sturgeon, T. (2014). Explaining governance in global value chains: A modular theory-building effort. Review of International Political Economy, 21(1), 195–223.
• Porter, M. (1985). Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance. New York: The Free Press.
• Riisgaard, L., Bolwig, S., Ponte, S., du Toit, A., Halberg, N., and Matose, F. (2020). Integrating poverty, gender and environmental concerns into value chain analysis. World Development, 137, 105158.
• Rubin, D. B. (1987). Anketlerde Yanıt Verilmemesi için Çoklu Suçlama. John Wiley and Sons Inc.
• Savcı, M., Haftacı, V. (2019). Çay işletmelerinde değer zinciri faaliyetlerinin üretim maliyetlerine etkisinin değerlendirilmesi. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (37), 121-144.
• Sayın, C. (2014). Türkiye’de Turunçgil Üretiminde Ekonomik Analiz ve Pazarlama Sorunları. Akademik Tarım Ekonomisi Dergisi, 3(1), 25–37.
• TAGEM, (2018). Gübre Sektör Politika Belgesi 2018-2022, Ankara.
• Tarım ve Orman Bakanlığı. (2022). Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü (TEPGE) Raporu Tarım ve Orman Bakanlığı. (2023). Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü (TEPGE) Raporu. https://arastirma.tarimorman.gov.tr/tepge/Belgeler/PDF%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporl ar%C4%B1/2023%20%C3%9Cr%C3%BCn%20Raporlar%C4%B1/Turun%C3%A7giller%20 %C3%9Cr%C3%BCn%20Raporu%202023-382%20TEPGE.pdf adresinden alınmıştır.
• Thériault, V., Smale, M., and Assima, A. (2018). The Malian fertiliser value chain post-subsidy: an analysis of its structure and performance. Development in Practice, 28(2), 242-256.
• TÜİK, 2022. İllere Göre Tarım Alanları. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/DownloadIstatistikselTablo?p=RhorLzot69yWmBt0ZAAuVBk1AqETX4zXXaiAK1PvFZe3WAwC2d2gGHaA2HAJQ1Xn
• TÜİK, (2023). Bitkisel Üretim İstatistikleri. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Bitkisel-Uretim-Istatistikleri-2023-49535
• United Nations Industrial Development Organization (UNIDO). (2009). Industrial Development Report 2009: Breaking in and moving up – New industrial challenges for the bottom billion and the middle-income countries. Vienna: UNIDO. Erişim adresi: https://www.unido.org/sites/default/files/2009-04/IDR_2009minimum_scr_0.pdf
• USDA. (2024). Narenciye: Dünya pazarları ve ticareti raporu. https://apps.fas.usda.gov/psdonline/circulars/citrus.pdf
• Vimaladhithyan, K.R., Balaji, R., Divya, K., Parimalarangan, R., Keisarburdusamy, D. (2023). A Study on Price Spread and Marketing Efficiency of Jasmine Value Chains in salem and Dharmapuri District of Tamil Nadu, International Journal of Statistics and Applied Mathematics, SP-8(5): 336-339. DOI:10.22271/maths.2023.v8.i5se.1215
• Womack, J. P., Jones, D. T., (1996), “Lean Thinking: Banish Waste and Create Wealth in Your Corporation”, Simon and Schuster, New York.
• Yilmaz, S. and Yilmaz, I. (2008). Evaluation of the wholesale market system for fresh fruits and vegetables in Türkiye: A case study from Antalya Metropolitan Municipality. New Zealand Journal of Crop and Horticultural Science, 36(2), 85-95.
• Zamora, E. 2016. “Value Chain Analysis: A Brief Review.” Asian Journal of Innovation and Policy5(2): 116–128. DOI: 10.7545/ajip.2016.5.2.116