Türkiye’de Tüketici Kaynaklı Gıda İsrafının Norm Aktivasyon Teorisiyle İncelenmesi

Seda Muti Tabanlı

doi:10.61513/tead.1801812

TR EN

Türkiye’de Tüketici Kaynaklı Gıda İsrafının Norm Aktivasyon Teorisiyle İncelenmesi

Öz

Günümüzde artan tüketim eğilimleri, hızlı kentleşme, değişen yaşam tarzları, geleneksel alışkanlıklar ve gösterişçi tüketim gibi faktörler, gıda israfının kritik boyutlara ulaşmasına neden olmaktadır. Küresel gıda fiyatlarındaki artış ve iklim krizi ise bu çok boyutlu sorunu daha da derinleştirmektedir. Gıda israfı, ekonomik kayıpların ötesinde çevresel sürdürülebilirlik ve sosyal adalet için de büyük bir tehdit oluşturmaktadır. Bu çalışmanın temel amacı, tüketicilerin gıda israfını azaltma davranışlarını Norm Aktivasyon Kuramı çerçevesinde incelemektir. Çalışma kapsamında Türkiye genelinde 18 yaş ve üzeri 422 katılımcı ile çevrimiçi anket gerçekleştirilmiştir. Araştırmadan elde edilen veriler, SPSS 26 ve Amos 24 programları ile analiz edilmiştir. Çalışmada, gıda israfına yönelik kişisel değerler ile israfı azaltma davranışı arasındaki kişisel normların aracılık rolü test edilmiştir. Analiz sonuçları tüketicilerin sahip olduğu ekolojik farkındalık ile kültür ve gelenek faktörlerinin, kişisel normları aktive ederek gıda israfını azaltma davranışı üzerinde dolaylı ve anlamlı bir etkiye sahip olduğunu göstermektedir. Buna karşın, dini değerlerin israfı azaltma davranışı üzerinde anlamlı bir etkisi tespit edilememiştir. Sıfır atık yaklaşımının önem kazandığı günümüzde bu çalışma, sosyal politika yapıcılar ve pazarlama uzmanları için stratejik çözüm önerileri sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Gıda İsrafı, Sıfır Atık, Norm Aktivasyon Teorisi, Sürdürülebilir Tüketici Davranışları.

Etik Beyan

Araştırmanın materyalini toplamak için Bursa Teknik Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırmaları Etik Kurulu 03/09.2025 tarihli 2025-21- nolu oturumda 5 no’lu karar sayısına göre etik kurul uygunluk kararı alınmıştır.

Examining Consumer Food Waste in Türkiye via the Norm Activation Theory

Öz

Today, factors such as rising consumption trends, rapid urbanisation, changing lifestyles, traditional habits, and conspicuous consumption have caused food waste to reach critical levels. Increasing global food prices and the climate crisis further exacerbate this multi-dimensional issue. Beyond economic losses, food waste poses a significant threat to environmental sustainability and social justice. The primary objective of this study is to examine consumers' food waste reduction behaviours within the framework of the Norm Activation Theory. The research was conducted via an online survey with 422 participants aged 18 and over across Türkiye. The data obtained were analysed using SPSS 26 and Amos 24 software. The study tested the mediating role of personal norms between individual values regarding food waste and waste reduction behaviour. The analysis results demonstrate that consumers’ ecological awareness, alongside cultural and traditional factors, has an indirect and significant effect on food waste reduction behaviour by activating personal norms. Conversely, religious values were found to have no significant effect on waste reduction behaviour. In an era where the "zero waste" approach is gaining prominence, this study offers strategic recommendations for social policymakers and marketing experts.

Anahtar Kelimeler

Food Waste, Zero Waste, Norm Activation Theory, Sustainable Consumer Behavior

Kaynakça

Abdelradi, F. (2018). Food waste behaviour at the household level: A conceptual framework. Waste management, 71, 485-493. https://doi.org/ https://doi.org/10.1016/j.wasman.2017.10.001
Apak, Ö. C., & Bada, S. (2024). Tüketicilerin Ramazan ayında yiyecek-içecek satın alma davranışlarının gıda israfına etkisi. Turizm Ekonomi ve İşletme Araştırmaları Dergisi, 6(2), 84-97.
Aschemann-Witzel, J., de Hooge, I. E., & Almli, V. L. (2021). My style, my food, my waste! Consumer food waste-related lifestyle segments. Journal of Retailing and Consumer Services, 59, 102353.https://doi.org/10.1016/j.jretconser.2020.102353
Ateş, O. (2025). Beslenme felsefesi ve kur’an’da beslenme ve gıda. Tarihi İnançlarda Beslenme, 68.
Atli, A., & Kaya, A. (2016). Lise öğrencilerinin mesleki değerleri. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 12(1). https://doi.org/10.17860/efd.78099
Bakhtiyari, Z., Yazdanpanah, M., Forouzani, M., & Kazemi, N. (2017). Intention of agricultural professionals toward biofuels in Iran: Implications for energy security, society, and policy. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 69, 341-349. https://doi.org/10.1016/j.rser.2016.11.165
Baron, R. M., & Kenny, D. A. (1986). The moderator–mediator variable distinction in social psychological research: Conceptual, strategic, and statistical considerations. Journal of Personality and Social Psychology, 51(6), 1173. https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/0022-3514.51.6.1173
Begho, T., & Fadare, O. (2023). Does household food waste prevention and reduction depend on bundled motivation and food management practices?. Cleaner and Responsible Consumption, 11, 100142. https://doi.org/10.1016/j.clrc.2023.100142
Bentler, P. M., & Bonett, D. G. (1980). Significance tests and goodness of fit in the analysis of covariance structures. Psychological Bulletin, 88(3), 588. https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/0033-2909.88.3.588
Casonato, C., Garcia-Herrero, L., Caldeira, C., & Sala, S. (2023). What a waste! Evidence of consumer food waste prevention and its effectiveness. Sustainable Production and Consumption, 41, 305-319. https://doi.org/10.1016/j.spc.2023.08.002

Cengiz, E. & Kırkbir, F. (2007). Yerel halk tarafından algılanan toplam turizm etkisi ile turizm desteği arasındaki ilişkiye yönelik yapısal bir model önerisi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 19-37.
Chammas, G., & Yehya, N. A. (2020). Lebanese meal management practices and cultural constructions of food waste. Appetite, 155, 104803. https://doi.org/10.1016/j.appet.2020.104803
Chun T’ing, L., Moorthy, K., Gunasaygaran, N., Sek Li, C., Omapathi, D., Jia Yi, H., ... & Sivakumar, K. (2021). Intention to reduce food waste: A study among Malaysians. Journal of the Air & Waste Management Association, 71(7), 890-905. https://doi.org/10.1080/10962247.2021.1900001
Çetin, K. (2023). Genişletilmiş Norm Aktivasyon Teorisi ve Dini Değerler Bağlamında Dışarıda Yemek Yiyen Müşterilerin Gıda İsrafını Azaltma Davranışını Anlamak. Turizm Akademik Dergisi, 10(2), 213-230.
DeGroot, J.I.; Steg, L. (2009). Morality and prosocial behavior: The role of awareness, responsibility, and norms in the norm activation model. J. Soc. Psychol. 149, 425–449. https://doi.org/10.3200/SOCP.149.4.425-449
Delley, M., & Brunner, T. A. (2017). Foodwaste within Swiss households: A segmentation of the population and suggestions for preventive measures. Resources, Conservation and Recycling, 122, 172-184. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2017.02.008
Dhar, A. R., Oita, A., & Matsubae, K. (2021). The effect of religious dietary cultures on food nitrogen and phosphorus footprints: a case study of India. Nutrients, 13(6), 1926. https://doi.org/10.3390/nu13061926
Elhoushy, S. and Jang, S. (2021), Religiosity and food waste reduction intentions: a conceptual model, International Journal of Consumer Studies, 45 (2), 287-302. https://doi.org/10.1111/ijcs.12624
Ellen, V.D.W.; Steg, L. (2015). One model to predict them all: Predicting energy behaviors with the norm activation model. Energy Res. Soc. Sci. 6, 8–14. https://doi.org/10.1016/j.erss.2014.11.002
Elshaer, I., Sobaih, A. E. E., Alyahya, M., & Abu Elnasr, A. (2021). The impact of religiosity and food consumption culture on food waste intention in Saudi Arabia. Sustainability, 13(11), 6473. https://doi.org/10.3390/su13116473
Field, A. P. (2009). Discovering statistics using SPSS: And sex and drugs and Rock 'n' Roll (third edition). London: Sage publications.
Filimonau, V., Coşkun, A., Özbük, R. M. Y., & Ermolaev, V. A. (2023). Like grandmother, like mother, like daughter? Intergenerational influence on consumer intention to reduce food waste. Journal of Cleaner Production, 416, 137920. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2023.137920
FAO (Food and Agriculture Organization of the United Nations). Food wastage footprint. ımpacts on natural resources. (2013). Available online: http://www.fao.org/docrep/018/i3347e/i3347e.pdf.100-106.
Forbes, H. (2021). Food waste index report 2021. https://www.unep.org/resources/report/unep-food-waste-index-report-2021
Fornell, C., & Lacker, D.F. (1981). Evaluating structural equation models with unobservable variables and measurement error. Journal of Marketing Research, 18(1), 39–50.
Gao, J., Huang, Z., & Zhang, C. (2017). Tourists' perceptions of responsibility: an application of norm-activation theory. Journal of Sustainable Tourism, 25(2), 276-291. https://doi.org/10.1080/09669582.2016.1202954
George, D. & Mallery, P. (2010). SPSS for Windows Step by Step. A Simple Study Guide and Reference, 10th ed., Pearson Education, Inc., GEN, Boston, MA.
Graham-Rowe, E., Jessop, D.C. and Sparks, P. (2014). Identifying motivations and barriers to minimising household food waste. Resources, Conservation and Recycling, 84, 15-23. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2013.12.005
Grønhøj, A., & Thøgersen, J. (2009). Like father, like son? Intergenerational transmission of values, attitudes, and behaviours in the environmental domain. Journal of Environmental Psychology, 29(4), 414-421. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2009.05.002
Gustafsson, J., Cederberg, C., Sonesson, U., & Emanuelsson, A. (2013). The methodology of the FAO study: Global Food Losses and Food Waste-extent, causes and prevention- FAO 2011.
Hair, J., Black, W., Babib, B., Anderson, R., & Tatham, R. (2009). Multivariate data analysis [Internet]. Analysis.
Hamón, L., Martinho, A., Ramos, M., and Aldaz, C. (2020). Do spanish students become more sustainable after the implementation of sustainable practices by universities?. Sustainability, 12(18), 7502. https://doi.org/10.3390/su12187502
Han, H., & Hwang, J. (2016). Cruise travelers’ environmentally responsible decision-making: An integrative framework of goal-directed behavior and norm activation process. International Journal of Hospitality Management, 53, 94-105. https://doi.org/10.1016/j.ijhm.2015.12.005
Hayes, A. F. (2018). Partial, conditional, and moderated moderated mediation: Quantification, inference, and interpretation. Communication monographs, 85(1), 4-40. https://doi.org/10.1080/03637751.2017.1352100
Hiç, C., Pradhan, P., Rybski, D., & Kropp, J. P. (2016). Food surplus and its climate burdens. Environmental Science and Technology, 50, 4269–4277.
Hopper, J., & Nielsen, J. (1991). Recycling as altruistic behavior: Normative and behavioral strategies to expand participation in a community recycling program. Environment and Behavior, 23 (2), 195-220. https://doi.org/10.1177/0013916591232004
IFCO. (2020). Food waste by country: who's the biggest waster? https://www.ifco.com/countries-with-the least-and-most-food-waste.
Ilakovac, B., Voca, N., Pezo, L., & Cerjak, M. (2020). Quantification and determination of household food waste and its relation to sociodemographic characteristics in Croatia. Waste Management, 102, 231-240. https://doi.org/10.1016/j.wasman.2019.10.042
Khalil, M., Northey, G., Septianto, F., & Lang, B. (2022). Hopefully that’s not wasted! The role of hope for reducing food waste. Journal of Business Research, 147, 59-70. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2022.03.080
Kim, W., Che, C., & Jeong, C. (2022). Food waste reduction from customers’ plates: Applying the norm activation model in south korean context. Land, 11(1), 109. https://doi.org/10.3390/land11010109.
Kozaklı M (2015). Bilimsel araştırma: tasarım, yazım ve yayım teknikleri. Ankara: Detay Yayıncılık.
Laroche, M., Bergeron, J., & Barbaro‐Forleo, G. (2001). Targeting consumers who are willing to pay more for environmentally friendly products. Journal of Consumer Marketing, 18(6), 503-520. https://doi.org/10.1108/EUM0000000006155
Lipinski, B., Hanson, C., Waite, R., Searchinger, T., & Lomax, J. (2013). Reducing food loss and waste.
Lorcu, F. (2015). Örneklerle veri analizi SPSS uygulamalı. Ankara: Detay Yayıncılık.
Mallinson, L. J., Russell, J. M., & Barker, M. E. (2016). Attitudes and behaviour towards convenience food and food waste in the United Kingdom. Appetite, 103, 17-28. https://doi.org/10.1016/j.appet.2016.03.017
McCarthy, B., & Liu, H. B. (2017). Food waste and the ‘green’consumer. Australasian Marketing Journal, 25(2), 126-132. https://doi.org/10.1016/j.ausmj.2017.04.007
Nikolaus, C.J. Nickols-Richardson, S.M., Ellison, B. (2018). Wasted food: A qualitative study of U.S. young adults’ perceptions, beliefs and behaviors. Appetite, 130, 70–78. https://doi.org/10.1016/j.appet.2018.07.026
Özbük, R. M. Y., Coşkun, A., & Filimonau, V. (2022). The impact of COVID-19 on food management in households of an emerging economy. Socio-Economic Planning Sciences, 82, 101094. https://doi.org/10.1016/j.seps.2021.101094
Özdamar, K. (2017). Eğitim, sağlık ve davranış bilimlerinde ölçek ve test geliştirme yapısal eşitlik modellemesi IBM SPSS, IBM SPSS AMOS ve MINITAB uygulamalı. Nisan Yayınları, Eskişehir.
Papaoikonomou, M., (2013). Sustainable lifestyles in an urban context: towards a holistic understanding of ethical consumer behaviours. Empirical evidence from Catalonia, Spain. International Journal of Consumer Studies, 37(2), 181-188. https://doi.org/10.1111/j.1470-6431.2012.01111.x
Parfitt, J., Barthel, M., & Macnaughton, S. (2010). Food waste within food supply chains: quantification and potential for change to 2050. Philosophical Transactions Of The Royal Society B: Biological Sciences, 365(1554), 3065-3081. https://doi.org/10.1098/rstb.2010.0126
Polit, D. F., Beck, C. T. (2004).Nursing research-principles and methods. 7. basım, Lippincott Williams & Wilkins, Philadelphia PA.
Qian, L., Li, F., Liu, H., Wang, L., McCarthy, B., & Jin, S. (2022). Rice vs. Wheat: Does staple food consumption pattern affect food waste in Chinese university canteens?. Resources, Conservation and Recycling, 176, https://doi.org/105902.
Reisch, L., Eberle, U., & Lorek, S. (2013). Sustainable food consumption: an overview of contemporary issues and policies. Sustainability: Science, Practice and Policy, 9(2), 7-25. https://doi.org/10.1080/15487733.2013.11908111
Schwartz, S. H. (1977). Normative influences on altruism. In Advances in experimental social psychology (Vol. 10, pp. 221-279). Academic Press.
Schwartz, S. H., & Howard, J. A., (1981). A normative decision-making model of altruism, in J. P. Rushton (Ed.), Altruism and helping behavior: Social, personality and development perspectives, (s.189-211), Hillsdale, NJ: Erlbaum.
Septianto, F., Kemper, J. A., & Northey, G. (2020). Thanks, but no thanks: The influence of gratitude on consumer awareness of food waste. Journal of Cleaner Production, 258. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2020.120591
Stenmarck, A.; Jensen, C.; Quested, T.E.; Moates, G. (2016). Estimates of European Food Waste Levels. Available online: https://www.eu-fusions.org/phocadownload/Publications/Estimates%20of%20European%20food%20waste%20levels.pdf.
Stern, P. C., Dietz, T., Abel, T., Guagnago, G. A., ve Kalof, L. (1999). A values-belief-norm theory of support for social movements: The case of enviromentalism”, Research in Human Ecology, 6 (2), 81-97.
Tatlıdil, F. F., Dellal, İ., & Bayramoğlu, Z. (2013). Food losses and waste in Turkey.
Tekiner, İ. H., Mercan, N. N., Kahraman, A., ve Mervenur, Ö. Z. (2021). Dünya ve Türkiye'de Gıda İsrafı ve Kaybına Genel Bir Bakış. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 3(2), 26-31. https://doi.org/10.47769/izufbed.884219
Toklu, A. T., & Toklu, İ. T. (2025). Tüketicilerin Gıda İsrafına Yönelik Davranışsal Niyetinin Öncülleri ve Ardılları: Planlı Davranış Teorisi Yaklaşımı. Turkish Journal of Agriculture-Food Science and Technology, 13(6), 1486-1497. https://orcid.org/0000-0003-2041-0747
Torlak, Ö., Altunışık, R., & Özdemir, Ş., (2017). Pazarlama ilkeleri ve yönetimi. 3. b., Beta Basım.
UNICEF. (2021). The state of food security and nutrition in the world 2021. FAO.
Visschers, V. H. M., Wickli, N., & Siegrist, M. (2016). Sorting out food waste behaviour: A survey on the motivators and barriers of self-reported amounts of food waste in households. Journal of Environmental Psychology, 45, 66-78. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2015.11.007
Wang, J., Li, M., Li, S., & Chen, K. (2022). Understanding Consumers’ Food Waste Reduction Behavior—A Study Based on Extended Norm Activation Theory. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(7), 4187. https://doi.org/10.3390/ijerph19074187
WHO, One in eight people are now living with obesity, (1 March, 2024). https://www.who.int/news/item/01-03-2024-one-in-eight-people-are-now-living-with-obesity.
Yeh, K. H., & Bedford, O. (2003). A test of the dual filial piety model. Asian Journal of Social Psychology, 6(3), 215-228. https://doi.org/10.1046/j.1467839X.2003.00122.x
Zhang, H., Duan, H., Andric, J. M., Song, M., & Yang, B. (2018). Characterization of household food waste and strategies for its reduction: A Shenzhen City case study. Waste Management, 78, 426-433. https://doi.org/10.1016/j.wasman.2018.06.010
Zincirkıran, M., & Mete, M. (2014). İşkoliklik iş-aile çatışması ilişkisinin yapısal eşitlik modeli ile incelenmesi: Sağlık işletmelerinde bir uygulama. Finans Politik ve Ekonomik Yorumlar Dergisi, 51(590), 103-114.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Pazarlama (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Seda Muti Tabanlı ^*
0000-0002-8567-9694
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

28 Haziran 2026

Gönderilme Tarihi

12 Ekim 2025

Kabul Tarihi

14 Ocak 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 12 Sayı: 1

DOI

https://doi.org/10.61513/tead.1801812

IZ

https://izlik.org/JA96NW48PN

APA

Muti Tabanlı, S. (2026). Türkiye’de Tüketici Kaynaklı Gıda İsrafının Norm Aktivasyon Teorisiyle İncelenmesi. Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi, 12(1), 1-19. https://doi.org/10.61513/tead.1801812

AMA

1.Muti Tabanlı S. Türkiye’de Tüketici Kaynaklı Gıda İsrafının Norm Aktivasyon Teorisiyle İncelenmesi. TEAD. 2026;12(1):1-19. doi:10.61513/tead.1801812

Chicago

Muti Tabanlı, Seda. 2026. “Türkiye’de Tüketici Kaynaklı Gıda İsrafının Norm Aktivasyon Teorisiyle İncelenmesi”. Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi 12 (1): 1-19. https://doi.org/10.61513/tead.1801812.

EndNote

Muti Tabanlı S (01 Haziran 2026) Türkiye’de Tüketici Kaynaklı Gıda İsrafının Norm Aktivasyon Teorisiyle İncelenmesi. Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi 12 1 1–19.

IEEE

[1]S. Muti Tabanlı, “Türkiye’de Tüketici Kaynaklı Gıda İsrafının Norm Aktivasyon Teorisiyle İncelenmesi”, TEAD, c. 12, sy 1, ss. 1–19, Haz. 2026, doi: 10.61513/tead.1801812.

ISNAD

Muti Tabanlı, Seda. “Türkiye’de Tüketici Kaynaklı Gıda İsrafının Norm Aktivasyon Teorisiyle İncelenmesi”. Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi 12/1 (01 Haziran 2026): 1-19. https://doi.org/10.61513/tead.1801812.

JAMA

1.Muti Tabanlı S. Türkiye’de Tüketici Kaynaklı Gıda İsrafının Norm Aktivasyon Teorisiyle İncelenmesi. TEAD. 2026;12:1–19.

MLA

Muti Tabanlı, Seda. “Türkiye’de Tüketici Kaynaklı Gıda İsrafının Norm Aktivasyon Teorisiyle İncelenmesi”. Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi, c. 12, sy 1, Haziran 2026, ss. 1-19, doi:10.61513/tead.1801812.

Vancouver

1.Seda Muti Tabanlı. Türkiye’de Tüketici Kaynaklı Gıda İsrafının Norm Aktivasyon Teorisiyle İncelenmesi. TEAD. 01 Haziran 2026;12(1):1-19. doi:10.61513/tead.1801812

Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi CC BY-NC-ND 4.0 lisansı kullanmaktadır.

Türkiye’de Tüketici Kaynaklı Gıda İsrafının Norm Aktivasyon Teorisiyle İncelenmesi

Öz

Anahtar Kelimeler

Etik Beyan

Examining Consumer Food Waste in Türkiye via the Norm Activation Theory

Öz

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Ayrıntılar

Birincil Dil

Konular

Bölüm

Yazarlar

Yayımlanma Tarihi

Gönderilme Tarihi

Kabul Tarihi

Yayımlandığı Sayı

DOI

IZ

Kaynak Göster