Üstün Yetenekli Ortaokul Öğrencilerinin Hak ve Sorumluluk Kavramına İlişkin Metaforik Algıları

Öz

Bu araştırmanın amacı üstün yetenekli ortaokul öğrencilerinin hak ve sorumluluk kavramlarına ilişkin sahip oldukları zihinsel imgelemleri ortaya çıkarmaktır. Araştırma nitel araştırma yöntemlerinden görüngü bilim desende gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın çalışma grubunu 2023-2024 eğitim-öğretim yılında Bursa ilinde bulunan bilim ve sanat merkezlerine devam etmekte olan 6. ve 7. sınıf öğrencileri oluşturmaktadır. Araştırmada veri toplama aracı olarak araştırmacılar tarafından oluşturulmuş olan kişisel bilgi formu ve metafor belirleme formu kullanılmıştır. Araştırmada elde edilen veriler içerik analizi tekniğiyle çözümlenmiştir. Katılımcıların hak kavramına ilişkin ürettikleri 41 geçerli metafordan en çok tekrar edileni demokrasi metaforudur. Hak kavramına yönelik geliştirilen metaforlar ortak özelliklerine göre 19 farklı kavramsal kategoriye ayrılmış; “Denetim”, “Kişisel Deneyimler”, “Toplumsal Düzen” ve “Yaşamın Temelleri” olmak üzere dört farklı tema oluşturulmuştur. Sorumluluk kavramına ilişkin üretilmiş olan geçerli 40 metafordan tekrar edilme sıklığı en çok olan metaforlar görev ve zorunluluk metaforlarıdır. Sorumluluk kavramına ilişkin geliştirilen metaforlar ortak özelliklerine göre 13 farklı kavramsal kategoriye ayrılmış; “Anlam”, “Başarı”, “Büyüme”, “Düzen”, “Mesuliyet”, “Sürdürülebilirlik”, “Talep”, “Temel İhtiyaçlar” ve “Zorluk” olmak üzere dokuz farklı tema oluşturulmuştur. Her bir kavrama ilişkin üretilmiş olan metaforların kavramsal kategorileri ile katılımcıların demografik özellikleri arasındaki bağımlılık istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır. Araştırma sonuçlarına dayalı olarak önerilerde bulunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Üstün yetenekli öğrenci
• Hak
• Sorumluluk
• Metafor

Gifted Secondary School Students' Metaphorical Perceptions of the Concept of Rights and Responsibility

Öz

The aim of this study is to reveal the mental imagery of gifted secondary school students regarding the concepts of right and responsibility. The research was conducted in a phenomenological design using qualitative research methods. The study group consisted of 6th and 7th grade students attending the science and art centres in Bursa province in the 2023-2024 academic year. The personal information and metaphor identification forms created by the researchers were used as data collection tools in this study. The data obtained in this study were analysed using content analysis. Among the 41 valid metaphors produced by the participants about the concept of right, the most repeated was the metaphor of democracy. The metaphors developed for the concept of rights were categorised into 19 different conceptual categories according to their common characteristics, and four different themes were formed as “Control”, “Personal Experiences”, “Social Order”, and “Foundations of Life”. Among the 40 valid metaphors produced for the concept of responsibility, the metaphors with the highest frequency of repetition were duty and obligation. The metaphors developed for the concept of responsibility were divided into 13 different conceptual categories according to their common characteristics; nine different themes were formed as “Meaning”, “Success”, “Growth”, “Order”, “Responsibility”, “Sustainability”, “Demand”, “Basic Needs”, and “Challenge”. The dependency between the conceptual categories of the metaphors produced for each concept and the demographic characteristics of the participants (gender, institution of education, grade/field of study, mother’s and father’s education level) was not found to be statistically significant. Suggestions are made based on the results of this study.

Anahtar Kelimeler

• Gifted and talented students
• Right
• Responsibility
• Metaphor

Kaynakça

1. Akdeniz, M. (2023). Ahlak eğitiminde ailenin rolü. Balıkesir İlahiyat Dergisi, 18, 209-226.
2. Alıcı, A. (2007). Hayata yön veren sözler. Epsilon.
3. Arslantürk, Z. & Amman, T. (2001). Sosyoloji. Çamlıca.
4. Bacanlı, H. (2024). Eğitim psikolojisi (29. b.). Pegem Akademi.
5. Baykoç-Dönmez, N. (2004). Üstün yetenekli çocukların eğitimlerinde bilim sanat merkezlerinin kuruluşu ve işleyişinde yapılması gereken düzenlemeler. A. Kulaksızoğlu, A. E. Bilgili & M. R. Şirin (Haz.), Üstün Yetenekli Çocuklar Bildiriler Kitabı içinde (s. 69-73). Çocuk Vakfı.
6. Creswell, J. W. (2007). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches. Sage.
7. Çakmak, Z., Arıkan, İ., & Kaçar, T. (2017). Ortaokul öğrencilerinin hak ve sorumluluk kavramlarına yönelik algılarının metaforlar yoluyla incelenmesi. The Journal of Academic Social Science Studies, 8(61), 441–460. https://doi.org/10.9761/JASSS7243
8. Çelik, Ş. & Doğan-Kahtalı, B. (2022). Ortaokul öğrencilerinin kök değerler hakkındaki metaforik algıları. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi(29), 206-223. https://doi.org/10.29000/rumelide.1164066

9. Çelikkaya, T. & Seyhan, O. (2017). Ortaokul öğrencilerinin evrensel değerlere ilişkin algıları: Metafor analizi. International Journal of Languages’ Education and Teaching, 5(4), 958-977. https://doi.org/10.18298/ijlet.2147
10. Çiftçi, N. (2003). Kohlberg’in bilişsel ahlak gelişimi teorisi: Ahlak ve demokrasi eğitimi. Değerler Eğitimi Dergisi, 1(1), 43-77.
11. Çitil, M. & Ataman, A. (2018). İlköğretim çağındaki üstün yetenekli öğrencilerin davranışsal özelliklerinin eğitim ortamlarına yansıması ve ortaya çıkabilecek sorunlar. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 38(1), 185-231.
12. Dam, H. (2008). Öğrencinin okul başarısında aile faktörü. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7(14), 75-99.
13. Duran, E. & Bitir, T. (2021). İlkokul öğretmenleri, öğrencileri ve velilerin değer algıları. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 36(2), 252-269. https://doi.org/10.16986/HUJE.2020058224
14. Elmacıoğlu, T. (2009). Başarıda aile faktörü. Yakamoz.
15. Erbay, M. & Aktan, O. (2022). Özel yetenekli öğrencilerin yaratıcı kişilik özelliklerinin bazı değişkenlere göre incelenmesi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 20(3), 1151-1168. https://doi.org/10.37217/tebd.1147945
16. Erol, M., Özdemir, F., & Oruç, Ş. (2022). Üstün yetenekli öğrenciler ile normal gelişim gösteren öğrencilerin vatandaşlık algılarının karşılaştırılması. Ulakbilge Sosyal Bilimler Dergisi, 78, 1119-1127. https://doi.org/10.7816/ulakbilge-10-78-03
17. Galbraith, J. (1985). The eight great gripes of gifted kids: Responding to special needs. Roeper Review: A Journal on Gifted Education, 8(1), 15–18. https://doi.org/10.1080/02783198509552920
18. Güney, F. Z. & Sönmez, S. (2024). Özel yetenekli çocuklarla yapılan metafor çalışmaları: Sistematik bir derleme. Asya Studies-Academic Social Studies/Akademik Sosyal Araştırmalar, 8(28), 67-78. https://doi.org/10.31455/asya.1487451
19. Güngör, E. (2010). Değerler psikolojisi üzerine araştırmalar. Ötüken.
20. Gürses, İ. & Kılavuz, M. A. (2011). Erikson’un psiko-sosyal gelişim dönemleri teorisi açısından kuşaklararası din eğitimi ve iletişiminin önemi. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 20(2), 153-166.
21. Kaptan, S. Y. & Karar, E. (2020). Birleştirilmiş ve müstakil sınıflarda öğrenim gören ilkokul öğrencilerinin kök değerlere yönelik algılarının karşılaştırılması. International Journal of Innovative Approaches in Education, 4(3), 53-81. https://doi.org/10.29329/ijiape.2020.271.1
22. Kasatura, İ. (1991). Okul başarısından hayat başarısına. Altın Kitaplar.
23. Köksal, M. S. (2021). Bilim ve sanat merkezleri. M. S. Köksal & M. R. Barın (Ed.), Özel yetenek ve BİLSEM'ler içinde (s.165-187). MEB.
24. Kuçuradi, İ. (1994). Adalet kavramı. A. Güriz (Ed.), Adalet kavramı içinde (s. 27-33). Türkiye Felsefe Kurumu.
25. Kuçuradi, İ. (2010). İnsan ve değerleri. Türkiye Felsefe Kurumu.
26. Kurnaz, A., Çiftci, Ü., & Karapazar, H. (2013). Üstün zekâlı ve yetenekli öğrencilerin değer algılarının betimsel bir analizi. Değerler Eğitimi Dergisi, 11(26), 185-225.
27. Kurnaz, A. (2018). Üstün yetenekli öğrencilerde değerlerin gözlemlenme durumu ve öğrencilerin bu değerlere ilişkin algılarının incelenmesi. Millî Eğitim Dergisi, 47(1), 413-436.
28. Levent, F. A. (2020). Bilim ve Sanat Merkezlerinde Eğitim: Mevcut Durum ve Politika Önerileri (Politika Notu: 2020/16). İLKE İlim Kültür Eğitim Vakfı. https://doi.org/10.26414/pn016
29. Lovecky, D. V. (1997). Identity development in gifted children: Moral sensitivity. Roeper Review, 20(2), 90-94. https://doi.org/10.1080/02783199709553862
30. Manning, S. (2006). Recognizing gifted students: A practical guide for teachers. Kappa Delta Pi Record, 42, 64-68. https://doi.org/10.1080/00228958.2006.10516435
31. MEB. (2022). Sosyal Bilgiler 5, 6 ve 7. Sınıflar Destek Eğitim Odası Etkinlikleri. https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2023_11/08140203_sosyalbilgiler567.pdf sayfasından erişilmiştir.
32. MEB. (2024a). Millî Eğitim İstatistikleri Örgün Eğitim. https://sgb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2024_09/30135359_meb_istatistikleri_orgun_egitim_2023_2024.pdf sayfasından erişilmiştir.
33. MEB. (2024b). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Öğretim Programları Ortak Metni. https://mufredat.meb.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
34. Meyen, E. L. & Skrtic, T. M. (1995). Special education and student disability: Traditional, emerging, and alternative perspectives. Love.
35. Miles, M. B. & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook. Sage.
36. Nakamura, M. & Watanabe-Muraoka, A. M. (2006). Global social responsibility: Developing a scale for senior high school students in Japan. International Journal for the Advancement of Counselling, 28(3), 213-226. https://doi.org/10.1007/s10447-005-9007-9
37. Oruç, Ş. & Çağır, S. (2022). Bilim ve Sanat Merkezleri üzerine yapılan akademik çalışmaların değerlendirilmesi. Türkiye Eğitim Dergisi, 7(2), 398-412. https://doi.org/10.54979/turkegitimdergisi.1202074
38. Osmay, N. (2019). İnsan mühendisliği. Alfa.
39. Özdemir, M. & Tuti, G. (2023). Nitel araştırma desenleri: Metodolojik bir temellendirme. Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi, 11(2), 217-235. https://doi.org/10.57115/karefad.1331759
40. Özen, Y. & Gülaçtı, F. (2012). Kişisel sorumluluk bağlamında insanın kendini tanıması ve insan doğası. Uluslararası Hakemli Akademik Sosyal Bilimler Dergisi, 3(2), 370-388.
41. Roeper, A. (1988). Should educators of the gifted and talented be more concerned with world issues? Roeper Review, 11(1), 12–13. https://doi.org/10.1080/02783198809553151
42. Saban, A. (2009). Öğretmen adaylarının öğrenci kavramına ilişkin sahip oldukları zihinsel imgeler. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 7(2), 281-326.
43. Sak, U. (2014). Üstün zekalılar: Özellikleri tanılanmaları ve eğitimleri. Vize.
44. Satmaz, İ., Tortop, H. S. & Temiz, E. (2018). Investigation of the metaphorical perceptions of the gifted students related to the concept of Science and Art Center (SAC). Higher Education Studies, 8(3), 34-48. https://doi.org/10.5539/hes.v8n3p34
45. Senemoğlu, N. (2020). Gelişim öğrenme ve öğretim kuramdan uygulamaya (27. b.). Anı.
46. Sezer, A. & Çoban, O. (2016). Ortaokul öğrencilerinin sorumluluk değeri algıları. Uşak Üniversitesi Eğitim Araştırmaları Dergisi, 2(1), 22-39. https://doi.org/10.29065/usakead.232420
47. Silverman, L. K. (1994). The moral sensitivity of gifted children and the evolution of society. Roeper Review, 17(2), 110-116. https://doi.org/10.1080/02783199409553636
48. Temiz, E. & Yavuz, G. (2024). Zekânın ötesinde: Üstün yetenekli bireyler. E. Bay (Ed.), Eğitim bilimleri alanında uluslararası çalışma ve değerlendirmeler içinde (s. 85-100). Serüven.
49. Yaşaroğlu, C. & Biçer, R. (2020). İlkokul öğrencilerinin kök değerlere ilişkin metaforik algılarının incelenmesi. Uluslararası Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Dergisi, 7(52), 996-1005. https://doi.org/10.26450/jshsr.1850
50. Yavuz, G. & Temiz, E. (2024). Eğitimde üstün yeteneklileri keşfetmek. R. E. Demirbatır (Ed.), Eğitim bilimlerinde yeni vizyonlar: Kavramlar-kuramlar-uygulamalar içinde (s. 154-172). Duvar.
51. Yazıcı, M. (2014). Değerler ve toplumsal yapıda sosyal değerlerin yeri. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(1), 209-223. https://doi.org/10.18069/fusbed.10221
52. Yeşilyaprak, B. (2023). Eğitim psikolojisi (gelişim-öğrenme-öğretim) (26. b.). Pegem Akademi.
53. Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. b.). Seçkin.
54. Yılmaz, Z. & Yıldırım, H. İ. (2023). Fen bilimleri ders kitaplarının değerler açısından incelenmesi üzerine bir araştırma. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 21(2), 933-958. https://doi.org/10.37217/tebd.1267044