Durkheim’ın Dil Eğitimi Felsefesinin Gaspıralı ve Gökalp’in Millî Eğitim, Kültür ve Dil Dönüşümü Fikriyatına Etkisi

Öz

Bu çalışma, Émile Durkheim’ın dil felsefesinin İsmail Gaspıralı ve Ziya Gökalp’in millî kültür ve dil politikalarına etkisini incelemektedir. Çalışmada Gökalp’in Küçük Mecmua, Gaspıralı’nın Tercüman gazetesindeki düşünce yazıları kaynak alınarak inceleme gerçekleştirilmiştir. Fransız Devrimi sonrası gelişen sosyolojik düşünceler, Durkheim’ın kolektif bilinç, toplumsal dayanışma ve dilin toplumsal işlevi hakkındaki görüşleri aracılığıyla Osmanlı ve Türk dünyası aydınlarını etkilemiştir. Gökalp, Durkheim’ın kavramlarını Türk milliyetçiliğine uyarlayarak İstanbul Türkçesinin sadeleştirilmesini ve millî dil hâline gelmesini savunmuştur. Gaspıralı ise “dilde, fikirde, işte birlik” ilkesiyle, Osmanlı ve Rusya’daki Türk topluluklarını ortak bir edebî dil etrafında birleştirmeyi hedeflemiştir. Her iki düşünür de eğitimi, dil birliğinin sağlanmasında temel araç olarak görmüş; Gaspıralı, usul-u cedit hareketiyle modern eğitimi yaygınlaştırmış; Gökalp ise okullarda millî kimliğin pekiştirilmesini savunmuştur. Durkheim’ın tek ulus içinde kültürel homojenlik hedefi, Gökalp’te millî kimlik inşasına; Gaspıralı’da ise ulus-ötesi kültürel dayanışmaya dönüşmüştür. Her üç isim de dilin yalnızca bir iletişim aracı değil, aynı zamanda bir milletin hafızası ve kültürel kimliğinin taşıyıcısı olduğu konusunda birleşmiştir. Günümüzde Türk dünyasında ortak alfabe çalışmaları ve kültürel iş birlikleri, bu düşünürlerin mirasının hâlen geçerliliğini koruduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Emile Durkheim
• Ziya Gökalp
• İsmail Gaspıralı
• Millî eğitim
• Kültür ve dil eğitimi

The Influence of Durkheim’s Philosophy of Language Education on Gaspıralı’s and Gökalp’s Idea of National Education, Culture and Language Transformation

Öz

This study examines the influence of Émile Durkheim’s philosophy of language on İsmail Gaspıralı and Ziya Gökalp’s national culture and language policies. The study was conducted based on Gökalp’s opinion pieces published in Küçük Mecmua and Gaspıralı’s opinion pieces published in the Tercüman newspaper. Post-French Revolution sociological thought, particularly Durkheim’s concepts of collective consciousness, social solidarity, and the social function of language, significantly impacted Ottoman and Turkic intellectuals. Gökalp adapted Durkheim’s ideas to Turkish nationalism, advocating for the simplification of Istanbul Turkish as the national language. Gaspıralı, with his principle of “unity in language, thought, and action,” aimed to unite Turkic communities in the Ottoman Empire and Russia around a common literary language. Both thinkers saw education as a key tool for achieving linguistic unity; Gaspıralı promoted modern education through the “usul-u cedit” movement, while Gökalp emphasized strengthening national identity in schools. Durkheim’s goal of cultural homogeneity within a single nation transformed in Gökalp’s work into national identity-building, and in Gaspıralı’s vision into transnational cultural solidarity. All three shared the view that language is not merely a means of communication but also a carrier of a nation’s memory and cultural identity. Today, initiatives such as a common alphabet for the Turkic world and cultural cooperation reflect the continuing relevance of their intellectual legacy.

Anahtar Kelimeler

• Emile Durkheim
• Ziya Gökalp
• İsmail Gaspıralı
• National education
• Culture and language education

Kaynakça

1. Akarca, H. (2003). İsmail Bey Gaspıralı ve Ziya Gökalp Sempozyumları Bildirileri. Türksoy.
2. Akçura, Y. (1912) Türklük. Salname-i Servet-i Fünûn Ahmed İhsan ve Şürekası.
3. Akpınar, Y. (2017). İsmail Gaspıralı seçilmiş eserleri 3. Ötüken Neşriyat.
4. Akpınar, Y., Orak, B., & Muradov, N. (2017). İsmail Gaspıralı seçilmiş eserleri 1. Ötüken Neşriyat.
5. Alanka, D. (2024). Nitel bir araştırma yöntemi olarak içerik analizi: Teorik bir çerçeve. Kronotop İletişim Dergisi, 1(1), 64-84.
6. Arslantaş, A. (2014). Maarif ıslahından medeniyet inşasına: İsmail Gaspıralı ve Ziya Gökalp. Eğitimde Politika Analizi Dergisi, 3(2), 49-61.
7. Çay, A. (1942). Ziya Gökalp’ten seçme yazılar. Sümer.
8. Devlet, N. (1988). İsmail Bey (Gaspıralı). Kültür ve Turizm Bakanlığı.

9. Devlet, N. (2011). Unutturulan Türkçü, İslamcı, Modernist İsmail Gaspıralı. Başlık.
10. Durkheim, É. (1893). De la division du travail social. Félix Alcan.
11. Durkheim, É. (1895). Les règles de la méthode sociologique. Presses universitaires de France.
12. Durkheim, É. (1909). Sociologie et sciences sociales. Félix Alcan.
13. Durkheim, É. (1922). Éducation et sociologie. Félix Alcan.
14. Erturk, R. (2005). Ziya Gökalp ve Durkheim ilişkisi ve bu ilişkinin tarifi. İstanbul University Journal of Sociology, 3, 81-90.
15. Gürsoy, Ş. & Çapcıoğlu, İ. (2006). Bir Türk düşünürü olarak Ziya Gökalp: Hayatı, kişiliği ve düşünce yapısı üzerine bir inceleme, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2, 89-98.
16. Hablemitoğlu, N. (2001). Gaspıralı İsmail Bey dilde birlik ve Türklük bilinci. Turkish World, 12(1), 369-383. www.tdk.gov.tr sayfasından erişilmiştir.
17. İslam Ansiklopedisi. (1996). Genç kalemler. https://islamansiklopedisi.org.tr/genc-kalemler sayfasından erişilmiştir.
18. İsmail Gaspıralı. (1905, Kasım 5). Tercüman Gazetesi Nüshası.
19. İsmail Gaspıralı. (1906, Mart 15). Tercüman Gazetesi Nüshası.
20. İsmail Gaspıralı. (1907, Mart 15). Tercüman Gazetesi Nüshası.
21. İsmail Gaspıralı. (1908, Ocak 25). Tercüman Gazetesi Nüshası.
22. Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15), 170-189.
23. Kırımer, C. (1996). Gaspıralı İsmail Bey (dilde, fikirde, işte birlik). Avrasya Bir Vakfı.
24. Korkmaz, Z. (1963): Türk dilinin tarihi akışı içinde Atatürk ve Dil Devrimi. Ankara Üniversitesi.
25. Meillet, A. (1921). Linguistique historique et linguistique générale. Champion.
26. Tada, M. (2020). Language and imagined Gesellschaft: Émile Durkheim’s civil-linguistic nationalism and the consequences of universal human ideals. Theor Soc, 49, 597–630. https://doi.org/10.1007/s11186-020-09394-1
27. Toker, M. (2004). İsmail Gaspıralı ve dilde birlik fikri üzerine. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (16), 31-45.
28. Toprak, Z. (2014). II. Meşrutiyet'te popülizm: Falih Rıfkı ve Ziya Gökalp'in halkçılık anlayışları. Türkiye İş Bankası Kültür.
29. Ziya Gökalp. (1923). Türkçülüğün esasları. Matbuat ve İstihbarat.