Reflection on Kyrgyz Epic Saga Tradition in Puppet Theatre: A Study of “The Epic of Janyl Mırza”

Öz

The Kyrgyz theatre, originating in 1926 during the Soviet Union era, has persevered uninterruptedly for 98 years, embodying modern sensibilities while drawing deeply from the wellspring of Kyrgyz epic sagas. These ancient narratives have not only inspired but also directly influenced the theatrical repertoires of Kyrgyzstan, giving rise to a distinctive form known as “Kyrgyz Epic Saga Theatre.” In this study, we aim to shed light on the intersection of Kyrgyz epic tradition and the art of puppet theatre, focusing on the example of “The Epic of Janyl Mırza.” Authored by Calil Sadikov, this theatrical piece is intricately woven with elements drawn from the epic saga of Janyl Mırza, showcasing both similarities and deviations in content and form. Furthermore, the stage design of Janyl Mırza is imbued with material cultural elements, providing a rich visual tapestry that resonates with the essence of the epic tradition.

Anahtar Kelimeler

• Kyrgyz theatre
• Puppet Theatre
• Epic Janyl Mırza
• Epic Saga
• Oral folk literature

Kırgız Epik Destan Geleneğinin Tiyatro Sanatına Yansıması: Cañıl Mırza Destanı ve Kukla Tiyatrosu Örneği

Öz

1926 yılında ilk kez modern anlamda Sovyetler Birliği döneminde perde diyen Kırgız Tiyatrosu 98 yıldır kesintisiz olarak varlığını sürdürmektedir. Modern Kırgız tiyatrosunu besleyen kaynaklardan birisi de Kırgız epik destanlarıdır. Kırgızistan’daki tiyatrolarının repertuarlarını incelediğimizde Kırgız epik destanlarından esinlenerek yazılmış, sahnelenmiş tiyatro oyunlarının varlığını tespit edilmiştir. Bazı destanların doğrudan tiyatro olarak sahneye taşındığını görülmüştür. Destanlardan esinlenerek yazılan tiyatro metinlerini incelediğimiz zaman açığa çıkan tiyatro türünün kendine has özellikleri olan “Kırgız Epik Destan Tiyatrosu” olduğunu belirlenmiştir. Araştırmamız kapsamında epik destan özelliği gösteren, kendine has özellikleri olan bu tiyatro metinlerinin varlığını akademik ve sanat camiasına duyurmayı amaçlanmıştır. Makalemizde Calil Sadıkov’un Cañıl Mırza destanından esinlenerek yazdığı metni incelemeyi seçtik. İçerik ve biçim açısından destan ile arasındaki benzerlikleri ve farklılıkları belirlenmiştir. Kuklaların ve tiyatro gösteriminin sahne tasarımında kullanılan Kırgızlara ait maddi kültür unsurlarını da tespit edilmiştir. Sonuç olarak; belirtmeliyiz ki Cañıl kukla tiyatrosu destan metniyle ile benzerlik gösteren, epik destan anlatım özelliklerinin taşıyan özgün bir eserdir.

Anahtar Kelimeler

• Kırgız Tiyatrosu
• Kukla Tiyatrosu
• Cañıl Mırza Destanı
• Epik Destan
• Folklor

Kaynakça

1. Abdıgulov, Tolkunbek. T. Abdumomunov Atındagı Kırgız Uluttuk Teatırı (1926-2006). Bişkek: Uçkun, 2007. google scholar
2. Andaşova, Aynura. “Canıl Mırza Eposunun Professional Adabıyatta Körköm İştelişi.” Doktora Tezi, Cusup Balasagın Universitesi, 2011. google scholar
3. Andaşova, Aynura. “Janyl Mırza Soyuceti Dramaturgiyada.”, Nauka i Nobie Tehnologii 1, (2011): 286-289. google scholar
4. Artıkbayev, Kaçkınbay. XX Kırgız Edebiyatı Tarihi. Çeviren. Mayramgül Dıykanbayeva. Ankara: Bengü, 2013. google scholar
5. Başgöz, İlhan. “Dede Korkut Destanı’nda Epitetler.” Milli Folklor 37, (1998): 23-35. google scholar
6. Baygaziev, Sovetbek. XX. Kılımdagı Kırgız Dramaturgiyasının Tarıhı Kitep-I. Bişkek: Uluttuk İlimder Akademiyası, 2002. google scholar
7. Berard, Victor. Le Drame Epique. Paris: Rue Des Saints-Peres, 1930. google scholar
8. Botkin, Albert. “Applied Folklore: Creating Understanding Through Folklore.” Southern Folklore Quarterly 17, (1953): 199-206. google scholar

9. Burudniy, Dimitri. Teatralnoe İskustva Kirgizii. Moskva: Izdatelstvo Znanıye, 1953. google scholar
10. Caynakova, Aynek. Canıl Mırza Kence Epos, IX. Tom. Editör. Abdıldacan Akmataliev. Bişkek: Arbasiya Press, 2015. google scholar
11. Cunuşov, Abdırasul. Sahna Çeberleri. Frunze: Kırgızstan, 1988. google scholar
12. Çobanoğlu, Özkul. Türk Dünyası Epik Destan Geleneği. Ankara: Akçağ, 2007. google scholar
13. Ekici, Metin, Türk Halk Edebiyatı El Kitabı, Ankara: Grafiker Yay, 2007. google scholar
14. Ermatov, Egemberdi. Egemberdi Ermatov Esseler cana Dramalar. Bişkek: Biyiktik, 2011. google scholar
15. Feyzioğlu, Nesrin. (2006). Türk Dünyasında ve Anadolu’da Kopuz, A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 31, 233-246. google scholar
16. Gümüş, E. Oya. (2003). “Kültürel Aktarımın Bir Şekli Olarak Kırgızistan’da Duvar Resimleri ve Grafitiler.” Folklor Akademi Dergisi, 6, 3, 1096- 1117. google scholar
17. Hugo, Victor. William Shakespeare. Çeviren Melville Anderson. Chicago, A.C. McClurg and Company, 1911. google scholar
18. Kagan, Moissej. Estetik ve Sanat Dersleri. Çeviren Aziz Çalışlar. Ankara: İmge Yayınları, 1993. google scholar
19. Kaya, Doğan. Kırgız Destanları. Ankara: Salkım Söğüt Yayınları, 2015. google scholar
20. Köktürk, Milay. Toplum ve Kültür. Ankara: Ötüken Yayınları, 2017. google scholar
21. Kulmambetov, Canış. Kırgız Teatrı. Bişkek: Turar, 2017. google scholar
22. Kulmambetov, Canış. Kırgızdın Epikalık Teatırı. Literatura.kg, 2018. http://literatura.kg/uploads/kyrgyzdyn_epikalyk_teatry.pdf. google scholar
23. Lvov, Nikolay. Kırgızskii Teatr. Moskva: İskustva, 1953. google scholar
24. Malikov, Kubanıçbek. Kubanıçbek Malikov IX Tom. Bişkek: İmak Ofseti, 2015. google scholar
25. Markov, P. Aleksandroviç. Teatral’naya Entsiklopediya Tom 3. Moskva: Sovetskaya Entsiklopediya, 1964. google scholar
26. Morton, Margaret. Kyrgyz Epic Theatre in New York, Editör Virlana Tkacz. NewYork: Kyrgyz National Museum of Fine Arts, 2008. google scholar
27. Musaev, Samar. Manas Sagınbay Orozobakovdun Varyantı Boyunça, Ankara: TDBB Yayınları, 2017. google scholar
28. Pignarre, Robert. Tiyatro Tarihi, Çeviren. Pınar Kür. İstanbul: İletişim Yayınları, 1991 google scholar
29. Reich, Karl. (2002). Türk Boylarının Destanları. Çeviren. Metin Ekici. Ankara: TDK Yay. google scholar
30. Sadıkov, Calil. Möltür Bulak. Frunze: Mektep, 1981. google scholar
31. Sırımbetov, Avas. Kırgız Kuurçak Teatırı. Frunze: Adabiyat, 1989. google scholar
32. Sokolinsky, Evgeni.Kirilloviç. "Smert’ Tarelkına I Russkaya Narodnaya Komedıya, Russkaya Demonologıya A. V. Sukhovo-Kobylına”, Ruskiy Folklor, 18, (1978): 42-60. google scholar
33. Şarafidinova, Maratbek. Narınskiy Oblastnoy Muzikalno Dramateçiskiy Tiatr İmeni M. Rıskulov, Narın: Ministerstvo Kulturı Kirgizkoy CCP, 1987. google scholar
34. Tacıbayeva, Altınay. Borbodruk Aziyanın Epikalık Teatrı. Bişkek: Biyiktik, 2009. google scholar
35. Temur, Nezir. Folklor ve İdeoloji. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 2011. google scholar
36. Yudahin, Konstantin. Kırgız Sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları, 2011. google scholar