TÜRKÇE DERS KİTAPLARININ PISA OKUMA OKURYAZARLIĞI DEĞERLENDİRME ÇERÇEVESİNE GÖRE İNCELENMESİ

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 1, 172 - 191, 15.03.2025

Funda Amanvermez İncirkuş

https://doi.org/10.7884/teke.1553009

Öz

Bu çalışmanın amacı ortaokul (5-8. sınıf) Türkçe ders kitaplarında okuma becerileri konusu kapsamına giren metin türleri, okuma etkinlikleri ve metin altı sorularını PISA’da sunulan üç boyutlu okuma becerisi değerlendirme çerçevesine (metin türleri, bilişsel süreçler ve sorular) göre bütüncül olarak incelemektir. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi tekniği kullanılmıştır. İnceleme nesnesi 2023-2024 eğitim-öğretim yılında ortaokullarda (5-8. sınıf) okutulması kararlaştırılan Türkçe ders kitaplarıdır. Ders kitapları random olarak seçilmiştir. Analiz sürecinde hem betimsel analiz hem de içerik analizinden yararlanılmıştır. Geçerlik için değerlendirmeciler analiz sürecinde sürekli iletişim hâlinde olmuştur. Güvenirlik için ise araştırmacı ve uzman bir Türkçe öğretmeni tarafından karşılaştırma yapılmış ve değerlendirmeciler arası güvenirlik katsayısı %88 bulunmuştur. Sonuç olarak tüm sınıf düzeylerinde metin türü olarak devamı olan, tek kaynaklı ve öyküleyici metin türüne sıklıkla yer verildiği görülmüştür. Dijital, çok kaynaklı, etkileşim ve yönerge türündeki metinlere hiç yer verilmemiştir. Bilişsel süreçlerde tüm sınıf düzeylerinde sıklıkla bilgiyi tarama ve gerçek anlam düzeyindeki sorulara yer verilmiştir. Değerlendirme ve derinlemesine düşünme sürecine ise çok az yer verilmiştir. Akıcı okuma sürecine hiç yer verilmemiştir. Tüm sınıf düzeylerinde sorular kategorisinde en fazla kısa cevaplı sorulara yer verildiği, açık uçlu sorulara ise çok az yer verildiği görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

PISA , okuma okuryazarlığı değerlendirme çerçevesi , Türkçe ders kitapları

Etik Beyan

Çalışma etik kurul izni gerektirmemektedir. Belge eklenmiştir

EXAMINATION OF TURKISH COURSEBOOKS ACCORDING TO THE PISA READING LITERACY ASSESSMENT FRAMEWORK

Öz

This study aims to holistically examine the text types / genres, reading activities, and subtext questions related to reading literacy in Turkish textbooks for secondary school students (grades 5-8) using the three-dimensional reading literacy assessment framework presented in PISA. The study used the document review technique, a qualitative research method, and focused on Turkish textbooks for the 2023-2024 academic year. The textbooks were randomly selected and both descriptive and content analysis were used. To ensure validity, the evaluators maintained constant communication during the analysis process, and for reliability, a comparison was made between the researcher and an expert Turkish teacher, which resulted in a reliability rate of 88%. The results showed that continuous, single-source and narrative text types / genres were frequently included at all grade levels, while digital, multi-source, interactive and instructional texts were not included at all. Cognitive processes focus on information scanning and literal meaning with little evaluation and deep thinking. There was no emphasis on fluent reading. The most common question type was short-answer at all grade levels, with open-ended rarely included.

Anahtar Kelimeler

PISA , reading literacy assessment framework , Turkish textbooks

Kaynakça

• Aktaş, E. (2022). 2018-2021 LGS Türkçe sorularının PISA okuma yeterlik düzeylerine göre değerlendirilmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 11(1), 258-276. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2323492
• Altun, K. (2021). 8. Sınıf Türkçe ders kitabındaki tema değerlendirme sorularının PISA düzeylerine ve yenilenmiş Bloom Taksonomisi’ne göre incelenmesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
• Baltacı, A. (2017). Nitel veri analizinde Miles-Huberman modeli. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (AEÜSBED), 3(1), 1-15. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/318527
• Batur, Z. ve Ulutaş, M. (2013). Pisa ile Türkçe Öğretim Programındaki okuduğunu anlama kazanımlarının örtüşme düzeylerinin incelenmesi, The Journal of Academic Social Science Studies, 6(2), 1549-1563.
• Batur, Z., Ulutaş, M. ve Beyret, T. N. (2019). 2018 LGS Türkçe sorularının PISA okuma becerileri hedefleri açısından incelenmesi. Milli Eğitim Dergisi, 48(1), 595-615.
• Benzer, A. (2019). Türkçe ders kitaplarının PISA okuma yeterlik düzeyleri ile imtihanı. Okuma Yazma Eğitimi Araştırmaları, 7(2), 96-109. Doi:10.35233/oyea.659740
• Boz, İ. ve Ulusoy, M. (2020). İlkokul 4. Sınıf öğrencilerinin okuma tutumu ile okuduğunu anlama düzeyi ve rutin olmayan problem çözme başarısı arasındaki ilişkinin incelenmesi. Anadolu Kültürel Araştırmalar Dergisi, 4(1), 13-24. Doi:10.15659/ankad.v4i1.72
• Bozkurt, B. Ü., Uzun, G. L. & Yanghee, L. E. E. (2019). Korece ve Türkçe ders kitaplarındaki metin sonu sorularının karşılaştırılması: PISA 2009 sonuçlarına dönük bir tartışma. International Journal of Language Academy, 3(9), 295-313. Doi:10.18033/ijla.327
• Bozkurt, B. Ü. (2016). Türkiye’de okuma eğitiminin karnesi: PISA ölçeğinden çıkarımlar. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 16 (4), 1673-1686.
• Calp, M. ve Kalkan, M. (2022). Liselere geçiş sınavı Türkçe sorularının PISA okuma becerileri yeterlilik düzeyleriyle uyumluluk durumu. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 10(4), 880-901. Doi:10.16916/aded.1151295
• Coşkun, D. Y. (2013). Türkçe ders kitaplarının PISA sınavı okuma ölçütleri açısından incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(26), 22-43.
• Çiçek, S. ve Dilekçi, A. (2022). LGS Türkçe sorularının PISA okuma ölçütlerine göre değerlendirilmesi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 42(2), 1535-1553. Doi:10.17152/gefad.977568
• Dilekçi, A. (2023). Türk öğrencilerin PISA deneyimi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 24(2), 1285-1310. Doi:10.29299/kefad.1155890
• Durgun, E. ve Önder, İ. (2019). Ortaokul 7. sınıf öğrencilerinin fen bilimleri başarıları ile okuduğunu anlama, grafik okuma ve problem çözme becerileri arasındaki ilişki. Journal of Individual Differences in Education, 1(1), 1-13. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/724818
• Frones, T. S., Rasmusson, M. & Bremholm, J. (2020). Equity and diversity in reading comprehension a case study of PISA 2000-2018. T. S. Frønes et al. (eds.). Equity, Equality and Diversity in the Nordic Model of Education içinde (ss. 305-335). Doi:10.1007/978-3-030-61648-9_12
• Güneş, F. (2013) Türkçe öğretiminde metin seçimi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 1(1), 1-12. Doi.org/10.16916/aded.16014
• Hopfenbeck, T. N., Lenkeit, J., El Masri, Y., Cantrell, K., Ryan, J. & Baird, J. A. (2018). Lessons learned from PISA: A systematic review of peer-reviewed articles on the programme for international student assessment. Scandinavian Journal of Educational Research, 62(3), 333-353. Doi:10.1080/00313831.2016.1258726
• İnce, M. (2016). Türkçe 6, 7, 8. sınıf öğretim programının uluslararası öğrenci değerlendirme programında (PISA) yoklanan “okuma becerileri” açısından analizi. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
• İnce, M. & Gözütok, F. D. (2018). Türkçe 6, 7, 8. sınıf öğretim programının uluslararası öğrenci değerlendirme programında (PISA) yoklanan okuma becerileri açısından analizi (Zonguldak örneği). Kastamonu Education Journal, 26(5), 1613-1621. Doi:10.24106/kefdergi.2186
• İnce, M. & Gözütok, D. (2017). Türkçe 6, 7, 8. sınıf ders kitaplarının PISA okuma becerilerine göre incelenmesi. Turkish Studies, 12(33), 213-225. Doi:10.7827/TurkishStudies.12782
• İşeri, K. (2007). Altıncı sınıf Türkçe ders kitabinin ilköğretim Türkçe programının amaçlarına uygunluğunun değerlendirilmesi. Dil Dergisi, 136, 58-74. Doi:10.1501/Dilder_0000000072
• Karasar, N. (2012). Bilimsel araştırma yöntemi (23. bs.). Ankara: Nobel
• Kuhn, M. R., Schwanenflugel, P. J. & Meisinger, E. B. (2010). Aligning theory and assessment of reading fluency: Automaticity, prosody, and definitions of fluency. Reading research quarterly, 45(2), 230-251. Doi.org/10.1598/RRQ.45.2.4
• MEB (2019). Türkçe dersi öğretim programı (İlkokul ve ortaokul 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 ve 8. sınıflar). MEB.
• MEB (2022). Öğretmenlerin ders kitabı kullanımı ile ilgili sonuç raporu. https://ttkb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2022_12/27131608_derskitabi_arastirmaraporu.pdf
• MEB (2023). 2022 PISA Türkiye raporu. https://pisa.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2024_03/21120745_26152640_pisa2022_rapor.pdf
• MEB (2023). Tebliğler Dergisi. 86(2783). 1-105. http://tebligler.meb.gov.tr
• Merriam, S. B. (2018). Nitel araştırma desen ve uygulama için bir rehber. (S. Turan Trans. Ed.). Nobel.
• Mutlu, H. H. & Yurt, E. E. (2019). 6. sınıf Türkçe ders kitabındaki etkinliklerin öğrenme alanlarına dağılımının incelenmesi. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 9(3), 469-474. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/867247
• OECD (2023a). PISA 2022 results (Volume II): Learning During – and From – Disruption, PISA, OECD Publishing, Paris. Doi:/10.1787/a97db61c-en.
• OECD (2023b). PISA 2022 Assessment and Analytical Framework, PISA. OECD Publishing, Paris. Doi:10.1787/dfe0bf9c-en.
• Özaslan, A. (2019). Çeşitli metin biçimleri ve farklı bilişsel düzeylere yönelik sorularla yapılandırılmış okuma eğitiminin okuduğunu anlamaya etkisi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Denizli: Pamukkale Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
• Sallabaş, M. E. ve Yılmaz, G. (2020). Türkçe ders kitabında bulunan metin altı sorularının yenilenmiş Bloom Taksonomisi’ne göre incelenmesi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 8(2), 586- 596. Doi:10.16916/aded.679933
• Shiel, G., McHugh, G., Denner, S., Delaney, M., Cosgrove, J. & McKeown, C. (2022). Reading literacy in Ireland in PISA 2018: Performance, policy and practice. Educational Research Centre. https://www. erc. ie/wp-conte nt/uploa ds/2022/05/20-ERC-Read i ng-Liter acy-PISA-2018-Report_ A4_ Digit al-2-FINAL. pdf.
• Sirén, M. & Sulkunen, S. (2023). Critical literacy in the PISA 2018 reading literacy assessment, Scandinavian Journal of Educational Research. Doi:10.1080/00313831.2023.2287458
• Temizyürek, F. & İnce, V. (2019). Okuma becerileri dersi kazanımları ile PISA okuma becerilerine ait düzeylerin içerik açısından incelenmesi. International Journal of Language Academy, 73(3). Doi:10.18033/ijla.25823
• Tuzlukaya, S. (2019). 8. Sınıf Türkçe dersi merkezi sınav sorularının PISA okuma becerileri yeterlilikleri açısından incelenmesi. The Journal of International Lingual Social and Educational Sciences, 5(1), 92-100. Doi:1034137/jilses.505073
• Ulvinen, E., Psyridou, M., Lerkkanen, M. K., Poikkeus, A. M., Siekkinen, M. & Torppa, M. (2024). Developmental leisure reading profiles and their association with reading skills across Grades 1–9. Learning and Individual Differences, 109, 102387. Doi:10.1016/j.lindif.2023.102387
• Ünal, F. T., & Yeğen, Ü. (2013). Türkçe öğretmenlerinin okuma yöntem-tekniklerini ve araç-gereçlerini kullanma durumları. Electronic Turkish Studies. 8(4). 1351-1365. https://arastirmax.com/tr/system/files/1066/1719004198_77topcuogluunalfulya-vd-edb-1351-1365.pdf
• Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (9. baskı). Ankara: Seçkin.
• Yıldırım Suna Z. ve Benzer, A. (2023). 2022 LGS Türkçe sorularının PISA okuma becerileri yeterlilik düzeyleri açısından incelenmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 12(4), 1738-1754.
• Yorgancı, O. K. & Harmankaya, M. Ö. (2023). PISA okuma yeterlilikleri çerçevesinde LGS Türkçe soruları. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 11(4), 951-974. Doi:10.16916/aded.1343184