IRK BİTİG: TOPLUMSAL İYİ VE TOPLUMSAL KÖTÜNÜN İNŞASINDA İDEOLOJİK BİR FAL KİTABI

Runik harflerle yazılmış Uygurca bir yazma eser olan Irk Bitig, her biri birer fal olarak nitelendirilen altmış beş paragraftan oluşan bir fal kitabıdır. Zamanımızdan on iki yüzyıl önce yazılmış ve eski Türklerdeki siyasi yaşama, yöneten - yönetilen ilişkilerine, dinî inançlara kısacası sıradan insanların gündelik ilişkilerine ve hayatına dair önemli veriler sunan ve konuşma diliyle yazılmış olan bu fallar, iyi ve kötü ikiliği üzerine kurulmuştur. Bu ikilik, metinde çoğunlukla tasvir edilen bir olay üzerinden sunulur. Böylece özelde bireyin genelde de toplumun durumdan ders çıkararak hareket etmesi için öğüt verilmek istenir. Bu durum, yaratılmak istenen toplumsal düzeni belirlemeye yöneliktir. Aynı zamanda bu tutum, günümüzdeki fallardan farklı olarak gelecekten haber vermek yerine, olası durumlara dikkat çekmekle bireycilikten çok toplumsallığı ön plana çıkarmaktadır. Kötünün iyi, iyinin de kötü üzerinden tanımlandığı bu eser, iyi ve kötü ölçütünün ne olduğunu, toplumdaki değer yargıları doğrultusunda hangi nesne, hayvan ya da durumların iyi hangilerinin kötü olarak algılandığını yansıtması açısından önemlidir. Eski Türk kültürünü yansıtan bir eser üzerinde yapılacak böylesi bir analiz gösterilenin ardındaki gizil anlamı ortaya çıkarmak ve tarihsel bağlamdaki dönüşümü belirginleştirmek adına yararlı olacaktır. Dolayısıyla bu çalışmada eserdeki açıklayıcı repertuvarları destekleyen dilsel yapılar temel alınarak ideolojik çerçevede nasıl bir özne konumlandırılması yapıldığı, hangi toplumsal olguların söylemi şekillendirdiği, toplumdaki iyi ve kötünün temsilinin ne tür bir söylem ile inşa edildiği ortaya çıkarılacaktır. Anahtar Sözcükler: Irk Bitig, toplumsal pratik, ideoloji.