TURGUT UYAR’IN ACININ COĞRAFYASI ŞİİRİNDE ANLAM KATMANLARI: DİL VE SİMGESEL İFADE BİÇİMLERİ

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 2, 452 - 488, 15.06.2025

Esra Soy

https://doi.org/10.7884/teke.1620963

Öz

Turgut Uyar’ın Acının Coğrafyası adlı şiiri zengin dilsel unsurlar ve bu dilin yarattığı çoklu anlam katmanları ile farklı perspektiflerden okumalara imkân tanıyacak bir yapı sunar. Şiirde, baskıcı ve kısıtlayıcı otoriter politikalarla içe kapanmış bir kent imajı ve acının başat rol oynadığı geniş bir coğrafya ekseninde kapalı kent yaşamının getirdiği bunalımlar, duygusal ve ruhsal açmazlar, özgürlük ve içsel denge arayışı, umut ve isyan gibi izlekler öne çıkarılmıştır.
Öncelikle bu çalışmanın amacı şiiri tek bir anlama indirgemek ya da şiirin mutlak anlamına ulaşmak değildir. Edebiyatın malzemesi öncelikle dil olduğu için metin söz konusu olduğunda yapılacak ilk iş, yine dile ve dilsel yapılara odaklanmaktır. Bu nedenle sözcüklerin literal anlamları, çağrışımlar ve mecaz anlamlar; metin içi bağlam (kelimeler arası ilişkiler) ve metin dışı referanslar; söz dizimsel işlevler, bağıntı ve sedirimler üzerinde dikkatlice durularak metinde hâkim olan şiirsel dili çözmek ve metnin çok anlamlılığını ortaya koymak; bu sayede okura yeni perspektifler kazandırmak amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Turgut Uyar , imge , sembol , bağıntı , sezdirim , çağrışım , anlambilim

LAYERS OF MEANING IN TURGUT UYAR’S POEM ACININ COGRAFYASI (THE GEOGRAPHY OF PAIN): LANGUAGE AND SYMBOLIC FORMS OF EXPRESSION

Öz

Turgut Uyar’s poem Acının Coğrafyası (The Geography of Pain) presents a structure enriched with linguistic elements and multiple layers of meaning, allowing for interpretations from various perspectives. The poem highlights themes such as the image of a city withdrawn under the influence of oppressive and restrictive authoritarian policies, the struggles brought about by the closed urban life within a vast geography dominated by pain, emotional and psychological dilemmas, the quest for freedom and inner balance, as well as hope and rebellion.
The primary aim of this study is not to reduce the poem to a single meaning or to uncover its definitive interpretation. Since literature is fundamentally rooted in language, the initial step in analyzing any text must focus on language itself and its structures. Therefore, this study closely examines the literal meanings of words, their connotations, and metaphorical implications; the intra-textual context (relations among words) and extra-textual references; syntactic functions, connections, and implications. Through this approach, it seeks to unravel the dominant poetic language within the text and reveal its polysemy, thereby providing readers with new perspectives.

Anahtar Kelimeler

Turgut Uyar , image , symbol , relation , implication , association , semantics

Kaynakça

• Acun, H. (2011). Osmanlı İmparatorluğu saat kuleleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.
• Adler, A. (2020). İnsanı tanıma sanatı. Kamuran Şipal (çev.), 8. baskı, İstanbul: Say Yayınları.
• Akın, E. (2023). Turgut Uyar ile Bilge Karasu. Modern Türk Şiiri II: Şiir Eleştiri ve Poetik Sorunsal, Doğu Batı, (105), 205-234.
• Aktoy, F. (2020). Türkiye Cumhuriyeti’nde ölüm cezaları ve infazına dair tartışmalar (1923-1950). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Alsancak, Z. (2017). Türk kültüründe gülün simgesel anlamları. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Ayvazoğlu, B. (2021). Güller kitabı. İstanbul: Kapı.
• Bard, C. (2011). Pantolonun politik tarihi. İsmail Yergüz (çev.), İstanbul: Sel.
• Baş, M. (2013). Dinlerde ve geleneksel Türk inanışlarında dağ kültü. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), 13(1), 165-179.
• Başaçık, F. (2014). Felsefi metafor üzerine. Türk İslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, 9(17), 179-198.
• Batur, E. (1999). Büyük Saat’in amansız tik takı. Şiirde dün yok mu, Tomris Uyar (ed.), (ss. 114-116). İstanbul: Can.
• Baudrillard, J. (2016). Simgesel değiş tokuş ve ölüm. Oğuz Adanır (çev.), İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi.
• Benevolo, L. (1995). Avrupa tarihinde kentler. Nur Nirven (çev.), İstanbul: Afa.
• Bentham, J. (2000). An introduction to the principle of morals legislation. Batoche Books.
• Bezirci, A. (1987). İkinci Yeni olayı. İstanbul: Gözlem Yayıncılık ve Matbaacılık.
• Bookchin, M. (2014). Kentsiz kentleşme: yurttaşlığın yükselişi ve çöküşü. Burak Özyalçın (çev.), İstanbul: Sümer.
• Borgna, E. (2015). Bekleyiş ve umut. M. Mine Çilingiroğlu (çev.), İstanbul: Yapı Kredi.
• Brewer, J. (2021). Kaygı döngüsünü kırmak. Duygu Bolut (çev.), İstanbul: Okuyan Us.
• Brüne, M. (2024). Evrimsel psikiyatri ve psikosomatik tıp. İstanbul: Psikonet.
• Campbell, J. (1995). İlkel mitoloji tanrının maskeleri. Kudret Emiroğlu (çev.), Ankara: İmge.
• Chebel, M. (1995). Dictionnaire des symboles musulmans-rites, mystique et civilisation. Paris: Editions Albin Michel.
• Chevalier, J. ve Gheerbrant, A. (1982). Dictionnaire des symboles. Paris: Éditions Robert Laffont / Jupiter.
• Cioran, E. M. (2019). Hiçliğe açılan pencere. Işık Ergüden (çev.), İstanbul: Sel.
• Civelek, M. (2020). Göstergebilimin kuramsal açıdan incelenmesine yönelik bir araştırma. Alanya Akademik Bakış, 4(3), 771-784.
• Cöntürk, H. (1961). Turgut Uyar-Edip Cansever. Turgut Uyar, H. Cöntürk ve A. Bezirci (haz.), (ss. 5-57). İstanbul: De.
• Crane, D. (2003). Moda ve gündemleri. Özge Çelik (çev.), İstanbul: Ayrıntı.
• Debord, G. (1996). Gösteri toplumu ve yorumlar. A. Ekmekçi ve O. Taşkent (çev.), İstanbul: Ayrıntı.
• Deleuze, G. (2000). Kant üzerine dört ders. Ulus Baker (çev.), Ankara: Öteki.
• Demirkan, T. (1996). Tarih boyunca kuşatılan özgürlük adaları: kentler. Kent ve Kültürü. Cogito Üç Aylık Düşünce Dergisi, (8), 17-22. İstanbul: Yapı Kredi.
• Descartes, R. (2017). Duygular ya da ruh hâlleri. Çiğdem Dürüşken (çev.), 3. baskı. İstanbul: Alfa.
• Doğan, G. (2013). Şiir dili, bağıntı ve zayıf sezdirimler. Bilig, (64), 123-150.
• Dokumacı, M. (2020). Renklerin insan yaşamındaki etkileri ve renklerin tarih boyunca yolculuğu. Takvim-i Vekayi, 8(2), 120-131.
• Dökmen, Z. Y. (2015). Toplumsal cinsiyet: sosyal psikolojik açıklamalar. İstanbul: Remzi.
• Eagleton, T. (2011). Şiir nasıl okunur. Kaya Genç (çev.), İstanbul: Agora.
• Eco, U. (2003). Yorum ve aşırı yorum. Kemal Atakay (çev.), 3. baskı. İstanbul: Can.
• Eliade, M. (2003). Dinsel inançlar ve düşünceler tarihi. Ali Berktay (çev.), Cilt II. İstanbul: Kabalcı.
• Eliade, M. (2005). Dinler tarihi (inançlar ve ibadetlerin morfolojisi). Mustafa Ünal, (çev.), Konya: Serhat.
• Erdost, M. (1999). Tütünler ıslak, Şiirde dün yok mu. Tomris Uyar (ed.), (ss. 31-34). İstanbul: Can.
• Ersoy, N. (2000). Semboller ve yorumları I. İstanbul: Dönence.
• Fallois de, B. (1999). Sirk güzel bir haberdir aslında. Sanat Dünyamız, (74), 212-216.
• Ferber, M. (1999). A dictionary of literary symbols. New York: Cambridge University Press.
• Fordham, F. (2001). Jung psikolojisinin ana hatları. Aslan Yalçıner (çev.), İstanbul: Say.
• Freud, S. (2016). Psikanaliz. Ankara: Gece Kitaplığı.
• Freud, S. (2020). Uygarlığın huzursuzluğu. Haluk Barışcan (çev.), İstanbul: Metis.
• Fromm, E. (1992). Rüyalar, masallar, mitoslar (sembol dilinin çözümlenmesi). A. Arıtan & K. H. Ökten (çev.), İstanbul: Arıtan.
• Gelir, Y. (2020). Turgut Uyar’ın Toplandılar şiir kitabına tematik bir yaklaşım. Ulakbilge, 8(52), 1028-1046.
• Girard, R. (2003). Şiddet ve kutsal. Necmiye Alpay (çev.), İstanbul: Kanat Kitap.
• Gombrich, E. H. (2017). Sanatın öyküsü. Ömer Erduran (çev.), İstanbul: Remzi.
• Goody, J. (2010). Çiçeklerin kültürü, Doğu ve Batı toplumlarında çiçek kullanımı ve çiçek sembolizmi, Mehmet Beşikçi (çev.), İstanbul: Ayrıntı.
• Gruen, A. (2008). Kendine ihanet, kadın ve erkekte özerklik korkusu. Ülkü Hastürk (çev.), 4. baskı. İstanbul: Çitlembik.
• Gül, A. (2020). Dağın öteki yüzü: sufi tefsirde dağ metaforu. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 11(25), 512-532. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.774766
• Günay, U. T. (2012). Türklerin tarihi (4. baskı). Ankara: Akçağ.
• Güngör, T. (2021). Fernando Botero’nun eserlerinde sirk yaşamı: göstergebilimsel bir inceleme. İdil, 84(Ağustos), 1142-1152.
• Helvacı Çelik, F. ve Hocaoğlu, Ç. (2016). Major depresif bozukluk tanımı, etyolojisi ve epidemiyolojisi: bir gözden geçirme. Çağdaş Tıp Dergisi, 6(1), 51-66.
• Huizinga, J. (2019). Ortaçağın sonbaharı. Orhan Düz (çev.), İstanbul: Alfa.
• Jameson, F. (2011). Postmodernizm ya da geç kapitalizmin kültürel mantığı. N. Plümer & A. Gölcü (çev.), Ankara: Nirengi Kitap.
• Jung, C. G. (2005). Dört arketip. Z. Aksu Yılmazer, (çev.), 2. baskı, İstanbul: Metis.
• Jung, C. G. (2006). Analitik psikoloji. Ender Gürol, (çev.), 2. baskı. İstanbul: Payel.
• Jung, C. G. (2009). İnsan ve sembolleri. Ali Nahit Babaoğlu, (çev.), 4. baskı. İstanbul: Okuyan Us.
• Jung, C. G. (2015a). Kırmızı kitap, liber novus. Okhan Gündüz (çev.), İstanbul: Kaknüs.
• Jung, C. G. (2015b). Feminen dişilliğin farklı yüzleri. T. Veli Soylu (çev.), İstanbul: Pinhan.
• Kanter, B. (2011). Turgut Uyar’ın şiirlerinde modern insanın yalnızlığı ve sonsuzluk özlemi. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler, 21(2), 26-38.
• Karaca, A. (2013). İkinci Yeni poetikası. Ankara: Hece.
• Karamustafalıoğlu, O. ve Yumrukçal, H. (2011). Depresyon ve anksiyete bozuklukları. Şişli Etfal Hastanesi Tıp Bülteni, 45(2), 65-74.
• Kemal, Y. (1983). Ölmez otu (7. baskı). Ankara: Tekin.
• Kutsal Kitap. (2002). Eski ve yeni antlaşma (Tevrat, Zebur, İncil), (2. baskı). Kitabı Mukaddes Şirketi.
• Largo, M. (2021). Bitkilerin gizli dünyası. Seza Özdemir (çev.), İstanbul: Beyaz Baykuş.
• Le Breton, D. (2010). Acının antropolojisi. İsmail Yerguz (çev.), İstanbul: Sel.
• Leppert, R. (2009). Sanatta anlamın görüntüsü, İsmail Türkmen, (çev.), 2. baskı, İstanbul: Ayrıntı.
• Lordon, F. (2013). Kapitalizm, arzu ve kölelik: Marx ve Spinoza’nın iş birliği. Akın Terzi (çev.), İstanbul: Metis.
• Lüleci, M. (2019). Gülüm tam ortası, bilişsel yazınbilim ve İkinci Yeni’nin bilişsel temelleri. Ankara: Grafiker.
• Massie, R. K. (2019). Büyük Petro. Hakan Abacı (çev.), İstanbul: İş Bankası Kültür.
• Miller, H. (1982). Cinsellik dünyası. Gürkal Aylan (çev.), İstanbul: Alaz.
• Mumford, L. (2007). Tarih boyunca kent. kökenleri, geçirdiği dönüşümler ve geleceği. G. Koca ve T. Tosun (çev.), İstanbul: Ayrıntı.
• Mutluay, R. (1973). 100 soruda çağdaş Türk edebiyatı (1908-1972). İstanbul: Gerçek.
• Naci, F. (1999). O korkak geyik yavrusu bayram arifesi, Şiirde dün yok mu. Tomris Uyar (ed.), (ss. 27-30). İstanbul: Can.
• Nietzsche, F. (2005). Putların batışı ya da çekiçle nasıl felsefe yapılır. Mustafa Tüzel (çev.), İstanbul: İthaki.
• Nutku, Ö. (1983). Gösterim sanatları terimleri sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Oktay, A. (1999). Zamanla göz göze: uzaklarda yapıldığı sanılan bir şiirin arka fonu, Şiirde dün yok mu. Tomris Uyar (Ed.), (ss. 121-144). İstanbul: Can.
• Öncü, A. ve Weyland, P. (2010). Giriş: küreselleşen kentlerde yaşam alanı ve toplumsal kimlik mücadeleleri. A. Öncü & P. Weyland (der.), Mekân, kültür, iktidar: küreselleşen kentlerde yeni kimlikler (3. baskı, ss. 9-40), L. Şimşek & N. Uygun (çev.), İstanbul: İletişim.
• Paglia, C. (2014). Cinsel kimlikler - Nefertiti’den Emily Dickinson’a sanat ve çöküş. A. Hazaryan & F. Demirci (çev.), Ankara: Epos.
• Pallasmaa, J. (2011). Tenin gözleri. A. Ufuk Kılıç (çev.), İstanbul: Yem.
• Quignard, P. (2001). Cinsellik ve korku. Aykut Derman (çev.), İstanbul: Can.
• Sancar, S. (2009). Erkeklik: imkânsız iktidar ailede, piyasada ve sokakta erkekler. İstanbul: Metis.
• Schimmel, A. (2001). İslam’ın mistik boyutları. Ergun Kocabıyık (çev.), İstanbul: Kabalcı.
• Sears, K. (2021). Mitoloji 101. Ekin Duru (çev.), İstanbul: Say.
• Sennett, R. (1999). Gözün vicdanı: kentin tasarımı ve toplumsal yaşam. S. Sertabiboğlu & C. Kurultay (çev.), İstanbul: Ayrıntı.
• Simmel, G. (2009). Bireysellik ve kültür. Tuncay Birkan (çev.), İstanbul: Metis.
• Smith, T. W. (2020). Duygular sözlüğü. Hale Şirin (çev.), İstanbul: Kolektif.
• Steele, V. (editor in chief) (2005). Encyclopedia of clothing and fashion. Volume 3: Occult Dress to Zoran, Charles Scribner’s Sons, Scribner Library of Daily Life.
• Süreya, C. (2002). Güvercin curnatası (2. baskı, haz. Nursel Duruel). İstanbul: Yapı Kredi.
• Şenderin, Z. (2012). Turgut Uyar: sanat hayatı ve eserleri. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(1), 143-162.
• Şenderin, Z. (2016). Turgut Uyar’ın şiirinde kent yaşamı ve birey. Gazi Üniversitesi İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 43, 304-315.
• Tenekeci, İ. (2022). Tüm zamanlar. İstanbul: Muhit.
• Turna M. (2023). Turgut Uyar’ın şiir karakteristiği ve “hiçsizliğe” şiiri. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, 28, 362-379.
• Unamuno, M. de (2021). Hayatın trajik duygusu. M. Sait Şener (çev.), İstanbul: Divan Kitap.
• Uyar, T. (1985). Sonsuz ve öteki. Tomris Uyar ve Seyyit Nezir (haz.), İstanbul: Broy.
• Uyar, T. (2011). Büyük saat, bütün şiirleri (11. baskı). İstanbul: Yapı Kredi.
• Uyar, T. (2016). Bütün yazıları. Murat Yalçın (ed.), İstanbul: Yapı Kredi.
• Uyar, T. (2018a). Korkulu ustalık, şiir üzerine yazılar, söyleşiler, soruşturmalar. Alâattin Karaca (haz.), 5. baskı, İstanbul: Yapı Kredi.
• Uyar, T. (2018b). Elele okuyalım, yazılar ve söyleşiler 1978-1984. Özge Şahin (haz.), 1. baskı, İstanbul: Yapı Kredi.
• Uyar, T. (2024). Toplandılar (70-73 notları). İstanbul: Yapı Kredi.
• Uygur, N. (1996). Kentler, köyler. Kent ve kültürü. Cogito Üç Aylık Düşünce Dergisi, 8, 131-152. İstanbul: Yapı Kredi.
• Verneuil, M. P. (1897). Dictionnaire des symboles, emblèmes et attributs. Paris: Henri Laurens. https://resources.warburg.sas.ac.uk/pdf/noh950b2331792.pdf. (Erişim 15.12.2024).
• Weil, S. (2019). Kişi ve kutsal. Murat Erşen (çev.), İstanbul: Vakıfbank Kültür.
• Wellek, R. ve Warren, A. (1993). Edebiyat teorisi. Ö. Faruk Huyugüzel (çev.), İzmir: Akademi.
• Yaşa, B. (2022). Hayat ağacı. Anadolu Tıbbı Dergisi, 1(1), 1-8.
• Yavuz, H. (1987). Yazın üzerine. İstanbul: Bağlam.
• Zeldin, T. (2010). İnsanlığın mahrem tarihi. Elif Özsayar (çev.), 4. baskı, İstanbul: Ayrıntı. Müphem şarkı sözleri: Musixmatch, https://www.musixmatch.com/lyrics/Mabel-Matiz/M%C3%BCphem (Erişim: 17 Aralık 2024).
• Müphem, klip: YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=C2tQrIHSXho. (Erişim: 17 Aralık 2024).
• Yemin, İslam Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/yemin (Erişim: 5 Ocak 2025)