GELENEKSEL TÜRK SANATLARINDA ÇARKIFELEK MOTİFİ

Öz

İnsanların inançları, izlenimleri, beğenileri, yaşam tarzları kültürlerinin bir parçasıdır. Döngü, sonsuzluk, hareket, kader gibi anlamlar taşıyan çarkıfelek motifi geleneksel Türk sanatlarının birçok alanında kullanılmıştır. Makalenin amacı, geleneksel sanatlarda çarkıfelek motiflerinin hangi geleneksel sanat alanında üretilen eserlere uygulandığı, bu örneklerin tespit edilerek incelenmesi, çarkıfelek motif çeşitleri, anlamlarının tespit edilmesi ve elde edilen bilgilerin yazılı kaynak hâline getirilmesidir. Araştırmanın evrenini çarkıfelek motifi, örneklemini çarkıfelek motifinin uygulandığı geleneksel Türk sanatları eserleri oluşturmaktadır. Çarkıfelek motifi uygulanmış eser örnekleri incelenmiş, motiflerin uygulanış şekilleri ve kompozisyonları belirlenerek “Inkscape çizim programı” ile motifler çizilmiştir. Elde edilen bilgiler sonuç kısmında değerlendirilmiş ve geleneksel Türk sanatlarında kullanılan çarkıfelek motiflerinin korunmasına, tanıtılmasına yönelik önerilerde bulunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• El sanatı
• çarkıfelek
• kültür
• gelenek
• motif

THE PASSIONFLOWER MOTIF IN TRADITIONAL TURKISH ARTS

Öz

In Traditional Turkish Arts, the passionflower motif is a part of people’s beliefs, impressions, tastes, lifestyles and cultures. The passionflower motif which carries meanings such as cycle, infinity, movement, and destiny, has been used in many areas of traditional Turkish arts. The aim of the report is to determine which traditional art field the wheel motifs are applied to, to determine and examine these examples, to determine the types of wheel motifs and their meanings, and to convert this information into a written source. Examples of works on which the passionflower motif was applied were examined the application methods and combinations of the motifs were determined and the motifs were drawn with the “Inkscape drawing program”. The information obtained was evaluated in the conclusion and suggestions were made for the preservation and promotion of the passionflower motifs used in traditional Turkish arts.

Anahtar Kelimeler

• Handicraft
• passionflower
• culture
• tradition
• motif

Kaynakça

1. Altın, A. (2021). Türk-İslam kubbelerinde çarkıfelek formları. İstanbul Üniversitesi Sanat Tarihi Yıllığı, (30), 29-80. https://doi.org/10.26650/sty.2021.839119
2. Altun, A. (1996). Çanakkale seramikleri. İstanbul: Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü.
3. Anabolu, M. U. (1993). Batı Anadolu sanatında swastika (Gamalı haç) motifi. BELLETEN, 57(219), 397-400. https://doi.org/10.37879/belleten.1993.397
4. Arseven, C. E. (1970). Türk sanatı. İstanbul: Cem.
5. Aslanapa, O. (1987). Türk halı sanatının bin yılı. İstanbul: Eren.
6. Atasoy, N., Denny, W. B., Mackie L. W. ve Tezcan, H. (2001). İpek Osmanlı dokuma sanatı. İngiltere: TEB iletişim adına Azimuth Editions Limited.
7. Ateş, M. (1992). Türk halıları motiflerin - sembollerin dili. Nevşehir: Ema.
8. Atlıhan, Ş. (2017). Anadolu ve Topkapı Sarayı’ndan çarpana dokumalar. İstanbul: Marmara Üniversitesi.

9. Avşar, L. (2010). Antik Yunan seramiklerdeki haç ve çarkıfelek simgeleri ve bunların Avrasya, Anadolu ve Mezopotamya kültürlerindeki muhtemel kaynakları. Mukaddime, 3(3), 115-140. https://doi.org/10.19059/mukaddime.62894
10. Aydın, Ö. (2018). Türk kültür ve sanatında OZ damgası (Swastıka). 5.Uluslararası Türk Kültür ve Sanatlarını Tanıtma Çalıştayı ve Sempozyumu Bildirileri. Akdeniz Üniversitesi, 20-25 Mart 2018, Antalya, s. 117-121.
11. Barışta, Ö. (1999). Osmanlı İmparatorluğu dönemi Türk işlemeleri. Ankara: Kültür Bakanlığı.
12. Birol, İ. A. (2020). Klasik devir Türk tezyini sanatlarında desen. İstanbul: Kubbealtı.
13. Bülbül, S. K. (2024). Safranbolu Müderrisler Evi cephe bezemesinde görülen sembolik değerler. V. Kacar (Ed.), El Sanatları Alanında Araştırmalar ve Değerlendirmeler içinde (s. 45-58). Ankara: Gece Kitaplığı.
14. Çaycı, A. (2015). Zaman ve sanat bağlamında çark-ı felek motifi. Uluslararası İslam Medeniyetinde Zaman Sempozyumu Bildirileri. Necmettin Erbakan Üniversitesi, 08-11 Ekim 2015, Konya, s. 299-307.
15. Çetin, Y. (2017). Türk-İslam bezeme sanatında gamalı haç (Svastika) ile çarkıfelek motiflerinin köken ve ikonografik anlamları üzerine bir değerlendirme. Social Sciences Studies Journal, 3(8), 353-365. https://doi.org/10.26449/sssj.48
16. Deniz, B. (2000). Türk dünyasında halı ve düz dokuma yaygıları. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.
17. Erbek, G. (1988). Kilim katalogu I. Ankara: Selçuk.
18. Erbek, G. (1990). Turkish handwoven carpets 3. Ankara: T. C., Kültür Bakanlığı.
19. Erbek, M. (2002). Çatalhöyük’ten günümüze Anadolu motifleri. Ankara: T. C. Kültür Bakanlığı.
20. Ercilasun, B. A. ve Akkoyunlu, Z. (2015). Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti’t Türk. Ankara: Türk Dil Kurumu.
21. Ertekin, M. Z. ve Butasım, N. (2015). İslam süsleme sanatının mezar taşlarına yansıması Bingöl örneği. Nahçıvan ve Doğu Anadolu Abideleri Uluslararası Sempozyumu Bildirileri. Nahçıvan Devlet Üniversitesi, 11-12 Mayıs 2015, Nahçıvan, s. 1-20.
22. Gürsu, N. (1988). The art of Turkish weaving. İstanbul: Redhouse.
23. İsi, H. (2024). Gamalı haç (Swastika) ve Budist Uygur kültüründe kullanımı. Milli Folklor, 18(141), 154-66. https://doi.org/10.58242/millifolklor.1332651
24. Karakaya, B. (2014). Osmanlı klasik dönem mushaf tezhibinde durak. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü.
25. Kaya, M. K. (1999). Milli Saraylar Koleksiyonu’nda Hereke dokumaları ve halıları. İstanbul: TBMM Milli Saraylar Daire Başkanlığı.
26. Küçükkurt, Ü. (2022). Geleneksel kırkyama tekniği ile üretilmiş seccade örnekleri ve özellikleri. Hars Akademi Uluslararası Hakemli Kültür Sanat Mimarlık Dergisi, 5(3), 253-270. https://dergipark.org.tr/tr/pub/hars/issue/68596/1030806
27. Küçükkurt, Ü. ve Oyman, N. R. (2018). Afyonkarahisar’da keçe üretimi ve keçe atölyeleri. Afyonkarahisar: Afyonkarahisar Belediyesi.
28. Öney, G. ve Çobanlı, Z. (2007). Anadolu’da Türk devri çini ve seramik sanatı. İstanbul: Acar.
29. Öz, T. (1951). Türk kumaş ve kadifeleri II. İstanbul: Milli Eğitim.
30. Özdemir, U. (2023). Türklerde mezar taşı geleneği ve mezar taşlarında sıklıkla yer alan gülbezek, mühr-ü Süleyman ve çarkıfelek simgesinin ikonografik anlamları. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erzurum: Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü
31. Özkeçeci, İ. (2017). Hat sanatını tanımak. İstanbul: Yazıgen.
32. Parlak, T. (2007). Tur-an yolunda Aral’ın sırları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi.
33. Şaman, D. N. (2010). Konya Sırçalı / Muslihiye Medresesi Taçkapı Bezemeleri. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), 12(12), 127-162. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/640124
34. Turhan, S. (1992). Turkish handwoven carpets. Ankara: Türkiye Kültür ve Turizm Bakanlığı.
35. Turhan, S. (2024). Çanakkale seramiklerinde çarkıfelek motifi ve çağdaş formlara yansımaları. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale: Çanakkale 18 Mart Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
36. Yetkin, Ş. (1991). Türk halı sanatı. Ankara: Türkiye İş Bankası.
37. Görüşmeler
38. Çiçek, Ş. N. (2024-2025). Şeyma Nur Çiçek ile görüşme, Afyonkarahisar: 13 Ekim 2024, 01. Ekim 2025.
39. İnternet Kaynakları
40. https://bodrumkoro.org/rep/saba_mendilimin_yesili.pdf (Erişim tarihi: 08.10.2024).
41. Motif Çizimleri
42. Küçükkurt, A. E. (2025). Çarkıfelek motif çizimleri, Inscape Programı.