TARİH EKSENİNDE AK MÖÖR MANZUMESİ

Öz

Ak Möör, Kırgız sözlü edebiyatında önemli bir yere sahip tarihî bir manzumedir. Eserin ana kahramanları Cantay, Ak Möör, Bolot ve Bayake XIX. yüzyılda yaşamış gerçek kişilerdir. Bu bağlamda eserin ana konusunu tarihte yaşanan gerçek olaylar oluşturur. Ancak eser Sovyetler Birliği Dönemi’nde ideolojik amaçlarla şekillenmiş, özellikle Ak Möör’ün sevdiği Bolot ile değil ihtiyar Cantayla zorla evlendirilmesi ve Cantay öldükten sonra Bolot’a dönmesini engellemek için boğularak öldürülmesi gibi olumsuz epizotlar esere planlı bir şekilde eklenmiştir. Bu tür epizotlar halkı etkilemek ve Komünist Partisi ideolojisini benimsetmek için kullanılırken Cantay ve Ak Möör gibi tarihî şahsiyetler siyasi oyunun baş arenasına dönüşmüştür. Bu çalışma, içerik analizi yöntemiyle Ak Möör Manzumesi’ndeki tarihsel gerçekleri ortaya çıkarmayı ve eserin siyasi çıkarlar uğruna nasıl değiştirildiğini gözler önüne sermeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ak Möör Manzumesi
• XIX. yüzyıl
• tarih

AK MÖÖR POEM THROUGH THE LENS OF HISTORY

Öz

Ak Möör is a historical poem rooted in Kyrgyz oral tradition, featuring real life figures such as Cantay, Bolot, Ak Möör, and Bayake, who lived in the 19th century. The events portrayed in the poem are grounded in actual history. However, during the Soviet era, the story was reshaped to fit political narratives. Tragic elements, like Ak Möör being forced to marry the elderly Cantay instead of her true love Bolot, and later being drowned to stop her from returning to him, were deliberately added. These changes served to distort the story for ideological purposes. The Communist Party used such narratives to sway public opinion, turning historical individuals into symbols within their propaganda machinery. This study uses content analysis to explore and recover the original historical truths behind Ak Möör, a work that holds deep cultural importance in Kyrgyz oral literature.

Anahtar Kelimeler

• Ak Möör Poem
• 19th century
• history

Kaynakça

1. Abıkayev, A. (2016). Uluu Cantay sancırası. Sarbagış uruusunun Cantay tukumdarı, Bişkek: Turar.
2. Akmataliyev, A. ve Bayterekov, C. (2003). Arman ırlar cana Ak Möör. El adabiyatı seriyası içinde C 22, Bişkek: Şam.
3. Asılbekov, M. H. vd. (2010). Kenesarı han bastagan halık-azattık küresi (1837-1847), Kazakstan Tarihı Köne Zamannan Büginge Deyin Bes Tomdık, içinde C 3, s. 344-354. Almatı: Atamura.
4. Baybolot Uulu, T. (1993). Salt. Kırgızdar içinde C 2. Bişkek: Kırgızstan.
5. Bedelbayev, A. (2003). Şabdan baatır. Tarihıy öçerk. Bişkek: Uçkun.
6. Cusupov, K. ve İmanaliyev, K. (2011). Markumdun zıynatı. Kırgızdar içinde C 8. Biyiktik.
7. Dölöyev, Ö. (2005). Ak-Möör-Ak-Talaa’nın ayperisi, Bişkek: Uçkun.
8. Gümbür, K. (2022). Kenesarı Kasımoğlu önderliğinde Kazakların kurtuluş mücadelesi. Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 7(1), 24-41. https://doi.org/10.56252/turktarars.1096907

9. Hekimoğlu, S. F. (2020). 18. ve 19. yüzyıllarda Kazak Türkleri. Rus işgali ve bağımsızlık mücadelesi. (2. Baskı). Ankara: Arkadaş.
10. Kebekova, B. (2003). “Ak Möör” poemasının tarıhıy negizi cana folklordo çagılış özgöçölügü, s. 321-338, Arman Irları cana Ak Möör, El Adabiyatı Seriyası içinde. C 22. Bişkek: Şam.
11. Kızayev, A. (2004). Cantay han. Tarıhıy oçerk. Bişkek: Uçkun.
12. Magzimov, C. (1995). “Ak-Möör” ili ob odnoy istoriçeskoy oşibke. Erkin-too gazetası, No: 39. Bişkek.
13. Moldo, T. (1993). Tarıh tüpkü atalar, Kırgızdar içinde C 2. Bişkek: Kırgızstan Bas.
14. Ömürbekov, T. N. (2003a). Uluu insandardın Kırgızstandın tarıhındagı rolu cana ordu (XIX kılımdın ortosu-XX kılımdın başı), Bişkek: Biyiktik.
15. Ömürbekov, T. N. (2003b). Cantay cana Cangaraç. Tarıhıy oçerk. Bişkek: ARHİ.
16. Saparliyev, D. (2011). Şabdan baatır. Kırgızlar içinde C 8. Bişkek: Biyiktik.
17. Soltonoyev, B. (1993). Kızıl Kırgız tarıhı, 1. 2. Kitep, Bişkek: Uçkun.
18. Sulaymanova, A. (2017). Atamdın Ömürün Koştogon Arman, Ürkün-100: Kılımdar Unutkus Kırgın: Makalalar, Blogdor, Maekter, Eskerüülör, Bişkek: Turar.
19. Sultanov, T. (2010). Karabektın balası Cantay cönündö, Kırgızdardın özöktüü sancırası. Bişkek: Biyiktik.
20. Toktomuşev, A. (1971). Ak Möör, Irlar cana Poemalar. Frunze: Kırgızistan.