TÜRKİYE YÜZYILI MAARİF MODELİ SONRASI MEB YAYINLARI 5. SINIF TÜRKÇE DERS KİTAPLARINDAKİ METİN VE GÖRSELLERİN TOPLUMSAL CİNSİYET ROLLERİ AÇISINDAN İNCELENMESİ

Öz

Bu araştırmada “Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli” sonrası MEB Yayınları 5. sınıf Türkçe ders kitaplarının toplumsal cinsiyet rolleri bakımından incelenmesi amaçlanmaktadır. Nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi ile yürütülen bu araştırmada örneklem belirleme yöntemi olarak ölçüt örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli 2024 Türkçe Dersi Öğretim Programı’nın ortaokul düzeyinde ilk olarak uygulandığı sınıf düzeyi olan 5. sınıf Türkçe ders kitapları incelenmiştir. Verilerin analizinde betimsel analiz yöntemi kullanılmıştır. Araştırmada ortaokul Türkçe dersi 5. sınıf ders kitaplarındaki metin ve görsellerde yer alan karakterler; gerçekleştirdikleri eylemler, duygular, karakterle birlikte yansıtılan nesneler, meslekler, bulundukları mekânlar, kıyafetler ve kişilik özelikleri bakımından cinsiyet değişkeni doğrultusunda incelenmiştir. Ele alınan değişkenler bakımından çocuk karakterlerde cinsiyete yönelik büyük oranda benzerlik olduğu belirlenmiştir. Yetişkin karakterlerde ise cinsiyetle ilişkilendirilen nesneler ve meslekler bakımından önemli farklılıklar olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Ders kitaplarındaki metin ve görsellerde meslekler bakımından erkek karakterlerin kadın karakterlere göre daha fazla sayıda ve çeşitli meslek kollarında yansıtıldığı belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türkçe ders kitapları
• toplumsal cinsiyet
• toplumsal cinsiyet rolleri

INVESTIGATION OF TEXT AND VISUALS IN 5TH GRADE TURKISH TEXTBOOKS PROVIDED BY THE MEB PUBLICATIONS AFTER THE TURKISH CENTURY MAARIF MODEL IN TERMS OF GENDER ROLES

Öz

This research aims to examine the 5th grade Turkish textbooks of MEB Publications after the "Türkiye Century Education Model" in terms of gender roles. This study, conducted using document analysis, a qualitative research method, used criterion sampling as the sampling method. The 5th grade Turkish textbooks were examined in the study. The descriptive analysis method was used in the analysis of the data. It was determined that there was a great deal of similarity in terms of gender in the child character in terms of the variables examined. It was concluded that there were significant differences in terms of objects and professions associated with gender in adult characters. It was determined that male characters were reflected in more numbers and in various professions than female characters in the texts and visuals in the textbooks in terms of professions.

Anahtar Kelimeler

• Turkish textbooks
• gender
• gender roles

Kaynakça

1. Akbulut Uzun, Y. ve Gelmez Burakgazi, S. (2021). Ortaöğretim İngilizce ders kitaplarının toplumsal cinsiyet rolleri açısından incelenmesi. TEBD, 19(2), 1277-1298. https://doi.org/10.37217/tebd.909152
2. Akgül, H. (2022). X, Y ve Z Kuşağı bireylerinin toplumsal cinsiyet rollerine ilişkin tutumlarının incelenmesi. Uluslararası Eğitim Spektrumu Dergisi, 4(1), 31-42. https://doi.org/10.47806/ijesacademic.1039180
3. Altınova, H. H. ve Duyan, V. (2013). Toplumsal cinsiyet algısı ölçeğinin geçerlik ve güvenirlik çalışması. Toplum ve Sosyal Hizmet Dergisi, 24(2), 9-22. https://izlik.org/JA98YA87WD
4. Altunkaynak, M., Gül, U., Canatan, L., Daşkın, İ. ve Kütük, G. (2023). İlkokul Türkçe ders kitaplarındaki metinlerde yer alan mesleklerin cinsiyet açısından incelenmesi. Ulusal Eğitim Dergisi, 3(2), 317-329. http://uleder.com/index.php/uleder/article/view/192
5. Asan, H. (2006). Ders kitaplarında cinsiyetçilik ve öğretmenlerin cinsiyetçilik algılarının saptanması. (Tez No. 204466) [Yüksek Lisans Tezi, Kocaeli Üniversitesi-Kocaeli]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
6. Aydın, B. (2021). İlkokul Türkçe ders kitaplarındaki metinlerde meslek analizi. Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 11(17), 1047-1062. https://doi.org/10.26466/opus.688008
7. Aydın, Y. (2019). Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde kullanılan ders kitaplarındaki görsellerde toplumsal cinsiyet. Amasya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 8(1), 62-84. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/73660 1
8. Balcı, E. ve Sel, B. (2017). İlkokul Türkçe ders kitaplarında yer alan çocuk edebiyatı ürünlerinde toplumsal cinsiyet eşitsizliğine ilişkin bir araştırma. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 21(3), 723-740. https://izlik.org/JA36YU75NW

9. Batmaz, Ö. (2021). Resimli çocuk kitaplarındaki toplumsal cinsiyet eşitliğine bir bakış. Gaziantep Üniversitesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 5(1), 1-18. https://izlik.org/JA77JE49RR
10. Budak, H. ve Küçükşen, K. (2018). Türkiye’nin sosyal transformasyon sürecinde “Y” kuşağının toplumsal cinsiyet rolü tutumları. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 17(66), 561-576. https://doi.org/10.17755/esosder.335865
11. Çeçen, M. A. (2015). Türkçe ders kitaplarında toplumsal cinsiyet rolleri. D. Uçgun ve A. Balcı (Ed.), Akademik hayatının 25. yılında Türkçe eğitimi alanının ilk profesörü Murat Özbay’a Armağan içinde (s. 211-228). Pegem Akademi.
12. Çelik, T., Aydoğan Yenmez, A. ve Gökçe, S. (2019). Ortaokul matematik ders kitaplarındaki dilsel ve görsel metinlerin toplumsal cinsiyet rollerine göre incelenmesi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 38(2), 206-224. https://doi.org/10.7822/omuefd.593411
13. Daşlı, Y. (2019). Öğrencilerin toplumsal cinsiyet rollerine ilişkin tutumlarının belirlenmesi üzerine bir alan araştırması. YYU Journal of Education Faculty, 16(1), 364-385. http://dx.doi.org/10.23891/efdyyu.2019.129
14. Demirhan, E. I. (2021). Toplumsal cinsiyet eşitliği açısından öğretim programı ve ders kitabı inceleme (4. Sınıf insan hakları, yurttaşlık ve demokrasi). Journal of Innovative Research in Social Studies, 4(1), 69-82. https://doi.org/10.47503/jirss.931329
15. Erbaş, S. (2019). Küçük zihinlere yerleştirilen toplumsal cinsiyet rolleri. Mavi Atlas, 7(1), 185-210. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.524906
16. Güçlü, M. ve Yiğit, B. (2018). Eğitim kurumlarında görülen toplumsal cinsiyet konusunun farklı kuramlar açısından değerlendirilmesi [Sözlü bildiri]. ERPA, İstanbul. https://www.erpacongress.com/upload/dosya/erpa-2018-e-book-of-proceedings-2018_with-isbn_15bc882e42ce0a.pdf
17. Güneş, Ö. (2008). Ders kitaplarında toplumsal cinsiyet ayrımı (1990-2006). Toplum ve Sosyal Hizmet, 19(2), 81-95. https://izlik.org/JA79ZX89HB
18. Gürkan, S. ve Gürkan, S. (2018). İlkokul 4. sınıf Türkçe ders kitaplarının toplumsal cinsiyet rolleri bakımından değerlendirilmesi. Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi, 5(18), 103-117. https://doi.org/10.16991/INESJOURNAL.1594
19. Hareket, D. ve Dündar, H. (2023). Çocuk hikâye kitaplarında toplumsal cinsiyet unsurları: Ayşegül kitap serisi örneği. Disiplinlerarası Çocuk Hakları Araştırmaları Dergisi, 3(5), 8-37. https://izlik.org/JA77TA23BR
20. Kahraman, P. B. ve Özdemir, H. (2019). Resimli çocuk kitaplarının toplumsal cinsiyet rolleri açısından incelenmesi. Akdeniz Eğitim Araştırmaları Dergisi, 13(27), 64-85. https://doi.org/10.29329/mjer.2019.185.4
21. Karaboğa, M. T. (2020). Sosyal Bilgiler ders kitaplarında cinsiyet rolleri. Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 10(15), 4847-4881. https://doi.org/10.26466/opus.686709
22. Karabulut, A. (2021). Toplumsal cinsiyet rolleri açısından 8. Sınıf Türkçe ders kitabının incelenmesi. Anasay, (16), 119-131. https://doi.org/10.33404/anasay.921848
23. Kasa, B. ve Şahan, B. (2016). İlkokul Türkçe ders kitaplarında toplumsal cinsiyet kalıp yargıları. Journal of Human Sciences, 13(3), 4152-4167. https://www.j-humansciences.com/index.php/IJHS/article/view/3968
24. Kemerkaya, G. ve Meydan, A. (2024). Sosyal Bilgiler 5. sınıf ders kitabında yer alan görsellerin toplumsal cinsiyet rolleri bağlamında incelenmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 14(Özel Sayı), 333-346. https://doi.org/10.24315/tred.1516237
25. Kırbaşoğlu Kılıç, L. ve Eyüp, B. (2011). İlköğretim Türkçe ders kitaplarında ortaya çıkan toplumsal cinsiyet rolleri üzerine bir inceleme. ODÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 2(3), 129-148. https://izlik.org/JA62HC65JS
26. Kükrer, M. ve Kıbrıs, İ. (2017). CEDAW öncesi ve sonrası ortaokul Türkçe ders kitaplarında yer alan toplumsal cinsiyet eşitliği faktörünün değerlendirilmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(3), 1369-1383. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2017.17.31178-338836
27. MEB, (2012). Millî Eğitim Bakanlığı Ders Kitapları ve Eğitim Araçları Yönetmeliği. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/yonetmelik/7.5.16593.doc, Erişim tarihi 10.06.2025.
28. MEB, (2024). Ortaokul Türkçe Dersi Öğretim Programı (5, 6, 7 ve 8. sınıflar). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli.
29. Merriam, S. B. (2023). Nitel araştırma desen ve uygulama için bir rehber (çev. ed. S. Turan). Nobel Akademik.
30. Miles, M. B. ve Huberman, A. M. (1994). Qualitative Data Analysis. SAGE Publications.
31. Öngen, B. ve Aytaç, S. (2013). Üniversite öğrencilerinin toplumsal cinsiyet rollerine ilişkin tutumları ve yaşam değerleri ilişkisi. Sosyoloji Konferansları, 48, 1-18. https://izlik.org/JA75MS87AJ
32. Özdemir, E. (2023). Ortaokul fen bilimleri ders kitaplarında yer alan görsellerin toplumsal cinsiyet bağlamında analiz edilmesi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 43(3), 1487-1520. https://doi.org/10.17152/gefad.1172054
33. Özdemir, E. ve Karaboğa, A. B. (2019). Ortaokul matematik ders kitaplarında toplumsal cinsiyet. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 15(3), 760-781. https://doi.org/10.17860/mersinefd.580405
34. Patton, M. Q. (2014). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri (çev. ed. M. Bütün ve S. B. Demir). Pegem Akademi.
35. Sarıtaş, E. ve Şahin, Ü. (2018). Hayat bilgisi ders kitaplarında toplumsal cinsiyet rolleri üzerine bir inceleme. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (48), 463-477. https://izlik.org/JA29EA36LX
36. Satılmış, S. (2019). 5. Sınıf Türkçe ders kitabının toplumsal cinsiyet açısından incelenmesi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20, 1249-1262. https://doi.org/10.17494/ogusbd.555475
37. Savaşkan, V. (2018). Ortaöğretim Türk dili ve edebiyatı ders kitaplarında ortaya çıkan toplumsal cinsiyet rolleri üzerine bir inceleme. F. Güneş (Akademik Ed.) İnsan hak ihlalleri ve sosyal travmalar içinde (s. 9-20). Hegem.
38. Seçgin, F., ve Tural, A. (2011). Sınıf öğretmenliği bölümü öğretmen adaylarının toplumsal cinsiyet rollerine ilişkin tutumları. Education Sciences, 6(4), 2446-2458. https://izlik.org/JA86EG43AW
39. Sönmez, K. ve Dikmenli, Y. (2021). İlkokul sosyal bilgiler ders kitabının toplumsal cinsiyet açısından incelenmesi. Cumhuriyet International Journal of Education, 10(1), 434-458. https://doi.org/10.30703/cije.732000
40. Subaşı, Y. (2023). Türkiye ve İran 4. sınıf sosyal bilgiler ders kitaplarında toplumsal cinsiyet. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 12, 1303-1317. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1351855
41. Şahin, M. (2019). Kültür aktarımında toplumsal cinsiyetin rolü. Akademik Hassasiyetler, 6(11), 233-249. https://izlik.org/JA58TF74XZ
42. Tatlı, S., ve Eyüp, B. (2022). Ortaokul Türkçe ders kitaplarında yer alan mesleklere dair bir inceleme. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 26(3), 741-758. https://izlik.org/JA83FY59XE
43. Temellioğlu, Ş. H. ve Küçükturan, A. G. (2022). Dördüncü sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabının toplumsal cinsiyet açısından incelenmesi. e-Kafkas Eğitim Araştırmaları Dergisi, 9, 679-698. https://doi.org/10.30900/kafkasegt.956711
44. Topuz, S. K., ve Erkanlı, H. (2016). Toplumsal cinsiyet bağlamında kadın ve erkeğe atfedilen anlamların metafor yöntemiyle analizi. Alternatif Politika, 8(2), 300-321. . https://alternatifpolitika.com/site/dosyalar/arsiv/Nisan2016-sayi2/4.pdf
45. Tunagür, M. (2021). Yedi iklim Türkçe Öğretim Seti’nde yer alan metinlerin ve resimlerin toplumsal cinsiyet rolleri açısından incelenmesi. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 4 (2021 Yunus Emre ve Türkçe Yılı Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğretimi Özel Sayısı), 35-44. https://doi.org/10.47948/efad.896330
46. Ünal, F., Tarhan, S. ve Çürükvelioğlu, E. K. (2017). Toplumsal cinsiyet algısını yordamada cinsiyet, sınıf, bölüm ve toplumsal cinsiyet oluşumunun rolü. Bartın Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(1), 227-236. https://doi.org/10.14686/buefad.287496
47. Yaylı, D. ve Kitiş Çınar, E. (2014). Ortaokul Türkçe ders kitapları görsellerinde toplumsal cinsiyet. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 9(5), 2075-2096. . https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.6870
48. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (9. baskı). Seçkin.
49. Yıldız, M. (2013). İlkokul ve ortaokul din kültürü ve ahlak bilgisi kitapları görsellerinin toplumsal cinsiyet açısından incelenmesi. Dini Araştırmalar, 16(42), 143-165. https://izlik.org/JA63NK88DD