TÜRKÇE EĞİTİMİNDE ÖYKÜ: METİNDİLBİLİMSEL AÇIDAN MİSLİ BAYDOĞAN’IN “SÜLBİYE TEYZE” ADLI ÖYKÜSÜ

Öz

Tümceleri ayrı ayrı değil bir bütün olarak ele alan metindilbilimin “bağlaşıklık, bağdaşıklık, amaç, durumsallık, kabul edilebilirlik, bilgisellik, metinler arası ilişki” metinsellik ölçütleri vardır. Metindilbilimsel çözümlemelerle metinlerin daha kolay anlaşılması, yorumlanması bağlamındaki özellikleri de belirlenebilmektedir. Metni algılayabilen öğrencinin okuduğundan zevk alması okuma isteğini de artmaktadır. Nitel bir çalışma olan bu incelemede metin çözümlemesi küçük ölçekli yapı (bağlaşıklık) ve büyük ölçekli yapı (bağdaşıklık) ile sınırlandırılmıştır. Küçük ölçekli yapıyla ilgili bağlaşıklık ölçütlerinde Halliday-Hassan (1976) ve Beaugrande-Dressler’den (1981), büyük ölçekli yapı ile ilgili bağdaşıklık ölçütlerinde Beaugrande-Dressler (1981) ve Aydın-Torusdağ (2014)’ın oluşturduğu modelden yararlanılmıştır. Metnin; küçük ölçekli yapısı yineleme ve eşdizimsel örüntülemeden oluşan sözcüksel bağlaşıklık ve gönderim, eksilti, bağıntı ögeleri, zaman ve görünüş, örtük anlatımdan oluşan dilbilgisel bağlaşıklık başlıkları altında incelenmiştir. Metnin büyük ölçekli yapısı işlev, başlık, konu, anahtar sözcükler, ana düşünce tümcesi, içerik şeması, biçem, özet, sonuç tümcesi başlıkları altında ele alınmıştır. İncelenen öykünün Türkçe öğretiminde kullanılabilecek başarılı şekilde kurgulanmış bir metin olduğu belirtilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türkçe eğitimi
• bağdaşıklık
• bağlaşıklık
• metindilbilim
• Sülbiye Teyze

Etik Beyan

Çalışma doküman incelemesine dayalı nitel bir araştırma olduğu için etik izin gerekmemektedir.

STORY IN TURKISH EDUCATION: MİSLİ BAYDOĞAN’S STORY “AUNT SÜLBİYE” FROM A TEXT-LINGUISTIC PERSPECTIVE

Öz

Text linguistics has criteria for textuality such as coherence, cohesion, purpose, contextuality, acceptability, informativeness, and intertextuality. Through metadiscourse analyses, characteristics that help understand and interpret texts can be determined. Students who can perceive the text are observed to enjoy reading and have an increased desire to read. In this qualitative study, text analysis is limited to micro (coherence) and macro (cohesion) structures. Criteria of coherence based on Halliday-Hassan (1976) and Beaugrande-Dressler (1981) and criteria of cohesion based on Beaugrande-Dressler (1981) and Aydın-Torusdağ (2014) models were used. The text is examined under lexical coherence consisting of repetition, syntactic patterns, reference, ellipsis, relations, time, aspect, and implicit narrative. The macro structure is discussed in terms of function, title, topic, keywords, main idea sentence, content schema, style, summary, conclusion sentence. It is noted that the analyzed story is a successfully structured text that can be used in Turkish teaching.

Anahtar Kelimeler

• Turkish education
• coherence
• cohesion
• textlinguistics
• Aunt Sülbiye

Kaynakça

1. Alyılmaz, C. (2015). ““Türk dünyası vatandaşlığı”na doğru”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi (TEKE), 4(1), 69-76. https://doi.org/10.7884/teke.447
2. Alyılmaz, C. ve Şahin, H. (2019). Yahya Kemal Beyatlı’nın eserlerinin eğitsel değerler açısından değerlendirilmesi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 7(2), 402-418. https://doi.org/10.16916/aded.544892
3. Alyılmaz, C., & Alyılmaz, S. (2014). Amirbek Turatoviç Muratov’dan Yenisey’e sesleniş. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi (TEKE), 3(1), 68-84. https://doi.org/10.7884/teke.295
4. Aydın, İ. ve Torusdağ, G. (2014). Türkçe öğretimi çerçevesinde yazınsal bir metin çözümleme örneği olarak Refik Halit Karay’ın Garip Bir Hediye’si. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 3(4), 109-134. https://doi.org/10.7884/teke.340
5. Baydoğan, M. (2018). Yakup’un kanatları. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
6. Bilim ve Sanat Terimleri Sözlüğü. (2006). Ankara: Türk Dil Kurumu.
7. Bölükbaş, F. (2010). Metindilbilimsel çözümleme: Muzaffer İzgü’nün yedi uyurlar öyküsü. Folklor / Edebiyat Dergisi, 16(63), 99-116. https://izlik.org/JA62NG64FR
8. Dilidüzgün, Ş. (2008). Türkçe Öğretiminde Metindilbilimsel Bağlamda Uygulamalı Bir Yaklaşım. (Tez No. 262698) [Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi-İstanbul] Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.

9. Gökçe, B. (2014). Reşat Nuri Güntekin’in aşk mektupları adlı öyküsüne metindilbilimsel bir yaklaşım. Turkish Studies, 9(3). http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.6061
10. Günay, D. (2003). Metin bilgisi. İstanbul: Multilingual.
11. Güncel Türkçe Sözlük. (2023). Ankara: Türk Dil Kurumu.
12. Güngör, G. (2024). Misli Baydoğan’ın roman ve hikâyelerinde yapı ve izlek. (Tez No. 903430) [Yüksek Lisans Tezi, Kafkas Üniversitesi-Kars]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
13. Gürgün, H. (2016). Metindilbilimsel yöntem ile çözümlenen Sait Faik’in dülger balığının ölümü’nde insanın doğaya tahakkümü ve ötekileştirilmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 5(4), 1841-1882. https://izlik.org/JA27XK99XY
14. Halliday, M. A. K. ve Hassan, R. (1976). Cohesion in English. London: Longman.
15. Hengirmen, M. (2009). Dilbilgisi ve dilbilim terimleri sözlüğü. Ankara: Engin.
16. Karaduman, R. ve İşimtekin, S. (2020). Fuzûlî’nin bir murabbasının metindilbilimsel açıdan incelenmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 9(4), 1425-1441. https://izlik.org/JA77WP44HP
17. Karasar, N. (2005). Bilimsel araştırma yöntemleri. Ankara: Nobel.
18. Kıran, Z. ve Kıran, A. E. (2002). Dilbilime giriş. Ankara: Seçkin.
19. Mert, O.; Alyılmaz, S.; Bay, E. ve Akbaba, S. (2009). “Orhun yazıtlarındaki toplumsal değerlerin öğretmen adayları tarafından algılanma düzeyleri üzerine inceleme.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2(9), 279-287.
20. Özdemir, H. (2021). Memduh Şevket Esendal’ın “bu yollar uzar” adlı kısa öyküsünün metindilbilimsel açıdan incelenmesi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (25), 452-467. Doi: 10.29000/rumelide.1036569
21. Şenöz, C. A. (2005). Metindilbilim ve Türkçe. İstanbul: Multilingual.
22. Tarakçı, G. (2017). Metindilbilimsel yaklaşımla Mustafa Kutlu’nun red cephesi adlı hikâyesi üzerine bir inceleme. Turkish Studies, 12(30), p. 547-581. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.12814
23. Uzun Subaşı, L. (2003). Türkçe sözlü ve yazılı anlatım, Ed. Canan İleri, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayını No: 715.
24. Uzun Subaşı, L. (2006). Öğrencilerin yazılı anlatım sürecindeki metinleştirme sorunları. II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu Bildirileri, Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Fakültesi, s. 693 701.
25. Uzun, M. (2023). Bir metindilbilimsel çözümleme: Yusuf Atılgan’ın “tutku” adlı hikâyesinde bağlaşıklık ve tutarlılık. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 12(3). https://doi.org/10.7884/teke.1276484